మహావగ్గయోజనా
౧. మహాఖన్ధకం
౧. బోధికథా
ఏవూభతోవిభఙ్గస్స, కత్వాన యోజనానయం;
మహావగ్గఖన్ధకస్స, కరిస్సం యోజనానయం.
ఉభిన్నన్తి ఉభయేసం. పాతిమోక్ఖానన్తి పాతిమోక్ఖవిభఙ్గానం. పాతిమోక్ఖగహణేన హేత్థ తేసం విభఙ్గోపి గహితో అభేదేన వా ఉత్తరపదలోపవసేన వా. ఖన్ధకన్తి పఞ్ఞత్తిసమూహం. ఖన్ధసద్దో హేత్థ పఞ్ఞత్తివాచకో. వినయపఞ్ఞత్తియో వుచ్చన్తి ‘‘ఖన్ధో’’తి. తేసం సమూహో ఖన్ధకో. అథవా ఖన్ధోతి రాసి. ఖన్ధసద్దో హి రాసత్థవాచకో. వినయపఞ్ఞత్తిరాసి వుచ్చతి ‘‘ఖన్ధో’’తి. కకారో పకాసకవాచకో. ఖన్ధానం వినయపఞ్ఞత్తిరాసీనం కో పకాసకోతి ఖన్ధకో, తం ఖన్ధకం. అయం పనేత్థ యోజనా – ఉభిన్నం పాతిమోక్ఖానం సఙ్గీతిసమనన్తరం ఖన్ధకోవిదా ఖన్ధకేసు కుసలా మహాథేరా యం ఖన్ధకం సఙ్గాయింసు, తస్స ఖన్ధకస్స దాని సంవణ్ణనాక్కమో యస్మా సమ్పత్తో, తస్మా తస్స ఖన్ధకస్స అయం అనుత్తానత్థవణ్ణనా హోతీతి.
యే అత్థాతి సమ్బన్ధో. హిసద్దో పదాలఙ్కారో. యేసన్తి పదానం. తేతి తే అత్థే. భవేతి భవేయ్య, భవితుం సక్కుణేయ్యాతి అత్థో. తేసన్తి అత్థానం. కిన్తి కిం పయోజనం. తేతి అత్థే, ఞాతున్తి సమ్బన్ధో. అథవా తేతి అత్థా, అవణ్ణితాతి సమ్బన్ధో. తేసంయేవాతి అత్థానమేవ. అయం పనేత్థ యోజనా – పదభాజనీయే యేసం పదానం యే అత్థా భగవతా పకాసితా, తేసం పదానన్తి పాఠసేసో, తే అత్థే పున వదేయ్యామ చే, కదా పరియోసానం సంవణ్ణనాయ పరినిట్ఠానం భవే, న భవేయ్యాతి అధిప్పాయో. యే చేవ అత్థా ఉత్తానా, తేసం సంవణ్ణనాయ కిం పయోజనం, న పయోజనన్తి అధిప్పాయో. అధిప్పాయానుసన్ధీహి చ అధిప్పాయేన చ అనుసన్ధినా చ బ్యఞ్జనేన చ యే పన అత్థా అనుత్తానా, తే అత్థే, అత్థా వా అవణ్ణితా యస్మా ఞాతుం న సక్కా, తస్మా తేసంయేవ అత్థానం అయం సంవణ్ణనానయో హోతీతి. ఇతిసద్దో పరిసమాపనత్థో.
౧. ‘‘తేన…పే… వేరఞ్జాయ’’న్తిఆదీసు (పారా. ౧) కరణవచనే విసేసకారణమత్థి వియ, ‘‘తేన…పే… పఠమాభిసమ్బుద్ధో’’తి ఏత్థ కిఞ్చాపి నత్థీతి యోజనా. అసదిసోపమాయం. కిఞ్చాపిసద్దో గరహత్థజోతకో, పన-సద్దో సమ్భావనత్థజోతకో. ‘‘కరణవచనేనేవా’’తి ఏత్థ ఏవకారేన ఉపయోగవచనం వా భుమ్మవచనం వా నివారేతి. అభిలాపోతి అభిముఖం అత్థం లపతీతి అభిలాపో, సద్దో. ఆదితోతి వేరఞ్జకణ్డతో. ఏతన్తి ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా ఉరువేలాయ’’న్తిఆదివచనం. ‘‘అఞ్ఞేసుపీ’’తి వత్వా తమేవత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ఇతో పరేసూ’’తి.
యది విసేసకారణం నత్థి, కిం పనేతస్స వచనే పయోజనన్తి చోదేన్తో ఆహ ‘‘కిం పనేతస్సా’’తిఆది. ఏతస్సాతి ‘‘తేన సమయేన బుద్ధో భగవా ఉరువేలాయ’’న్తిఆదివచనస్స. నిదానదస్సనం పయోజనం నామాతి యోజనా. తమేవత్థం విభావేతుమాహ ‘‘యా హీ’’తిఆది. యా పబ్బజ్జా చేవ యా ఉపసమ్పదా చ భగవతో అనుఞ్ఞాతాతి యోజనా. యాని చ అనుఞ్ఞాతానీతి సమ్బన్ధో. తానీతి పబ్బజ్జాదీని. అభిసమ్బోధిన్తి అరహత్తమగ్గఞాణపదట్ఠానం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానం అరహత్తమగ్గఞాణఞ్చ. బోధిమహామణ్డేతి మహన్తానం మగ్గఞాణసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానం పసన్నట్ఠానే బోధిరుక్ఖమూలేతి అత్థో. ఏవన్తిఆది నిగమనం.
తత్థాతి యం ‘‘తేన సమయేన ఉరువేలాయ’’న్తిఆదివచనం వుత్తం, తత్థ. ఉరువేలాయన్తి ఏత్థ ఉరుసద్దో మహన్తపరియాయోతి ఆహ ‘‘మహావేలాయ’’న్తి. ‘‘వాలికరాసిమ్హీ’’తి ఇమినా వేలాసద్దస్స రాసత్థం దస్సేతి, కాలసీమాదయో నివత్తేతి. యది పన ‘‘ఉరూ’’తి వాలికాయ నామం, ‘‘వేలా’’తి మరియాదాయ, ఏవఞ్హి సతి నను ఉరుయా వేలాతి అత్థో దట్ఠబ్బోతి ఆహ ‘‘వేలాతిక్కమనహేతు ఆహటా ఉరు ఉరువేలా’’తి. ఇమినా వేలాయ అతిక్కమో వేలా ఉత్తరపదలోపవసేన, వేలాయ ఆహటా ఉరు ఉరువేలా పదవిపరియాయవసేనాతి దస్సేతి. ఏత్థాతి ‘‘ఉరువేలాయ’’న్తిపదే. తమేవత్థం విభావేన్తో ఆహ ‘‘అతీతే కిరా’’తిఆది. అనుప్పన్నే బుద్ధే పబ్బజిత్వాతి సమ్బన్ధో. తాపసపబ్బజ్జన్తి ఇసిపబ్బజ్జం, న సమణపబ్బజ్జం. కతికవత్తన్తి కరణం కతం, కతేన పవత్తం కతికం, తమేవ వత్తం కతికవత్తం. అకంసు కిరాతి సమ్బన్ధో. యోతి యో కోచి. అఞ్ఞోతి అత్తనా అపరో. సో ఆకిరతూతి సమ్బన్ధో. పత్తపుటేనాతి పణ్ణేన కతేన పుటేన. తతోతి కతికవత్తకరణతో. తత్థాతి తస్మిం పదేసే. తతోతి మహావాలికరాసిజననతో, పరన్తి సమ్బన్ధో. నన్తి తం పదేసం. తన్తి మహావాలికరాసిం.
‘‘బోధిరుక్ఖమూలే’’తి ఏత్థ అస్సత్థరుక్ఖస్స ఉపచారవసేన బోధీతి నామలభనం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణ’’న్తిఆది. ఇమినా చత్తారి సచ్చాని బుజ్ఝతీతి బోధీతి వచనత్థేన చతూసు మగ్గేసు ఞాణం బోధి నామాతి దస్సేతి. ఏత్థాతి బోధిమ్హి, బోధియం వా. సమీపత్థే చేతం భుమ్మవచనం. రుక్ఖోపీతి పిసద్దేన న మగ్గఞాణమేవాతి దస్సేతి. మూలేతి ఆసన్నే. పఠమాభిసమ్బుద్ధోతి అనునాసికలోపవసేన సన్ధీతి ఆహ ‘‘పఠమం అభిసమ్బుద్ధో’’తి. ‘‘హుత్వా’’తి ఇమినా ‘‘పఠమ’’న్తిపదస్స భావనపుంసకం దస్సేతి. సబ్బపఠమంయేవాతి సబ్బేసం జనానం పఠమమేవ అభిసమ్బుద్ధో హుత్వాతి సమ్బన్ధో. ఏకో ఏవ పల్లఙ్కో ఏకపల్లఙ్కోతి అవధారణసమాసం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏకేనేవ పల్లఙ్కేనా’’తి. ‘‘సకిం…పే… ఆభుజితేనా’’తి ఇమినా అవధారణఫలం దస్సేతి. పల్లఙ్కోతి చ ఊరుబద్ధాసనం. విముత్తిసుఖం పటిసంవేదీతి ఏత్థ తదఙ్గాదీసు (పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౧౦౪) పఞ్చసు విముత్తీసు పటిప్పస్సద్ధిసఙ్ఖాతా ఫలసమాపత్తి ఏవాధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘ఫలసమాపత్తిసుఖ’’న్తి. ఫలసమాపత్తీతి అరహత్తఫలసమాపత్తి. సా హి విరుద్ధేహి ఉపక్కిలేసేహి ముచ్చితట్ఠేన విముత్తీతి వుచ్చతి, తాయ సమ్పయుత్తం సుఖం విముత్తిసుఖం, చతుత్థజ్ఝానికం అరహత్తఫలసమాపత్తిసుఖం. అథవా తాయ జాతం సుఖం విముత్తిసుఖం, సకలకిలేసదుక్ఖూపసమసుఖం. ‘‘పటిసంవేదయమానో’’తిఇమినా ‘‘పటిసంవేదీ’’తి ఏత్థ ణీపచ్చయస్స కత్తుత్థం దస్సేతి. పునప్పునం సుట్ఠు వదతి అనుభవతీతి పటిసంవేదీ. పటిసంవేదీ హుత్వా నిసీదీతి సమ్బన్ధో.
పచ్చయాకారన్తి అవిజ్జాదిపచ్చయానం ఉప్పాదాకారం. కస్మా పచ్చయాకారో పటిచ్చసముప్పాదో నామాతి ఆహ ‘‘పచ్చయాకారో హీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తిఇమినా ‘‘పటిచ్చా’’తిపదస్స కమ్మం దస్సేతి, ‘‘సహితే’’తిఇమినా సంసద్దస్సత్థం. ‘‘ధమ్మే’’తిఇమినా తస్స సరూపం. ఏత్థాతి ఇమిస్సం వినయట్ఠకథాయం. తత్థాతి ‘‘అనులోమపటిలోమ’’న్తిపదే, అనులోమపటిలోమేసు వా. స్వేవ పచ్చయాకారో వుచ్చతీతి యోజనా. ‘‘అత్తనా కత్తబ్బకిచ్చకరణతో’’తిఇమినా అనులోమసద్దస్స సభావత్థం దస్సేతి. స్వేవాతి పచ్చయాకారో ఏవ. తం కిచ్చన్తి అత్తనా కత్తబ్బం తం కిచ్చం. తస్స అకరణతోతి అత్తనా కత్తబ్బకిచ్చస్స అకరణతో. ఇమినా పటిలోమసద్దస్స సభావత్థం దస్సేతి. పురిమనయేనేవాతి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా పురిమనయేనేవ. వాతి అథవా. పవత్తియాతి సంసారపవత్తియా. అనులోమోతి అనుకూలో, అనురూపో వా. ఇతరోతి ‘‘అవిజ్జాయత్వేవా’’తిఆదినా వుత్తో పచ్చయాకారో. తస్సాతి పవత్తియా. పటిలోమోతి పటివిరుద్ధో, ఏత్థాతి ‘‘అనులోమపటిలోమ’’న్తిపదే. అత్థో దట్ఠబ్బోతి ఏత్థ అత్థో ఏవాతి సమ్భవతో తస్స ఫలం వా ‘‘సద్దన్తరత్థాపోహనేన సద్దో అత్థం వదతీ’’తి వచనతో (ఉదా. అట్ఠ. ౧; దీ. ని. టీ. ౧.౧; మ. ని. టీ. ౧.ములపరియాయసుత్తవణ్ణనా; సం. ని. టీ. ౧.౧.ఓఘతరయసుత్తవణ్ణనా; అ. ని. టీ. ౧.౧.రుపాదివగ్గవణ్ణనా) సద్దన్తరత్థాపోహనం వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆదితో పనా’’తిఆది. యావసద్దో అవధివచనో. యావ అన్తం పాపేత్వాతి సమ్బన్ధో. ఇతోతి ఇమేహి వుత్తేహి ద్వీహి అత్థేహి. ‘‘మనసాకాసీ’’తి ఏత్థ ఇకారలోపవసేన సన్ధీతి ఆహ ‘‘మనసి అకాసీ’’తి. తత్థాతి ‘‘మనసాకాసీ’’తిపదే. యథాతి యేనాకారేన. ఇదన్తి ఇమం ఆకారం. తత్థాతి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదిపాఠే అవయవత్థో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. సమాసమజ్ఝే తసద్దేన పుబ్బపదస్సేవ లిఙ్గవచనాని గహేతబ్బానీతి ఆహ ‘‘అవిజ్జా చ సా పచ్చయో చా’’తి. వాక్యే పన తసద్దేన పరపదస్సేవ లిఙ్గవచనాని గహేతబ్బాని. ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా’’తిపదం ‘‘సమ్భవన్తీ’’తిపదేన సమ్బన్ధితబ్బన్తి ఆహ ‘‘తస్మా అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా సమ్భవన్తీ’’తి. సబ్బపదేసూతి ‘‘సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు సబ్బేసు పదేసు.
యథా పనాతి యేనాకారేన పన. ఇదన్తి ఇమం ఆకారం. తత్థాతి ‘‘అవిజ్జాయ…పే… నిరోధో’’తిఆదివాక్యే. అవిజ్జాయత్వేవాతి ఏత్థ ‘‘భద్దియోత్వేవా’’తిఆదీసు వియ ‘‘భద్దియో ఇతి ఏవా’’తి పదచ్ఛేదో కత్తబ్బో, న ఏవం ‘‘అవిజ్జాయ ఇతి ఏవా’’తి, అథ ఖో ‘‘అవిజ్జాయ తు ఏవా’’తి కాతబ్బోతి ఆహ ‘‘అవిజ్జాయ తు ఏవా’’తి. ‘‘ప అతిమోక్ఖం అతిపమోక్ఖ’’న్తిఆదీసు (కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) వియ ఉపసగ్గబ్యత్తయేన వుత్తం, ఏవమిధ నిపాతబ్యత్తయేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తత్థ ఏవసద్దేన సత్తజీవాదయో నివత్తేతి. తుసద్దో పక్ఖన్తరత్థజోతకో. అనులోమపక్ఖతో పటిలోమసఙ్ఖాతం పక్ఖన్తరం మనసాకాసీతి అత్థో. అసేసవిరాగనిరోధసద్దో అయుత్తసమాసో, ఉత్తరపదేన చ తతియాసమాసోతి ఆహ ‘‘విరాగసఙ్ఖాతేన మగ్గేన అసేసనిరోధా’’తి. తత్థ అసేససద్దం విరాగసద్దేన సమ్బన్ధమకత్వా నిరోధసద్దేన సమ్బన్ధం కత్వా అత్థస్స గహణం అయుత్తసమాసో నామ. ‘‘మగ్గేనా’’తిఇమినా విరాగసద్దస్సత్థం దస్సేతి. మగ్గో హి విరజ్జనట్ఠేన విరాగోతి వుచ్చతి. సఙ్ఖారనిరోధోతి ఏత్థ మగ్గేన నిరోధత్తా అనుప్పాదనిరోధో హోతీతి ఆహ ‘‘సఙ్ఖారానం అనుప్పాదనిరోధో హోతీ’’తి. అనుప్పాదనిరోధోతి చ అనుప్పాదేన నిరోధో సముచ్ఛేదవసేన నిరుద్ధత్తా. ఏవన్తి యథా అవిజ్జాయత్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో, ఏవం తథాతి అత్థో. తత్థాతి ‘‘ఏవమేతస్సా’’తిఆదివచనే. కేవలసద్దో సకలపరియాయోతి ఆహ ‘‘సకలస్సా’’తి, అనవసేసస్సాతి అత్థో. అథవా సత్తజీవాదీహి అమిస్సితత్తా అమిస్సత్థోతి ఆహ ‘‘సుద్ధస్స వా’’తి. ‘‘సత్తవిరహితస్సా’’తి ఇమినా సుద్ధభావం దస్సేతి. దుక్ఖక్ఖన్ధస్సాతి ఏత్థ ఖన్ధసద్దో రాసత్థవాచకోతి ఆహ ‘‘దుక్ఖరాసిస్సా’’తి.
ఏతమత్థం విదిత్వాతి ఏత్థ ఏతసద్దస్స విసయం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘య్వాయ’’న్తిఆది. తత్థ ‘‘అవిజ్జాదివసేన…పే… నిరోధో హోతీ’’తి య్వాయం అత్థో వుత్తోతి యోజనా. సముదయో చ హోతీతి సమ్బన్ధో. విదితవేలాయన్తి పాకటవేలాయం పసిద్ధకాలేతి అత్థో. ఇమం ఉదానన్తి ఏత్థ ఇమసద్దో వుచ్చమానాపేక్ఖో. తస్మిం అత్థే విదితే సతీతి యోజనా. పజాననతాయాతి పకారేన జాననభావస్స. సోమనస్సయుత్తఞాణసముట్ఠానన్తి సోమనస్సేన ఏకుప్పాదాదివసేన యుత్తేన ఞాణేన సముట్ఠానం, యుత్తం వా ఞాణసఙ్ఖాతం సముట్ఠానం ఉదానన్తి సమ్బన్ధో. తత్థ ఉదానన్తి కేనట్ఠేన ఉదానం? ఉదానట్ఠేన, మోదనట్ఠేన, కీళనట్ఠేన చాతి అత్థో. కిమిదం ఉదానం నామ? పీతివేగసముట్ఠాపితో ఉదాహారో. యథా (ఉదా. అట్ఠ. గన్థారమ్భకథా) హి యం తేలాదిమినితబ్బవత్థు మానం గహేతుం న సక్కోతి విసన్దిత్వా గచ్ఛతి, తం ‘‘అవసేకో’’తి వుచ్చతి. యఞ్చ జలం తళాకం గహేతుం న సక్కోతి, అజ్ఝోత్థరిత్వా గచ్ఛతి, తం ‘‘ఓఘో’’తి వుచ్చతి. ఏవమేవం యం పీతివేగసముట్ఠాపితం వితక్కవిప్ఫారం హదయం సన్ధారేతుం న సక్కోతి, సో అధికో హుత్వా అన్తో అసణ్ఠహిత్వా వచీద్వారేన నిక్ఖమన్తో పటిగ్గాహకనిరపేక్ఖో ఉదాహారవిసేసో ‘‘ఉదాన’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘అత్తమనవాచం నిచ్ఛారేసీ’’తి ఇమినా ఉదధాతుస్స ఉదాహారత్థం దస్సేతి.
తస్సాతి ఉదానస్స అత్థో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. యదాతి ఏత్థ దాపచ్చయస్స అత్థవాక్యం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యస్మిం కాలే’’తి. హవేతి ‘‘బ్యత్త’’న్తి ఇమస్మిం అత్థే నిపాతో. బ్యత్తం పాకటన్తి హి అత్థో. పాతుభవన్తీతి ఏత్థ పాతునిపాతస్స అత్థస్స ‘‘హవే’’తి నిపాతేన వుత్తత్తా భూధాతుస్సేవ అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉప్పజ్జన్తీ’’తి. అనులోమ పటిలోమ పచ్చయాకార పటివేధసాధకాతి అనులోమతో చ పటిలోమతో చ పచ్చయాకారస్స పటివిజ్ఝనస్స సాధకా. బోధిపక్ఖియధమ్మాతి బోధియా మగ్గఞాణస్స పక్ఖే భవా సత్తతింస ధమ్మా. అథవా పాతునిపాతేన సహ ‘‘భవన్తీ’’తిపదస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పకాసన్తీ’’తి. ఇమస్మిం నయే హవేసద్దో ఏకంసత్థవాచకో. హవే ఏకంసేనాతి హి అత్థో. అభిసమయవసేనాతి మగ్గఞాణవసేన. మగ్గఞాణఞ్హి యస్మా అభిముఖం చత్తారి సచ్చాని సమేచ్చ అయతి జానాతి, తస్మా అభిసమయోతి వుచ్చతి.
‘‘కిలేససన్తాపనట్ఠేనా’’తి ఇమినా ఆభుసో కిలేసే తాపేతీతి ఆతాపోతి వచనత్థం దస్సేతి. న వీరియసామఞ్ఞం హోతి, అథ ఖో సమ్మప్పధానవీరియమేవాతి ఆహ ‘‘సమ్మప్పధానవీరియవతో’’తి. ఇమినా ఆతాపీతి ఏత్థ ఈపచ్చయస్స వన్తుఅత్థం దస్సేతి. ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానలక్ఖణేన చాతి కసిణాదిఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా నిజ్ఝానసభావేన అట్ఠసమాపత్తిసఙ్ఖాతేన ఝానేన చ. లక్ఖణూపనిజ్ఝానలక్ఖణేన చాతి అనిచ్చాదిలక్ఖణం ఉపగన్త్వా నిజ్ఝానసభావేన విపస్సనామగ్గఫలసఙ్ఖాతేన ఝానేన చ. ‘‘బాహితపాపస్సా’’తి ఇమినా బాహితో అణో పాపో అనేనాతి బ్రాహ్మణోతి వచనత్థం దస్సేతి. అణసద్దో హి పాపపరియాయో. ‘‘ఖీణాసవస్సా’’తి ఇమినా తస్స సరూపం దస్సేతి. అథస్సాతి అథ అస్స, తస్మిం కాలే బ్రాహ్మణస్సాతి అత్థో. యా ఏతా కఙ్ఖా వుత్తాతి సమ్బన్ధో. ‘‘కో ను ఖో…పే… అవోచా’’తిఆదినా (సం. ని. ౨.౧౨) నయేన చ తథా ‘‘కతమం ను ఖో…పే… అవోచా’’తిఆదినా (సం. ని. ౨.౩౫) నయేన చ పచ్చయాకారే వుత్తాతి యోజనా. నో కల్లో పఞ్హోతి అయుత్తో పఞ్హో, దుప్పఞ్హో ఏసోతి అత్థో. తథాతి ఏవం, తతో అఞ్ఞథా వా. యా చ సోళస కఙ్ఖా (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) ఆగతాతి సమ్బన్ధో. అపటివిద్ధత్తా కఙ్ఖాతి యోజనా. సోళస కఙ్ఖాతి అతీతవిసయా పఞ్చ, అనాగతవిసయా పఞ్చ, పచ్చుప్పన్నవిసయా ఛాతి సోళసవిధా కఙ్ఖా. వపయన్తీతి వి అపయన్తి, ఇకారలోపేనాయం సన్ధి. విత్యూపసగ్గో ధాత్వత్థానువత్తకో, అపయన్తి – సద్దో అపగమనత్థోతి ఆహ ‘‘అపగచ్ఛన్తీ’’తి. ‘‘నిరుజ్ఝన్తీ’’తిఇమినా అపగమనత్థమేవ పరియాయన్తరేన దీపేతి. ‘‘కస్మా’’తి ఇమినా ‘‘యతో పజానాతి సహేతుధమ్మ’’న్తి వాక్యస్స పుబ్బవాక్యకారణభావం దస్సేతి. సహేతుధమ్మన్తి ఏత్థ సహ అవిజ్జాదిహేతునాతి సహేతు, సఙ్ఖారాదికో పచ్చయుప్పన్నధమ్మో. సహేతు చ సో ధమ్మో చాతి సహేతుధమ్మోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అవిజ్జాదికేనా’’తిఆది. ‘‘పటివిజ్ఝతీ’’తి ఇమినా పజానా తీతి ఏత్థ ఞాధాతుయా అవబోధనత్థం దస్సేతి, మారణతోసనాదికే అత్థే నివత్తేతి. ఇతీతి తస్మా, వపయన్తీతి యోజనా.
౨. పచ్చయక్ఖయస్సాతి పచ్చయానం ఖయట్ఠానస్స అసఙ్ఖతస్సాతి యోజనా. తత్రాతి దుతియఉదానే. ఖీయన్తి పచ్చయా ఏత్థాతి ఖయం, నిబ్బానన్తి ఆహ ‘‘పచ్చయానం ఖయసఙ్ఖాతం నిబ్బాన’’న్తి. ‘‘అఞ్ఞాసీ’’తి ఇమినా అవేదీతి ఏత్థ విదధాతుయా ఞాణత్థం దస్సేతి, అనుభవనలాభాదికే నివత్తేతి. తస్మా వపయన్తీతి సమ్బన్ధో. వుత్తప్పకారాతి పఠమఉదానే వుత్తసదిసా. ధమ్మాతి బోధిపక్ఖియధమ్మా, చతుఅరియసచ్చధమ్మా వా.
౩. ఇమం ఉదానం ఉదానేసీతి సమ్బన్ధో. యేన మగ్గేన విదితోతి యోజనా. తత్రాతి తతియఉదానే. సో బ్రాహ్మణో తిట్ఠతీతి సమ్బన్ధో. తేహి ఉప్పన్నేహి బోధిపక్ఖియధమ్మేహి వా యస్స అరియమగ్గస్స చతుసచ్చధమ్మా పాతుభూతా, తేన అరియమగ్గేన వా విధూపయన్తి యోజనా. వుత్తప్పకారన్తి సుత్తనిపాతే వుత్తప్పకారం. మారసేనన్తి కామాదికం దసవిధం మారసేనం. ‘‘విధమేన్తో’’తిఇమినా విధూపయన్తి ఏత్థ ధూపధాతుయా విధమనత్థం దస్సేతి, లిమ్పనత్థాదయో నివత్తేతి. ‘‘విద్ధం సేన్తో’’తిఇమినా విధమేన్తోతి ఏత్థ ధముధాతుయా ధంసనత్థం దస్సేతి, సద్దత్థాదయో నివత్తేతి. ‘‘సూరియోవ ఓభాసయ’’న్తిపదస్స ‘‘సూరియో ఇవా’’తి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యథా’’తిఆది. సూరియోతి ఆదిచ్చో. సో హి యస్మా పఠమకప్పికానం సూరం జనేతి, తస్మా సూరియోతి వుచ్చతి. అబ్భుగ్గతోతి అభిముఖం ఉద్ధం ఆకాసం గతో, అబ్భం వా ఆకాసం ఉగ్గతో. అబ్భసద్దో హి ఆకాసపరియాయో. ఆకాసో హి యస్మా ఆభుసో భాతి దిప్పతి, తస్మా ‘‘అబ్భ’’న్తి వుచ్చతి. అయం పనేత్థ ఓపమ్మసంసన్దనం – యథా సూరియో ఓభాసయన్తో తిట్ఠతి, ఏవం బ్రాహ్మణో సచ్చాని పటివిజ్ఝన్తో. యథా సూరియో అన్ధకారం విధమేన్తో తిట్ఠతి, ఏవం బ్రాహ్మణో మారసేనమ్పి విధూపయన్తోతి.
ఏత్థాతి ఏతేసు తీసు ఉదానేసు. పఠమం ఉదానం ఉప్పన్నన్తి సమ్బన్ధో. ఇమిస్సా ఖన్ధకపాళియా ఉదానపాళిం సంసన్దన్తో ఆహ ‘‘ఉదానే పనా’’తిఆది. ఉదానే పన వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తన్తి ఉదానే వుత్తవచనం, వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. అచ్చయేనాతి అతిక్కమేన, తమేవత్థం విభావేన్తో ఆహ ‘‘తదా హీ’’తిఆది. తదాతి ‘‘స్వే ఆసనా వుట్ఠహిస్సామీ’’తి రత్తిం ఉప్పాదితమనసికారకాలే. భగవా మనసాకాసీతి సమ్బన్ధో. పురిమా ద్వే ఉదానగాథా ఆనుభావదీపికా హోన్తీతి యోజనా. తస్సాతి పచ్చయాకారపజాననపచ్చయక్ఖయాధిగమస్స. ఏకేకమేవాతి అనులోమపటిలోమేసు ఏకేకమేవ. పఠమయామఞ్చాతి అచ్చన్తసంయోగే ఉపయోగవచనం, నిరన్తరం పఠమయామకాలన్తి అత్థో. ఇధ పనాతి ఇమస్మిం ఖన్ధకే పన. తమేవత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘భగవా హీ’’తిఆది. తత్థ భగవా ఉదానేసీతి సమ్బన్ధో. విసాఖపుణ్ణమాయాతి విసాఖాయ యుత్తాయ పుణ్ణమాయ. ‘‘అరుణో ఉగ్గమిస్సతీ’’తి వత్తబ్బసమయేతి సమ్బన్ధో. సబ్బఞ్ఞుతన్తి సబ్బఞ్ఞుభావం, అనావరణఞాణన్తి అత్థో. తతోతి అరుణుగ్గమనతో. తం దివసన్తి భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం, తస్మిం దివసేతి హి అత్థో. అచ్చన్తసంయోగే వా, తం దివసం కాలన్తి హి అత్థో. ఏవం మనసి కత్వాతి యథా తం దివసం అనులోమపటిలోమం మనసాకాసి, ఏవం మనసి కత్వాతి అత్థో. ఇతీతి ఏవం. ‘‘బోధిరుక్ఖమూలే…పే… నిసీదీ’’తి ఏవం వుత్తం తం సత్తాహన్తి యోజనా. తత్థేవాతి బోధిరుక్ఖమూలేయేవ.
౨. అజపాలకథా
౪. న భగవాతి ఏత్థ నకారో ‘‘ఉపసఙ్కమీ’’తి పదేన యోజేతబ్బో, న ఉపసఙ్ఖమీతి హి అత్థో. తమ్హా సమాధిమ్హాతి తతో అరహత్తఫలసమాపత్తిసమాధితో. అనన్తరమేవ అనుపసఙ్కమనం ఉపమాయ ఆవికరోన్తో ఆహ ‘‘యథా పనా’’తిఆది. ఇచ్చేవం వుత్తం న హోతీతి యోజనా. ఇదన్తి ఇదం అత్థజాతం. ఏత్థాతి ‘‘భుత్వా సయతీ’’తి వాక్యే. ఏవన్తి ఉపమేయ్యజోతకో. ఇధాపీతి ఇమిస్సం ‘‘అథ ఖో భగవా’’తిఆదిపాళియమ్పి. ఇదన్తి అయమత్థో దీపితో హోతీతి యోజనా. ఏత్థాతి ‘‘అథ ఖో భగవా’’తిఆదిపాఠే.
అపరానిపీతి పల్లఙ్కసత్తాహతో అఞ్ఞానిపి. తత్రాతి ‘‘అపరానిపీ’’తిఆదివచనే. భగవతి నిసిన్నే సతీతి యోజనా. కిరసద్దో విత్థారజోతకో. కిం ను ఖోతి పరివితక్కనత్థే నిపాతో. ఏకచ్చానన్తి అప్పేసక్ఖానం ఏకచ్చానం. తాసన్తి దేవతానం. బలాధిగమట్ఠానన్తి బలేన తేజసా అధిగమట్ఠానం. అనిమిసేహీతి ఉమ్మిసేహి. సత్తాహన్తి కమ్మత్థే చేతం ఉపయోగవచనం, అచ్చన్తసంయోగే వా. ఏవఞ్హి సతి ‘‘కాల’’న్తి కమ్మం వేదితబ్బం. తం ఠానన్తి అనిమిసేహి అక్ఖీహి ఓలోకియమానట్ఠానం. అథాతి అనిమిససత్తాహస్స అనన్తరే. రతనచఙ్కమేతి రతనమయే చఙ్కమే. తం ఠానన్తి చఙ్కమట్ఠానం. తతోతి చఙ్కమసత్తాహతో. రతనఘరన్తి రతనమయం గేహం. తత్థాతి రతనఘరే అభిధమ్మపిటకం విచినన్తోతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి రతనఘరే, అభిధమ్మపిటకే వా, నిద్ధారణే చేతం భుమ్మవచనం. తం ఠానన్తి అభిధమ్మపిటకవిచిననట్ఠానం.
ఏవన్తిఆది పుబ్బవచనస్స నిగమవసేన పచ్ఛిమవచనస్స అనుసన్ధినిదస్సనం. తేనాతి అజపాలానం నిసీదనకారణేన. అస్సాతి నిగ్రోధస్స. ‘‘అజపాలనిగ్రోధోత్వేవ నామ’’న్తి ఇమినా ఉపచారవసేన నామలభనం దస్సేతి. అజపా బ్రాహ్మణా లన్తి నివాసం గణ్హన్తి ఏత్థాతి అజపాలో, ఉణ్హకాలే వా అన్తోపవిట్ఠే అజే అత్తనో ఛాయాయ పాలేతీతి అజపాలో, అజపాలో చ సో నిగ్రోధో చేతి అజపాలనిగ్రోధోతి వచనత్థానిపి పకరణన్తరేసు (ఉదా. అట్ఠ. ౪) దస్సితాని. తత్రాపీతి అజపాలనిగ్రోధేపి. బోధితోతి బోధిరుక్ఖతో. ఏత్థాతి అజపాలనిగ్రోధే. భగవతి నిసిన్నేతి యోజనా. తత్థాతి ‘‘అథ ఖో అఞ్ఞతరో’’తిఆదివచనే. సోతి బ్రాహ్మణో. దిట్ఠమఙ్గలికో నామాతి దిట్ఠసుతముతసఙ్ఖాతేసు తీసు మఙ్గలికేసు దిట్ఠమఙ్గలికో నామ కిరాతి అత్థో. ‘‘మానవసేన…పే… వుచ్చతీ’’తి ఇమినా ‘‘హుంహు’’న్తి కరోతీతి హుంహుఙ్కో, హుంహుఙ్కో జాతి సభావో ఇమస్సాతి హుంహుఙ్కజాతికోతి వచనత్థం దస్సేతి.
తేనాతి బ్రాహ్మణేన. సిఖాప్పత్తన్తి అగ్గప్పత్తం. తస్సాతి ఉదానస్స. యోతి పుగ్గలో, పటిజానాతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘న దిట్ఠమఙ్గలికతాయా’’తి ఇమినా అవధారణఫలం దస్సేతి. ‘‘బాహితపాపధమ్మత్తా’’తి ఇమినా బాహితో పాపో ధమ్మో అనేనాతి బాహితపాపధమ్మోతి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘హుంహుఙ్కారపహానేనా’’తి ఇమినా నత్థి హుంహుఙ్కారో ఇమస్సాతి నిహుంహుఙ్కోతి వచనత్థం దస్సేతి. రాగాదికసావాభావేనాతి ఇమినా నత్థి రాగాదికసావో ఇమస్సాతి నిక్కసావోతి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘భావనానుయోగయుత్తచిత్తతాయా’’తి ఇమినా యతం అనుయుత్తం అత్తం చిత్తం ఇమస్సాతి యతత్తోతి వచనత్థం దస్సేతి. ఏత్థ హి యతసద్దో వీరియవాచకో, యతధాతుయా నిప్ఫన్నో, అత్తసద్దో చిత్తపరియాయో. యతసద్దస్స యముధాతుయా చ నిప్ఫన్నభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సీలసంవరేన వా’’తిఆది. ‘‘సఞ్ఞతచిత్తతాయా’’తి ఇమినా యమతి సంయమతీతి యతం, యతం అత్తం చిత్తం ఇమస్సాతి యతత్తోతి వచనత్థం దస్సేతి. సచ్చాని విదన్తి జానన్తీతి వేదానీతి వచనత్థేన మగ్గఞాణాని వేదాని నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చతుమగ్గఞాణసఙ్ఖాతేహి వేదేహీ’’తి. ‘‘చతుమగ్గఞాణసఙ్ఖాతాన’’న్తి విభత్తిపరిణామం కత్వా ‘‘వేదాన’’న్తిపదేన యోజేతబ్బో. అన్తన్తి నిబ్బానం. తఞ్హి యస్మా సఙ్ఖారానం అవసానే జాతం, తస్మా అన్తన్తి వుచ్చతి. పున అన్తన్తి అరహత్తఫలం. తఞ్హి యస్మా మగ్గస్స పరియోసానే పవత్తం, తస్మా అన్తన్తి వుచ్చతి. ‘‘మగ్గబ్రహ్మచరియస్స వుసితత్తా’’తి ఇమినా వుసితం మగ్గసఙ్ఖాతం బ్రహ్మచరియం అనేనాతి వుసితబ్రహ్మచరియోతి వచనత్థం దస్సేతి. ధమ్మేన బ్రహ్మవాదం వదేయ్యాతి వుత్తవచనస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘బ్రాహ్మణో అహన్తి ఏతం వాదం ధమ్మేన వదేయ్యా’’తి. ధమ్మేనాతి భూతేన సభావేన. లోకేతి ఏత్థ సత్తలోకోవాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘సకలే లోకసన్నివాసే’’తి.
౩. ముచలిన్దకథా
౫. అకాలమేఘోతి ఏత్థ వప్పాదికాలస్స అభావా న అకాలో హోతి, అథ ఖో వస్సకాలే అసమ్పత్తత్తా అకాలోతి ఆహ ‘‘అసమ్పత్తే వస్సకాలే’’తి. ‘‘ఉప్పన్నమేఘో’’తి ఇమినా అకాలే ఉప్పన్నో మేఘో అకాలమేఘోతి వచనత్థం దస్సేతి. గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసేతి జేట్ఠమూలమాసే. తస్మిన్తి మేఘే. సీతవాతదుద్దినీతి ఏత్థ సీతేన వాతేన దూసితం దినం ఇమిస్సా వట్టలికాయాతి సీతవాతదుద్దినీతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సా చ పనా’’తిఆది. సా చ పన సత్తాహవట్టలికా సీతవాతదుద్దినీ నామ అహోసీతి సమ్బన్ధో. ‘‘సమీపే పోక్ఖరణియా నిబ్బత్తో’’తి ఇమినా ముచలిన్దస్స సమీపే నిబ్బత్తో ముచలిన్దోతి వచనత్థం దస్సేతి. ముచలిన్దోతి చ నిచులో. సో నీపోతి చ పియకోతి చ వుచ్చతి. నాగస్స భోగో ఏకోపి సత్తాభుజత్తా ‘‘భోగేహీ’’తి బహువచనవసేన వుత్తం. తస్మిన్తి నాగరాజే ఠితే సతీతి యోజనా. తస్సాతి నాగరాజస్స. తస్మాతి యస్మా భణ్డాగారగబ్భపమాణం అహోసి, తస్మా. ఠానస్స కారణం పరిదీపేతి అనేనాతి ఠానకారణపరిదీపనం ‘‘మా భగవన్తం సీత’’న్తిఆదివచనం. సోతి నాగరాజా. హీతి సచ్చం. పాళియం ‘‘బాధయిత్థా’’తి కిరియాపదం అజ్ఝాహరితబ్బన్తి ఆహ ‘‘మా సీతం భగవన్తం బాధయిత్థా’’తి. తత్థాతి ‘‘మా భగవన్తం సీత’’న్తిఆదివచనే. సత్తాహవట్టలికాయ సతీతి సమ్బన్ధో. తమ్పీతి ఉణ్హమ్పి. నన్తి భగవన్తం. తస్సాతి నాగరాజస్స. ఉబ్బిద్ధన్తి ఉద్ధం ఛిద్దం. విద్ధఛిద్దసద్దా హి పరియాయా. ఆకాసం మేఘపటలపటిచ్ఛన్నం ఆసన్నం వియ హోతి, మేఘపటలవిగమే దూరం వియ ఉపట్ఠాతి, తస్మా వుత్తం ‘‘మేఘవిగమేన దూరీభూత’’న్తి. విగతవలాహకన్తి ఏత్థ విగతసద్దో అపగతత్థవాచకో, వలాహకసద్దో మేఘపరియాయోతి ఆహ ‘‘అపగతమేఘ’’న్తి. ఇన్దనీలమణి వియ దిబ్బతీతి దేవోతి వచనత్థేన ఆకాసో దేవో నామాతి ఆహ ‘‘దేవన్తి ఆకాస’’న్తి. అత్తనో రూపన్తి అత్తనో నాగసణ్ఠానం. ఇమినా సకవణ్ణన్తి ఏత్థ సకసద్దో అత్తవాచకో, వణ్ణసద్దో సణ్ఠానవేవచనోతి దస్సేతి.
సుఖో వివేకోతి ఏత్థ తదఙ్గ విక్ఖమ్భన సముచ్ఛేద పటిప్పస్సద్ధినిస్సరణవివేకసఙ్ఖాతేసు పఞ్చసు వివేకేసు నిబ్బానసఙ్ఖాతో నిస్సరణవివేకో చ కాయచిత్తఉపధివివేకసఙ్ఖాతేసు తీసు వివేకేసు నిబ్బానసఙ్ఖాతో ఉపధివివేకో చ గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘నిబ్బానసఙ్ఖాతో ఉపధివివేకో’’తి. ‘‘చతుమగ్గఞాణసన్తోసేనా’’తి ఇమినా తుట్ఠస్సాతి ఏత్థ పిణ్డపాతసన్తోసాదికే నివత్తేతి. సుతధమ్మస్సాతి ఏత్థ సుతసద్దో విస్సుతపరియాయోతి ఆహ ‘‘పకాసితధమ్మస్సా’’తి, పాకటసచ్చధమ్మస్సాతి అత్థో. పస్సతోతి ఏత్థ మంసచక్ఖుస్స కరణభావేన ఆసఙ్కా భవేయ్యాతి ఆహ ‘‘ఞాణచక్ఖునా’’తి. ‘‘అకుప్పనభావో’’తి ఇమినా అబ్యాపజ్జన్తి ఏత్థ బ్యాపాదసద్దస్స దోసవాచకభావో చ ణ్యపచ్చయస్స భావత్థో చ దస్సితో. ఏతేనాతి ‘‘అబ్యాపజ్జ’’న్తిపదేన. మేత్తాపుబ్బభాగోతి అబ్యాపజ్జస్స పుబ్బభాగే మేత్తాయ ఉప్పన్నభావో. పాణభూతేసు సంయమోతి ఏత్థ పాణభూతసద్దా వేవచనభావేన సత్తేసు ఏవ వత్తన్తీతి ఆహ ‘‘సత్తేసు చా’’తి. కరుణాపుబ్బభాగోతి సంయమస్స పుబ్బభాగే కరుణాయ ఉప్పన్నభావో. యాతి యా విరాగతా. అనాగామిమగ్గస్స కామరాగస్స అనవసేసపహానత్తా వుత్తం ‘‘ఏతేన అనాగామిమగ్గో కథితో’’తి. యాథావమానస్స అరహత్తమగ్గేన నిరుద్ధత్తా వుత్తం ‘‘అస్మి…పే… కథిత’’న్తి. ఇతోతి అరహత్తతో.
౪. రాజాయతనకథా
౬. పాచీనకోణేతి పురత్థిమఅస్సే, పుబ్బదక్ఖిణదిసాభాగేతి అత్థో. రాజాయతనరుక్ఖన్తి ఖీరికారుక్ఖం. తేన ఖో పన సమయేనాతి ఏత్థ తసద్దస్స విసయం పుచ్ఛిత్వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కతరేన సమయేనా’’తి. నిసిన్నస్స భగవతోతి యోజనా. దేవరాజసద్దస్స అఞ్ఞే పజాపతిఆదయో దేవరాజానో నివత్తేతుం ‘‘సక్కో’’తి వుత్తం. తన్తి హరీతకం. పరిభుత్తమత్తస్సేవ భగవతోతి సమ్బన్ధో. నిసిన్నే భగవతి.
‘‘తేన ఖో పన సమయేనా’’తి ఇమినా యేన సమయేన భగవా రాజాయతనమూలే నిసీది, తేన ఖో పన సమయేనాతి అత్థం దస్సేతి. ఉక్కలజనపదతోతి ఉక్కలనామకా జనపదమ్హా. యస్మిం దేసే భగవా విహరతి, తం దేసన్తి యోజనా. ఏత్థాతి ‘‘తం దేసం అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నా’’తిపదే. తేసన్తి వాణిజానం. ఞాతిసాలోహితసద్దానం అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనత్తా ‘‘ఞాతీ’’తి వుత్తే సాలోహితసద్దస్స అత్థో సిద్ధోతి దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ఞాతిభూతపుబ్బా దేవతా’’తి. సాతి దేవతా. నేసన్తి వాణిజానం. తతోతి అపవత్తనకారణా. తేతి వాణిజా. ఇదన్తి అపవత్తనం. బలిన్తి ఉపహారం. తేసన్తి వాణిజానం. ‘‘సబ్బిమధుఫాణితాదీహి యోజేత్వా’’తి పదం పుబ్బాపరాపేక్ఖం, తస్మా మజ్ఝే వుత్తం. పతిమానేథాతి ఏత్థ మాన పూజాయం పేమనేతి ధాతుపాఠేసు (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౮ నకారన్తధాతు) వుత్తత్తా పూజనపేమనం నామ అత్థతో ఉపట్ఠహనన్తి ఆహ ‘‘ఉపట్ఠహథా’’తి. తం వోతి ఏత్థ తంసద్దో పతిమాననవిసయో, వోసద్దో తీసు వోసద్దేసు తుమ్హసద్దస్స కారియో వోసద్దో, సో చ చతుత్థ్యత్థోతి ఆహ ‘‘తం పతిమానం తుమ్హాక’’న్తి. వోకారో హి తివిధో తుమ్హసద్దస్స కారియో, యోవచనస్స కారియో, పదపూరణోతి. తత్థ తుమ్హసద్దస్స కారియో పఞ్చవిధో పచ్చత్తఉపయోగకరణసమ్పదానసామివచనవసేనాతి. తత్థ తుమ్హసద్దకారియో సమ్పదానవచనో ఇధాధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘తుమ్హాక’’న్తి. ‘‘య’’న్తిసద్దస్స విసయో పటిగ్గహణత్థోతి ఆహ ‘‘యం పటిగ్గహణ’’న్తి. అస్సాతి భవేయ్య. యో పత్తో అహోసీతి యోజనా. అస్సాతి భగవతో. సోతి పత్తో. సుజాతాయ ఆగచ్ఛన్తియా ఏవాతి సమ్బన్ధో. అనాదరే చేతం సామివచనం. తేనాతి అన్తరధాయహేతునా. అస్సాతి భగవతో. హత్థేసూతి కరణత్థే చేతం భుమ్మవచనం. హత్థేహీతి హి అత్థో. కిమ్హీతి కేన.
ఇతోతి ఆసళ్హీమాసజుణ్హపక్ఖపఞ్చమితో. ఏత్తకం కాలన్తి ఏతం పమాణం ఏకూనపఞ్ఞాసదివసకాలం. జిఘచ్ఛాతి ఘసితుమిచ్ఛా. పిపాసాతి పాతుమిచ్ఛా. అస్సాతి భగవతో. చేతసా-చేతోసద్దానం సమ్బన్ధాపేక్ఖత్తా తేసం సమ్బన్ధం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అత్తనో’’తి చ ‘‘భగవతో’’తి చ. ఇమేహి సమ్బన్ధిసద్దానమసదిసత్తా సమ్బన్ధోపి అసదిసోతి దస్సేతి. అత్తనోతి చతున్నం మహారాజానం. సమాసోయేవ అవయవీపధానో హోతి, వాక్యం పన అవయవపధానోయేవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చతూహి దిసాహీ’’తి. పాళియం ‘‘ఆగన్త్వా’’తి పాఠసేసో యోజేతబ్బో. ‘‘సిలామయే’’తి ఇమినా సిలామయమేవ సేలామయన్తి అత్థం దస్సేతి. ఇదన్తి ‘‘సేలామయే పత్తే’’తి వచనం. యేతి ముగ్గవణ్ణసిలామయే పత్తే. తతోతి ఇన్దనీలమణిమయపత్తఉపనామనతో, పరన్తి సమ్బన్ధో. తేసన్తి చతున్నం మహారాజానం. చత్తారోపి అధిట్ఠహీతి సమ్బన్ధో. యథాతి యేనాకారేన, అధిట్ఠియమానేతి యోజనా. ఏకసదిసోతి ఏకంసేన సదిసో. అధిట్ఠితే పత్తేతి సమ్బన్ధో. పత్తేతి చ కరణత్థే భుమ్మవచనం. పత్తేన పటిగ్గహేసీతి హి అత్థో. పచ్చగ్ఘేతి ఏత్థ ఏకారో స్మింవచనస్స కారియోతి ఆహ ‘‘పచ్చగ్ఘస్మి’’న్తి. పటి అగ్ఘన్తి పదవిభాగం కత్వా పటిసద్దో పాటేక్కత్థో, ‘‘అగ్ఘ’’న్తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి మహగ్ఘత్థోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పాటేక్కం మహగ్ఘస్మి’’న్తి. ఇమినా చత్తారో ఏకతో హుత్వా న మహగ్ఘా హోన్తి, పాటేక్కం పన మహగ్ఘా హోన్తీతి దస్సేతి. అథ వా సఉపసగ్గో పచ్చగ్ఘసద్దో అభినవపరియాయోతి ఆహ ‘‘అభినవే’’తి. అభినవోతి చ అచిరతనవత్థుస్స నామం. అచిరతనవత్థు అచిరతనత్తా అబ్భుణ్హం వియ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘అబ్భుణ్హే’’తి. ‘‘తఙ్ఖణే నిబ్బత్తస్మి’’న్తి ఇమినా తమేవత్థం విభావేతి. ద్వేవాచికాతిపదస్స సమాసవసేన చ తద్ధితవసేన చ నిప్ఫన్నభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ద్వే వాచా’’తిఆది. పత్తాతి ఏత్థ ఏకో ఇతిసద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో. ఇతి తస్మా ద్వేవాచికాఇతి అత్థోతి యోజనా. తేతి వాణిజా. అథాతి తస్మిం కాలే. తేతి కేసే. తేసన్తి వాణిజానం. పరిహరథాతి అత్తనో అభివాదనపచ్చుట్ఠానట్ఠానన్తి పటిగ్గహేత్వా, పరిచ్ఛిన్దిత్వా వా హరథాతి అత్థో. తేతి వాణిజా. అమతేనేవాతి అమతేన ఇవ, అభిసిత్తా ఇవాతి యోజనా.
౫. బ్రహ్మయాచనకథా
౭. భగవా ఉపసఙ్కమీతి సమ్బన్ధో. తస్మిన్తి అజపాలనిగ్రోధే. ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణోతి ఆచరితో సమ్మాచరితో, న ఏకస్స బుద్ధస్స ఆచిణ్ణో, అథ ఖో సబ్బబుద్ధానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణో, అతిఆచిణ్ణో నిచ్చాచిణ్ణోతి అత్థో. సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘జానన్తి హీ’’తిఆది. ధమ్మదేసనన్తి భగవతో ధమ్మదేసనం, ధమ్మదేసనత్థాయ వా భగవన్తం, భగవన్తం వా ధమ్మదేసనం. తతోతి యాచనకారణా. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. లోకసన్నివాసో బ్రహ్మగరుకో యస్మా, ఇతి తస్మా ఉప్పాదేస్సన్తీతి యోజనా. ఇతీతిఆది నిగమనం.
తత్థాతి పరివితక్కనాకారపాఠే. ‘‘పఞ్చకామగుణేసు అల్లీయ’’న్తీతి ఇమినా అల్లీయన్తి అభిరమితబ్బట్ఠేన లగ్గన్తి ఏత్థాతి ఆలయా పఞ్చ కామగుణాతి వచనత్థం దస్సేతి. అల్లీయన్తీతి లగ్గన్తి. ‘‘పఞ్చ కామగుణే అల్లీయన్తీ’’తిపి పాఠో, ఏవం సతి అల్లీయన్తి అభిరమితబ్బట్ఠేన సేవియన్తీతి ఆలయా పఞ్చ కామగుణాతి వచనత్థో కాతబ్బో. అల్లీయన్తీతి సేవన్తి. తేతి పఞ్చ కామగుణా. ‘‘యదిద’’న్తిపదస్స యం ఇదన్తి పదవిభాగం కత్వా ‘‘య’’న్తి చ ‘‘ఇద’’న్తి చ సబ్బనామపదన్తి ఆసఙ్కా భవేయ్యాతి ఆహ ‘‘యదిదన్తి నిపాతో’’తి. ఇమినా తీసు లిఙ్గేసు ద్వీసు చ వచనేసు వినాసం, వికారం వా విసదిసం వా నఅయనత్తా నగమనత్తా అబ్యయం నామాతి దస్సేతి, అత్థో పన సబ్బనామత్థోయేవాతి దట్ఠబ్బం. తస్సాతి ‘‘యదిద’’న్తినిపాతస్స, అత్థోతి సమ్బన్ధో. ఠానన్తి ‘‘ఠానం’’ఇతిపదం. పటిచ్చసముప్పాదన్తి ‘‘పటిచ్చసముప్పాదో’’ఇతిపదం. అత్థోపి యుత్తోయేవాతి దట్ఠబ్బం. ఇమేసన్తి సఙ్ఖారాదీనం పచ్చయుప్పన్నానం. పచ్చయాతి అవిజ్జాదికారణా. ‘‘ఇదప్పచ్చయా ఏవా’’తి ఇమినా ఇదప్పచ్చయతాతి ఏత్థ తాపచ్చయస్స స్వత్థం దీపేతి ‘‘దేవతా’’తిఆదీసు (ఖు. పా. అట్ఠ. ఏవమిచ్చాదిపాఠవణ్ణనా) వియ.
సో మమస్స కిలమథోతి ఏత్థ తంసద్దస్స విసయం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యా అజానన్తానం దేసనా నామా’’తి, ఇమినా ‘‘దేసేయ్యం, న ఆజానేయ్యు’’న్తి ద్విన్నమేవ కిరియాపదానం తసద్దస్స విసయభావం దస్సేతి, న ఏకస్స కిరియాపదస్స. సోతి దేసనాసఙ్ఖాతో కాయవచీపయోగో, ఇమినా వాక్యవిసయే తసద్దో ఉత్తరపదస్సేవ లిఙ్గవచనాని గణ్హాతీతి దస్సేతి, సమాసమజ్ఝే పన తసద్దో పుబ్బపదస్సేవ లిఙ్గవచనాని గణ్హాతి. తేన వుత్తం ‘‘అవిజ్జా చ సా పచ్చయో చా’’తి (ఉదా. అట్ఠ. పఠమబోధిసుత్తవణ్ణనా) చ ‘‘అభిధమ్మో చ సో పిటకఞ్చా’’తి చ (పారా. అట్ఠ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథా; ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా) ఆది. కిలమథోతి కాయకిలమనహేతు. కిలమతి అనేనాతి కిలమథో. అస్సాతి భవేయ్య. సాతి కాయవచీపయోగసఙ్ఖాతా దేసనా. విహేసాతి కాయవిహింసాహేతు. విహింసతి ఇమాయాతి విహేసా. చిత్తేన పన బుద్ధానం కిలమథో వా విహేసా వా నత్థి అరహత్తమగ్గేన సముచ్ఛిన్నత్తా. ‘‘పటిభంసూ’’తి ఏత్థ పటీతి కమ్మప్పవచనీయయోగత్తా ‘‘భగవన్త’’న్తి ఏత్థ సామ్యత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘భగవతో’’తి. ‘‘అను అచ్ఛరియా’’తి ఇమినా ‘‘న అచ్ఛరియా’’తి పదవిభాగం నివత్తేతి, పునప్పునం అచ్ఛరియాతి అత్థో. పటిభంసూతి ఏత్థ పటిసద్దో పటిభానత్థో, భాధాతు ఖాయనత్థోతి ఆహ ‘‘పటిభానసఙ్ఖాతస్స ఞాణస్స గోచరా అహేసు’’న్తి. ‘‘గోచరా అహేసు’’న్తి ఇమినా ఖాయనం నామ అత్థతో గోచరభావేన భవనన్తి దస్సేతి.
మేతి మమ, మయా వా, అధిగతం ధమ్మం పకాసితున్తి సమ్బన్ధో. అరియమగ్గసోతస్స పటి పటిసోతన్తి వుత్తే నిబ్బానమేవాతి ఆహ ‘‘పటిసోతం వుచ్చతి నిబ్బాన’’న్తి. నిబ్బానగామిన్తి అరియమగ్గం. అరియమగ్గో హి యస్మా నిబ్బానం గమయతి, తస్మా నిబ్బానగామీతి వుచ్చతి. తమోఖన్ధేనాతి ఏత్థ తమసద్దో అవిజ్జాపరియాయో, ఖన్ధసద్దో రాసత్థోతి ఆహ ‘‘అవిజ్జారాసినా’’తి. ‘‘అజ్ఝోత్థటా’’తి ఇమినా ఆవుటాతి ఏత్థ వుధాతు ఆవరణత్థోతి దస్సేతి. అప్పోస్సుక్కతాయాతి ఏత్థ అపత్యూపసగ్గో అభావత్థో, తాపచ్చయో భావత్థోతి ఆహ ‘‘నిరుస్సుక్కభావేనా’’తి.
౮. లోకేతి సత్తలోకే. మహాబ్రహ్మేతి మహాబ్రహ్మానో. అప్పరజక్ఖజాతికాతి ఏత్థ అప్పం రజం అక్ఖిమ్హి ఏతేసన్తి అప్పరజక్ఖా, అప్పరజక్ఖా జాతి సభావో ఏతేసన్తి అప్పరజక్ఖజాతికాతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పఞ్ఞామయే’’తిఆది. ‘‘పఞ్ఞామయే’’తి ఇమినా మంసమయేతి అత్థం నివత్తేతి. ఏతేసన్తి సత్తానం. ధమ్మస్సాతి తుపచ్చయయోగే ఛట్ఠీకమ్మం. ఆపుబ్బో ఞాధాతు పటివిజ్ఝనత్థోతి ఆహ ‘‘పటివిజ్ఝితారో’’తి.
సంవిజ్జతి మలం ఏతేసన్తి సమలా, పూరణకస్సపాదికా ఛ సత్థారో, తేహి. ‘‘రాగాదీహీ’’తి ఇమినా మలసరూపం దస్సేతి. అవాపురేతన్తి ఏత్థ అవపుబ్బో చ ఆపుబ్బో చ పురధాతు వివరణత్థోతి ఆహ ‘‘వివర ఏత’’న్తి. వకారస్స పకారం కత్వా ‘‘అపాపురేత’’న్తిపి పాఠో. అమతసద్దస్స సలిలాదయో నివత్తేతుం వుత్తం ‘‘నిబ్బానస్సా’’తి. ఇమే సత్తా సుణన్తూతి సమ్బన్ధో. విమలేనాతి ఏత్థ విసద్దో అభావత్థోతి ఆహ ‘‘అభావతో’’తి. ఇమినా నత్థి మలం ఏతస్సాతి విమలోతి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధేనా’’తి ఇమినా అఞ్ఞపదత్థసరూపం దస్సేతి. అనుక్కమేన మగ్గేన బుజ్ఝితబ్బన్తి అనుబుద్ధన్తి వుత్తే చతుసచ్చధమ్మో గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘చతుసచ్చధమ్మ’’న్తి.
‘‘సేలమయే’’తి ఇమినా సిలాయ నిబ్బత్తో సేలోతి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేనా’’తి ఇమినా సమన్తచక్ఖుసరూపం దస్సేతి. భగవా త్వమ్పీతి యోజనా. ధమ్మసద్దో పఞ్ఞాపరియాయోతి ఆహ ‘‘ధమ్మమయం పఞ్ఞామయ’’న్తి. అపేతో సోకో ఇమస్సాతి అపేతసోకో, భగవా. సోకం అవతరతీతి సోకావతిణ్ణా, జనతా. సోకావతిణ్ణఞ్చ జాతిజరాభిభూతఞ్చాతి చసద్దో యోజేతబ్బో. ఇమినా చసద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి దస్సేతి.
‘‘భగవా’’తిపదం ‘‘వీరో’’తిఆదీసు యోజేతబ్బం. ‘‘వీరియవన్తతాయా’’తి ఇమినా వీరం యస్సత్థీతి వీరోతి వచనత్థం దస్సేతి. సద్దసత్థేసు ఆలపనపదేసు విగ్గహో న కాతబ్బోతి ఇదం ఆలపనావత్థం సన్ధాయ వుత్తం, ఇధ పన తేసమత్థదస్సనత్థాయ విగ్గహో వుత్తోతి దట్ఠబ్బం. ‘‘దేవపుత్త…పే… విజితత్తా’’తి ఇమినా విజితో మారేహి సంగామో అనేనాతి విజితసఙ్గామోతి వచనత్థం దస్సేతి. ఏత్థ చ ఖన్ధమారో మచ్చుమారేన సఙ్గహితో ద్విన్నం మారానం ఏకతో విజితత్తా. ‘‘సత్తవాహో’’తి పఠమక్ఖరేన చ ‘‘సత్థవాహో’’తి దుతియక్ఖరేన చ యుత్తో. తత్థ సత్థవాహో వియాతి ‘‘సత్థవాహో’’తి ఉపచారేన వుత్తే దుతియక్ఖరేన యుత్తో, సత్తే వహహీతి సత్తవాహోతి ముఖ్యతో వుత్తే పఠమక్ఖరేన యుత్తో. ఇధ పన పఠమక్ఖరేన యుత్తోతి ఆహ ‘‘సత్తే వహతీతి సత్తవాహో’’తి. నత్థి ఇణం ఇమస్సాతి అణణో భగవా.
౯. బుద్ధచక్ఖునాతి ఏత్థ చక్ఖు దువిధం మంసచక్ఖుఞాణచక్ఖువసేన. తత్థాపి మంసచక్ఖు దువిధం పసాదచక్ఖుససమ్భారచక్ఖువసేన. తత్థ పసాదరూపం పసాదచక్ఖు నామ, భముకట్ఠిపరిచ్ఛిన్నో మంసపిణ్డో ససమ్భారచక్ఖు నామ. ఞాణచక్ఖు పన పఞ్చవిధం (పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౩) దిబ్బధమ్మపఞ్ఞాబుద్ధసమన్తచక్ఖువసేన. తత్థ దిబ్బచక్ఖుఅభిఞ్ఞాఞాణం దిబ్బచక్ఖు నామ, హేట్ఠిమమగ్గత్తయం ధమ్మచక్ఖు నామ, అరహత్తమగ్గఞాణం పఞ్ఞాచక్ఖు నామ, ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణఞ్చ ఆసయానుసయఞాణఞ్చ బుద్ధచక్ఖు నామ, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సమన్తచక్ఖు నామ. ఇధ పన ‘‘బుద్ధచక్ఖునా’’తి వుత్తత్తా యథావుత్తద్వేఞాణానియేవాతి ఆహ ‘‘ఇన్ద్రియ…పే… ఞాణేన చా’’తి. హీతి సచ్చం. యేసన్తి సత్తానం. సద్ధాదీనీతి ఆదిసద్దేన వీరియసతిసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియాని సఙ్గణ్హాతి. తిక్ఖానీతి తిఖిణాని. ముదూనీతి సుఖుమతరాని. ఆకారాతి కారణా. ఇమాని తీణి దుకాని బాహిరత్థసమాసవసేన వుత్తాని. సుఖేన విఞ్ఞాపేతబ్బాతి సువిఞ్ఞాపయా, తథా దువిఞ్ఞాపయాతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యే కథితకారణ’’న్తిఆది. పరలోకో చ వజ్జఞ్చ పరలోకవజ్జాని, తాని భయతో పస్సన్తీతి పరలోకవజ్జభయదస్సావినోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యే’’తిఆది. ఇమాని ద్వే దుకాని కితవసేన వుత్తాని, ఇధ పచ్ఛిమదుకే ‘‘న అప్పేకచ్చే పరలోకవజ్జభయదస్సావినో’’తి దుతియపదం న వుత్తం, పటిసమ్భిదామగ్గపాళియం (పటి. మ. ౧.౧౧౧) పన యుగళవసేన వుత్తం. ఉప్పలాని ఏత్థ సన్తీతి ఉప్పలినీతి వచనత్థేన గచ్ఛో వా లతా వా పోక్ఖరణీ వా వనం వా ‘‘ఉప్పలినీ’’తి వుచ్చతి, ఇధ పన ‘‘వన’’న్తి ఆహ ‘‘ఉప్పలవనే’’తి. నిముగ్గానేవ హుత్వాతి సమ్బన్ధో. పోసయన్తీతి వడ్ఢన్తి, ఇమినా అన్తోనిముగ్గానేవ హుత్వా పోసయన్తీతి అన్తోనిముగ్గపోసీనీతి వచనత్థం దస్సేతి. ‘‘ఉదకేన సమ’’న్తి ఇమినా ఉదకేన సమం సమోదకం, సమోదకం హుత్వా ఠితానీతి అత్థం దస్సేతి. ‘‘అతిక్కమిత్వా’’తి ఇమినా అచ్చుగ్గమ్మాతిపదస్స అతిఉగ్గన్త్వాతి అత్థం దస్సేతి.
పటిచ్ఛన్నేన ఆరోపితాతి పారుతా, న పారుతా అపారుతా. అపారుతా నామ అత్థతో వివరణాతి ఆహ ‘‘వివటా’’తి సోతి అరియమగ్గో. హీతి సచ్చం. పచ్ఛిమపదద్వయేతి గాథాయ ఉత్తమపదద్వయే. అయమేవత్థోతి అయం వక్ఖమానో ఏవం అత్థో దట్ఠబ్బోతి యోజనా. హీతి విత్థారో. న భాసిన్తి ఏత్థ ఉత్తమపురిసత్తా ‘‘అహ’’న్తి వుత్తం. ‘‘దేవమనుజేసు’’తి వత్తబ్బే ఏకసేసవసేన ‘‘మనుజేసూ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘దేవమనుస్సేసూ’’తి.
౬. పఞ్చవగ్గియకథా
౧౦. ఠానుప్పత్తియాతి కారణేన ఉప్పత్తియా. నిక్కిలేసో జాతి సభావో ఇమస్సాతి నిక్కిలేసజాతికో. ‘‘ఞాణ’’న్తి అవిసేసేన వుత్తేపి అత్థతో అనావరణఞాణమేవాతి ఆహ ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణ’’న్తి. ఇతోతి ‘‘ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తి పరివితక్కదివసతో, హేట్ఠాతి సమ్బన్ధో. దేవతా పన ఆళారస్స కాలఙ్కరణమేవ జానాతి, న ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే నిబ్బత్తభావం. భగవా పన సబ్బం జానాతి, తేన వుత్తం ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే నిబ్బత్తో’’తి. ‘‘పరిహీనత్తా’’తి ఇమినా మహాజానియోతి ఏత్థ హాధాతుయా అత్థం దస్సేతి. అస్సాతి ఆళారస్స. మహతీ జానిఅస్సాతి ‘‘మహాజానికో’’తి వత్తబ్బే కకారస్స యకారం కత్వా ‘‘మహాజానియో’’తి వుత్తం. అక్ఖణేతి బ్రహ్మచరియవాసాయ అనోకాసే, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనేతి అత్థో. హియ్యోతి అనన్తరాతీతాహే. సోపీతి ఉదకో రామపుత్తోపి. పిసద్దో ఆళారాపేక్ఖో. తత్థ ఆళారో కాలామో యావఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనఝానలాభీ హోతి, తస్మా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే నిబ్బత్తో. ఉదకో రామపుత్తో యావనేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనఝానలాభీ హోతి, తస్మా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే నిబ్బత్తోతి దట్ఠబ్బం. ‘‘బహుకారా’’తి చ ‘‘బహూపకారా’’తి చ పాఠస్స ద్విధా యుత్తభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘బహుకారాతి బహూపకారా’’తి. పేసితత్తభావం మన్తి యోజనా. ఇమినా పహితత్తన్తి ఏత్థ అత్తసద్దో కాయవాచకోతి దస్సేతి.
౧౧. అన్తరాసద్దేన యుత్తత్తా ‘‘గయం, బోధి’’న్తి ఏత్థ సామ్యత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘గయాయ చ బోధిమణ్డస్స చా’’తి.
గాథాయ చతూసు సబ్బసద్దేసు దుతియో సబ్బసద్దో అనవసేసత్థో, సేసా సావసేసత్థాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సబ్బం తేభూమకధమ్మ’’న్తిఆది. వచనత్థో సువిఞ్ఞేయ్యోవ. అరహత్తఫలస్సాపి తణ్హాక్ఖయత్తా వుత్తం ‘‘తణ్హాక్ఖయే నిబ్బానే’’తి. సయంసద్దో అత్తపరియాయో, అభిఞ్ఞాయసద్దో తు త్వాపచ్చయన్తోతి ఆహ ‘‘అత్తనావ జానిత్వా’’తి. ‘‘సబ్బం చతుభూమకధమ్మ’’న్తి ఇమినా ఞాధాతుయా కమ్మం దస్సేతి. ‘‘అయం మే ఆచరియో’’తి ఉద్దిసనాకారదస్సనం.
‘‘లోకుత్తరధమ్మే’’తి ఇమినా లోకియధమ్మే పన ఆచరియో (మి. ప. ౪.౫.౧౧) అత్థీతి దస్సేతి. పటిపుగ్గలోతి ఏత్థ పటిసద్దో పటిభాగత్థోతి ఆహ ‘‘పటిభాగపుగ్గలో’’తి. సదిసపుగ్గలో నామ నత్థీతి అత్థో. సీతిభూతోతి సీతి హుత్వా భూతో, సీతిభావం వా పత్తో.
కాసీనన్తి బహువచనవసేన వుత్తత్తా జనపదానం నామం. జనపదసమూహస్స రట్ఠనామత్తా వుత్తం ‘‘కాసిరట్ఠే’’తి. ‘‘నగర’’న్తి ఇమినా పురసద్దో నగరపరియాయోతి దస్సేతి. పటిలాభాయాతి పటిలాభాపనత్థాయ. ‘‘భేరి’’న్తి ఇమినా దున్దుభిసద్దో భేరివాచకోతి దస్సేతి. భేరి హి ‘‘దుందు’’న్తిసద్దేన ఉభి పూరణమేత్థాతి దున్దుభీతి వుచ్చతి. దకారరకారానం సంయోగం కత్వా దున్ద్రుభీతిపి పాఠో అత్థి, సో అపాఠోయేవ. ‘‘పహరిస్సామీ’’తి ఏత్థ పహారసద్దేన ఆహఞ్ఞిన్తి ఏత్థ ఆపుబ్బహనధాతుయా అత్థం దస్సేతి, స్సామిసద్దేన అజ్జతనిఇంవిభత్తియా అనాగతకాలే పవత్తభావం, ఇతిసద్దేన గమనాకారవాచకస్స ఇతిసద్దస్స లోపభావం దస్సేతి.
అనన్తజినోతి అనన్తసఙ్ఖాతస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పదట్ఠానభూతేన అరహత్తమగ్గఞాణేన సబ్బకిలేసారీనం జితవా, ఏతేన ఫలూపచారేన అనన్తజినభావం దస్సేతి. హువేయ్య పావుసోతి ఏత్థ ‘‘హువేయ్య అపి ఆవుసో’’తి పదవిభాగం కత్వా హుధాతు సత్తత్థవాచకో, అపిసద్దో ఏవంనామవాచకోతి దస్సేన్తో ఆహ ఆవుసో ‘‘ఏవం నామ భవేయ్యా’’తి. వకారస్స పకారం కత్వా ‘‘హుపేయ్యా’’తి పాఠోపి యుజ్జతియేవ.
౧౨. ‘‘అత్థాయ పటిపన్నో’’తి ఇమినా బాహుల్లస్స అత్థాయ పటిపన్నో బాహుల్లికోతి వచనత్థం దస్సేతి. పధానతోతి దుక్కరచరియాయ పదహనతో. ‘‘భట్ఠో’’తి ఇమినా విబ్భన్తోతి ఏత్థ విపుబ్బభముధాతుయా అనవట్ఠానత్థో నామ అత్థతో భట్ఠోతి దస్సేతి. సోతన్తి ఏత్థ సోతసద్దస్స సోతవిఞ్ఞాణాదివాచకత్తా ‘‘సోతిన్ద్రియ’’న్తి వుత్తం. ఇరియాయాతి ఏత్థ ఇరియనం చరణం ఇరియాతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దుక్కరచరియాయా’’తి. అభిజానాథ నోతి ఏత్థ నోసద్దో నుసద్దత్థోతి ఆహ ‘‘అభిజానాథ నూ’’తి. వాక్యన్తి వాచకం. సఞ్ఞాపేతున్తిపదస్స సఞ్ఞాపనాకారం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అహం బుద్ధో’’తి.
౧౩. ఇతోతి ‘‘చక్ఖుకరణీ’’తిఆదితో. పదత్థతోతి పదతో చ అత్థతో చ, పదానం అత్థతో వా. ఇతోతి యథావుత్తతో. హీతి సచ్చం. సుత్తన్తకథన్తి సుత్తన్తవసేన వుత్తవచనం.
౧౮. దేవతాకోటీహీతి బ్రహ్మసఙ్ఖాతాహి దేవతాకోటీహి. పతిట్ఠితస్స తస్స ఆయస్మతోతి సమ్బన్ధో. సావ ఏహిభిక్ఖుఉపసమ్పదాతి యోజనా.
౧౯. దుతియదివసే ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాదీతి సమ్బన్ధో. ‘‘దుతియదివసే’’తిఆది పాటిపదదివసం ఉపనిధాయ వుత్తం. పక్ఖస్సాతి ఆసళ్హీమాసకాళపక్ఖస్స. సబ్బేవ తే భిక్ఖూతి యోజనా. అనత్తసుత్తేనాతి అనత్తలక్ఖణసుత్తన్తేన (మహావ. ౨౦; సం. ని. ౩.౫౯).
పఞ్చమియా పక్ఖస్సాతి పక్ఖస్స పఞ్చమియా. లోకస్మిన్తి సత్తలోకే. ‘‘మనుస్సఅరహన్తోతి ఇమినా దేవఅరహన్తో బహూతి దస్సేతి.
౭. పబ్బజ్జాకథా
౩౧. పోరాణానుపోరాణానన్తి పురాణే చ అనుపురాణే చ భవానం. ఏకసట్ఠీతి ఏకో చ సట్ఠి చ, ఏకేన వా అధికా సట్ఠి ఏకసట్ఠి.
తత్రాతి తేసు ఏకసట్ఠిమనుస్సఅరహన్తేసు. పుబ్బయోగోతి పుబ్బే కతో ఉపాయో, పుబ్బూపనిస్సయోతి అత్థో. వగ్గబన్ధేనాతి సమూహం కత్వా బన్ధేన. తేతి పఞ్చపఞ్ఞాస జనా. ఝాపేస్సామాతి డయ్హిస్సామ. నీహరింసూతి గామతో నీహరింసు. తేసూతి పఞ్చపఞ్ఞాసజనేసు. పఞ్చ జనే ఠపేత్వాతి సమ్బన్ధో. సేసాతి పఞ్చహి జనేహి అవసేసా. సోతి యసో దారకో. తేపీతి చత్తారోపి జనా. తత్థాతి సరీరే. తే సబ్బేపీతి యసస్స మాతాపితుభరియాహి సద్ధిం సబ్బేపి తే సహాయకా. తేనాతి పుబ్బయోగేన.
ఆమన్తేసీతి కథేసి.
౩౨. దిబ్బేసు విసయేసు భవా దిబ్బా లోభపాసాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘దిబ్బా నామా’’తిఆది. లోభపాసాతి లోభసఙ్ఖాతా బన్ధనా. అసవనతాతి ఏత్థ కరణత్థే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘అసవనతాయా’’తి. పరిహాయన్తీతి ఏత్థ కేన పరిహాయన్తీతి ఆహ ‘‘విసేసాధిగమతో’’తి. విసేసాధిగమతోతి మగ్గఫలసఙ్ఖాతస్స విసేసస్స అధిగమతో.
౩౩. అన్తం లామకం కరోతీతి అన్తకోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘లామకా’’తి. ‘‘హీనసత్తా’’తి ఇమినా అన్తకస్స సరూపం దస్సేతి. ఆమన్తనపదమేతం. తన్తి రాగపాసం. హీతి సచ్చం. సోతి మారో పాపిమా. అన్తలిక్ఖే చరన్తానం పఞ్చాభిఞ్ఞానమ్పి బన్ధనత్తా అన్తలిక్ఖే చరతి పవత్తతీతి అన్తలిక్ఖచరోతి వచనత్థేన రాగపాసో ‘‘అన్తలిక్ఖచరో’’తి మారేన పాపిమతా వుత్తో.
౩౪. నానాజనపదతోతి ఏకిస్సాపి దిసాయ నానాజనపదతో. ‘‘అనుజానామి…పే… పబ్బాజేథా’’తిఆదిమ్హి వినిచ్ఛయో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. పబ్బాజేన్తేన భిక్ఖునా పబ్బాజేతబ్బోతి సమ్బన్ధో. యే పటిక్ఖిత్తా పుగ్గలాతి యోజనా. పరతోతి పరస్మిం. ‘‘న భిక్ఖవే…పే… పబ్బాజేతబ్బో’’తి పాళిం (మహావ. ౮౯) ఆదిం కత్వాతి యోజనా. తేతి పటిక్ఖిత్తపుగ్గలే. సోపి చాతి సోపి చ పుగ్గలో. అనుఞ్ఞాతోయేవ పబ్బాజేతబ్బోతి సమ్బన్ధో. తస్స చాతి పుగ్గలస్స చ, అథ వా తేసఞ్చ మాతాపితూనం. వచనవిపల్లాసో హేస. అనుజాననలక్ఖణం వణ్ణయిస్సామాతి సమ్బన్ధో.
ఏవన్తి ఇమినా వుత్తనయేన. చసద్దో వాక్యసమ్పిణ్డనత్థో. సచే అచ్ఛిన్నకేసో హోతి చ, సచే ఏకసీమాయ అఞ్ఞేపి భిక్ఖూ అత్థి చాతి అత్థో. అఞ్ఞేపీతి అత్తనా అపరేపి. భణ్డూతి ముణ్డో, సోయేవ కమ్మం భణ్డుకమ్మం. తస్సాతి భణ్డుకమ్మస్స. ఓకాసోతి పబ్బజ్జాయ ఖణో. ‘‘ఓకాసం న లభతీ’’తి వత్వా తస్స కారణం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సచే’’తిఆది.
అవుత్తోపీతి ఏత్థ పిసద్దో వుత్తో పన కా నామ కథాతి దస్సేతి. ఉపజ్ఝాయం ఉద్దిస్స పబ్బాజేతీతి ఏత్థ పబ్బజ్జా చతుబ్బిధా తాపసపబ్బజ్జా పరిబ్బాజకపబ్బజ్జా సామణేరపబ్బజ్జా ఉపసమ్పదపబ్బజ్జాతి. తత్థ కేసమస్సుహరణం తాపసపబ్బజ్జా నామ వక్కలాదిగహణతో పఠమమేవ వజితబ్బత్తా. ఇసిపబ్బజ్జాతిపి తస్సాయేవ నామం. కేసమస్సుహరణమేవ పరిబ్బాజకపబ్బజ్జా నామ కాసాయాదిగహణతో పఠమమేవ వజితబ్బత్తా. కేసమస్సుహరణఞ్చ కాసాయచ్ఛాదనఞ్చ సామణేరపబ్బజ్జా నామ సరణగహణతో పఠమమేవ వజితబ్బత్తా. ఉపసమ్పదపబ్బజ్జా తివిధా ఏహిభిక్ఖుఉపసమ్పదపబ్బజ్జా సరణగహణూపసమ్పదపబ్బజ్జా ఞత్తిచతుత్థవాచికూపసమ్పదపబ్బజ్జాతి. తత్థ ఏహిభిక్ఖూపసమ్పదపబ్బజ్జాయం కేసమస్సుహరణాది సబ్బం ఏకతోవ సమ్పజ్జతి ‘‘ఏహి భిక్ఖూ’’తి భగవతో వచనేన అభినిప్ఫన్నత్తా. సరణగహణూపసమ్పదపబ్బజ్జా సామణేరపబ్బజ్జసదిసాయేవ. కేసమస్సుహరణఞ్చ కాసాయచ్ఛాదనఞ్చ సరణగహణఞ్చ ఞత్తిచతుత్థవాచికూపసమ్పదపబ్బజ్జా నామ కమ్మవాచాగహణతో పఠమమేవ వజితబ్బత్తా. తత్థ సామణేరపబ్బజ్జం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఉపజ్ఝాయం ఉద్దిస్స పబ్బాజేతీ’’తి. ఉపజ్ఝాయం ఉద్దిస్సాతి ఉపజ్ఝాయస్స వేయ్యావచ్చకరట్ఠాననియమం కత్వా. పబ్బజ్జాకమ్మే అత్తనో ఇస్సరియమకత్వాతి అత్థో. దహరేన భిక్ఖునా కేసచ్ఛేదనం కాసాయచ్ఛాదనం సరణదానన్తి తీణి కిచ్చాని కాతబ్బానియేవ. కేచి ‘‘సరణాని పన సయం దాతబ్బానీ’’తి పాఠం ఇధానేత్వా దహరేన భిక్ఖునా సరణాని న దాతబ్బానీతి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం దహరస్స భిక్ఖుత్తా, భిక్ఖూనం పబ్బాజేతుం లభనత్తా చ. ఉపజ్ఝాయో చే కేసచ్ఛేదనఞ్చ కాసాయచ్ఛాదనఞ్చ అకత్వా పబ్బజ్జత్థం సరణానియేవ దేతి, న రుహతి పబ్బజ్జా పబ్బజ్జాయ అకత్తబ్బత్తా. కమ్మవాచం సావేత్వా ఉపసమ్పాదేతి, రుహతి ఉపసమ్పదా అపత్తచీవరానం ఉపసమ్పదసిద్ధితో, కమ్మవిపత్తియా అభావతో చ. ఖణ్డసీమన్తి ఉపచారసీమట్ఠం బద్ధసీమం. పబ్బాజేత్వాతి కేసచ్ఛేదనం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘కాసాయాని అచ్ఛాదేత్వా’’తి కాసాయచ్ఛాదనస్స విసుం వుత్తత్తా. సామణేరస్స సరణదానస్స అరుహత్తా ‘‘సరణాని పన సయం దాతబ్బానీ’’తి వుత్తం. పురిసం పబ్బాజేతున్తి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం. ఆణత్తియాతి భిక్ఖూనం ఆణత్తియా. యేన కేనచీతి గహట్ఠపబ్బజితేసు యేన కేనచి.
‘‘భబ్బరూపో’’తి వత్వా తస్స అత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సహేతుకో’’తి. సహేతుకోతి మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయేహి సహ పవత్తో. యసస్సీతి పరివారయసేన చ కిత్తియసేన చ సమన్నాగతో. ఓకాసం కత్వాపీతి ఓకాసం కత్వా ఏవ. సయమేవాతి న అఞ్ఞో ఆణాపేతబ్బో. ఏత్తోయేవాతి దస్సనట్ఠానతోయేవ. అస్సాతి పబ్బజ్జాపేక్ఖస్స. ఖజ్జు వాతి కణ్డువనం వా. ‘‘కచ్ఛు వా’’తిపి పాఠో, పామం వాతి అత్థో. పిళకా వాతి ఫోటా వా. ఏత్తకేనాతి ఏతపమాణేన ఘంసిత్వా న్హాపనమత్తేన. అనివత్తిధమ్మాతి గిహిభావం అనివత్తనసభావా. కతఞ్ఞూతి కతస్సూపకారస్స జాననసీలా. కతవేదినోతి కతఞ్ఞూపకారస్స వేదం పాకటం కరోన్తో.
అనియ్యానికకథాతి యావదత్థం సుపిత్వా యావదత్థం భుఞ్జీత్వా చిత్తకేళిం కరోన్తో అనుక్కణ్ఠితో విహరాహీతిఆదికా కథా. నకథేతబ్బం దస్సేత్వా కథేతబ్బం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అథఖ్వస్సా’’తి. అస్సాతి పబ్బజ్జాపేక్ఖస్స. ఆచిక్ఖనాకారం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆచిక్ఖన్తేన చా’’తిఆది. వణ్ణ…పే… వసేనాతి వణ్ణో చ సణ్ఠానఞ్చ గన్ధో చ ఆసయో చ ఓకాసో చ, తేసం వసేన, ఆచిక్ఖితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. హీతి ఫలజోతకో, ఆచిక్ఖనస్స ఫలం వక్ఖామీతి అత్థో. సోతి పబ్బజ్జాపేక్ఖో. పుబ్బేతి పుబ్బభవే, పబ్బజనతో పుబ్బే వా. కణ్టకవేధాపేక్ఖో పరిపక్కగణ్డో వియ ఞాణం పవత్తతీతి యోజనా. అస్సాతి పబ్బజ్జాపేక్ఖస్స. ఇన్దాసనీతి సక్కస్స వజిరావుధో. సో హి ఇన్దేన అసీయతి ఖిపీయతీతి ఇన్దాసనీతి వుచ్చతి. ఇన్దాసని పబ్బతే చుణ్ణయమానా వియ సబ్బే కిలేసే చుణ్ణయమానంయేవాతి యోజనా. ఖురగ్గేయేవాతి ఖురస్స కోటియమేవ. ఖురకమ్మపరియోసానేయేవాతి అత్థో. హీతి సచ్చం. తస్మాతి యస్మా పత్తా, తస్మా. అస్సాతి పబ్బజ్జాపేక్ఖస్స.
గిహిగన్ధన్తి గేహే ఠితస్స జనస్స గన్ధం. అథాపీతి యదిపి అచ్ఛాదేతీతి సమ్బన్ధో. అస్సాతి పబ్బజ్జాపేక్ఖస్స. ఆచరియో వాతి సరణదానాచరియో వా కమ్మవాచాచరియో వా ఓవాదాచరియో వా. తంయేవ వాతి పబ్బజ్జాపేక్ఖమేవ వా. తేన భిక్ఖునావాతి ఆచరియుపజ్ఝాయభిక్ఖునా ఏవ.
అనాణత్తియాతి ఆచరియుపజ్ఝాయేహి అనాణత్తియా. ఇమినా ఆచరియుపజ్ఝాయేహి అనాణత్తేన యేన కేనచి నివాసనాదీని న కాతబ్బానీతి దస్సేతి. భిక్ఖునాతి ఆచరియుపజ్ఝాయభిక్ఖునా. తస్సేవాతి పబ్బజ్జాపేక్ఖస్సేవ. ఉపజ్ఝాయమూలకేతి ఉపజ్ఝాయమూలకే నివాసనపారుపనే. అయన్తి వినిచ్ఛయో.
తత్థాతి పబ్బజ్జూపసమ్పదట్ఠానే. తేసన్తి భిక్ఖూనం. అథాతి వన్దాపనతో పచ్ఛా, వన్దాపనస్స అనన్తరా వా. ‘‘ఏవం వదేహీ’’తి పాళినయనిదస్సనముఖేన ‘‘యమహం వదామి, తం వదేహీ’’తి అట్ఠకథానయం నిదస్సేతి. అథాతి తదనన్తరం. అస్సాతి పబ్బజ్జాపేక్ఖస్స, దాతబ్బానీతి సమ్బన్ధో. ఏకపదమ్పీతి తీసు వాక్యపదేసు ఏకం వాక్యపదమ్పి, నవసు వా విభత్యన్తపదేసు ఏకపదమ్పి. ఏకక్ఖరమ్పీతి చతువీసతక్ఖరేసు ఏకక్ఖరమ్పి.
ఏకతో సుద్ధియాతి ఏకస్సేవ కమ్మవాచాచరియస్స ఠానకరణసమ్పత్తియా సుజ్ఝనేన. ఉభతో సుద్ధియావాతి ఉభయేసం సరణదానాచరియసామణేరానం సుజ్ఝనేన ఏవ. ఠానకరణసమ్పదన్తి ఉరఆదిట్ఠానానఞ్చ సంవుతాదికరణానఞ్చ సమ్పదం. వత్తున్తి ఠానకరణసమ్పదం వత్తుం. న సక్కోతీతి వత్తుం న సక్కోతీతి యోజనా.
ఇమానీతి సరణాని. చసద్దో ఉపన్యాసో, పనసద్దో పదాలఙ్కారో. ఏకసమ్బన్ధానీతి ఏకతో సమ్బన్ధాని. అనునాసికన్తం కత్వా దానకాలే ‘‘బుద్ధం’’ఇతి ‘‘సరణం’’ఇతి పదానఞ్చ ‘‘సరణం’’ఇతి ‘‘గచ్ఛామి’’ఇతి పదానఞ్చ అన్తరా విచ్ఛేదమకత్వా ఏకసమ్బన్ధమేవ కత్వా దాతబ్బానీతి వుత్తం హోతి. కస్మా తిణ్ణం పదానమన్తరా బ్యవధానస్స కస్సచి అక్ఖరస్స అభావతో. విచ్ఛిన్దిత్వాతి విచ్ఛేదం కత్వా. మకారన్తం కత్వా దానకాలే తిణ్ణం పదానమన్తరా ఏకసమ్బన్ధమకత్వా విచ్ఛిన్దిత్వా ఏవ కత్వా దాతబ్బానీతి వుత్తం హోతి. కస్మా? తిణ్ణం పదానమన్తరా బ్యవధానస్స నిస్సరస్స మకారస్స అత్థిభావతో. అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. తన్తి వచనం, ‘‘నత్థీ’’తిపదే కత్తా, ‘‘న వుత్త’’న్తిపదే కమ్మం. తథాతి ‘‘అహం భన్తే బుద్ధరక్ఖితో’’తిఆదినా ఆకారేన, అవదన్తస్స సరణం న కుప్పతి, బుకారదకారాదీనం బ్యఞ్జనానం ఠానకరణసమ్పదం హాపేన్తస్సేవ సరణం కుప్పతీతి అధిప్పాయో.
‘‘తిక్ఖత్తు’’న్తి ఇమినా సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా న వట్టతీతి దీపేతి. తిక్ఖత్తుతో అధికం పన సహస్సక్ఖత్తుమ్పి వట్టతియేవ. తత్థాతి తాసు పబ్బజ్జాఉపసమ్పదాసు. పరతోతి పరస్మిం. సాతి ఉపసమ్పదా. పబ్బజ్జా పన అనుఞ్ఞాతా ఏవాతి సమ్బన్ధో. పరతోపీతి పిసద్దో పుబ్బాపేక్ఖో. సాతి పబ్బజ్జా. ఏత్తావతాతి ఏత్తకేన కేసచ్ఛేదనకాసాయచ్ఛాదనసరణదానేన. హీతి ఫలజోతకో.
ఏసాతి ఏసో సామణేరోతి అత్థో. ‘‘గతిమా’’తి వత్వా తస్సత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పణ్డితజాతికో’’తి. అథాతి ఏవం సతి. అస్సాతి సామణేరస్స. తస్మింయేవ ఠానేతి సామణేరభూమియం ఠితట్ఠానేయేవ. యథా భగవతా ఉద్దిట్ఠాని, తథా ఉద్దిసితబ్బానీతి యోజనా. ఏతన్తి ‘‘అనుజానామి…పే… జాతరూప రజతపటిగ్గహణా వేరమణీ’’తి వచనం.
తన్తి అన్ధకట్ఠకథాయం వుత్తవచనం. యథాపాళియావాతి ఏవసద్దో సన్నిట్ఠానత్థో, తేన యథాపాళియావ ఉద్దిసితబ్బాని. యథాపాళిం విసజ్జేత్వా అఞ్ఞథా ఏవ ఉద్దిసితబ్బానీతి వాదం నివారేతి. యథాపాళిం విసజ్జేత్వా అఞ్ఞథా ‘‘పాణాతిపాతా వేరమణిం సిక్ఖాపదం సమాదియామీ’’తి ఉద్దిసన్తోపి నిద్దోసోయేవ. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తానీతి సిక్ఖాపదాని. యావాతి యత్తకం కాలం న జానాతి, న కుసలో హోతీతి సమ్బన్ధో. సన్తికావచరోయేవాతి ఆచరియుపజ్ఝాయానం సమీపే అవచారోవ. అస్సాతి సామణేరస్స. కప్పియాకప్పియన్తి దససిక్ఖాపదవినిముత్తం కప్పియం పరామాసాదిఞ్చ అకప్పియం అపరామాసాదిఞ్చ. తేనాపీతి సామణేరేనాపి. నాసనఙ్గానీతి లిఙ్గనాసనఅఙ్గాని. సాధుకం సిక్ఖితబ్బన్తి సాధుకం అసిక్ఖన్తస్స లిఙ్గనాసనఞ్చ దణ్డకమ్మనాసనఞ్చ హోతీతి అధిప్పాయో.
౧౦. దుతియమారకథా
౩౫. మయ్హన్తిపదస్స ‘‘అనుప్పత్తా సచ్ఛికతా’’తిపదేసు ఛట్ఠీకత్తుభావం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మయా ఖోతి అత్థో’’తి. ‘‘అథ వా’’తిఆదినా ‘‘మయ్హ’’న్తిపదస్స ‘‘యోనిసో మనసికారా, యోనిసో సమ్మప్పధానా’’తిపదేసు సమ్బన్ధభావం దస్సేతి. ‘‘యోనిసో మనసికారా, యోనిసో సమ్మప్పధానా’’తి ఏత్థ కారణత్థే నిస్సక్కవచనన్తి ఆహ ‘‘తేన హేతునా’’తి. ‘‘పునా’’తిఆదినా ‘‘మయ్హ’’న్తిపదం ‘‘యోనిసో మనసికారా, యోనిసో సమ్మప్పధానా’’తిపదేసు సామ్యత్థే సామిభావేన యోజేత్వా పున ‘‘అనుప్పత్తా, సచ్ఛికతా’’తి పదేసు కత్తుత్థే సామిభావేన విభత్తివిపల్లాసో కాతబ్బోతి దస్సేతి.
౧౧. భద్దవగ్గియకథా
౩౬. భద్దం రూపఞ్చ చిత్తఞ్చ ఏతేసమత్థీతి భద్దకా. వగ్గబన్ధనం వగ్గో ఉత్తరపదలోపేన, వగ్గేన చరన్తీతి వగ్గియా. భద్దకా చ తే వగ్గియా చాతి భద్దవగ్గియా కకారలోపేనాతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భద్దవగ్గియా’’తిఆది. ‘‘వోకారో నిపాతమత్తో’’తి ఇమినా తుమ్హసద్దస్స చ యోవచనస్స చ కారియభావం నివత్తేతి. హీతి సచ్చం. తేతి భద్దవగ్గియా. ఇదన్తి పఞ్చసీలరక్ఖనం. పుబ్బకమ్మన్తి పుబ్బే ఉపచితం కుసలకమ్మం.
౧౨. ఉరువేలపాటిహారియకథా
౩౮. పరియాదియేయ్యన్తి ఏత్థ దాధాతుస్స పరీతి చ ఆతి చ ఉపసగ్గవసేన అభిభవనత్థోతి ఆహ ‘‘అభిభవేయ్య’’న్తి.
౩౯. పచ్ఛా పక్ఖిత్తాతి సఙ్గీతితో పరం పోత్థకారూళ్హేహి ఠపితాతి అత్థో.
౪౪. ‘‘ఏవం వదన్తో వియ ఓణతో’’తి ఇమినా ‘‘ఆహరహత్థో’’తిపదస్స తద్ధితభావం దస్సేతి. విత్థిణ్ణముఖత్తా మన్దం హీనం అతిముఖమేతాసన్తి వచనత్థేన అగ్గికపాలా మన్దాముఖియోతి వుచ్చన్తీతి ఆహ ‘‘అగ్గిభాజనాని వుచ్చన్తీ’’తి.
౫౧. యస్మా యో నాగదమనకాలో చిరం పతతి పవత్తతి, తస్మా సో చిరపతికోతి వుచ్చతి, తస్మా చిరపతికా పట్ఠాయ అభిప్పసన్నాతి యోజనా. ఇతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘చిరకాలతో పట్ఠాయా’’తి.
౫౨. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు ‘‘జటామిస్స’’న్తిఆదిపదేసు. ఖారికాజన్తి ఏత్థ కమణ్డలుఆదికా తాపసపరిక్ఖారా ఖారీతి వుచ్చన్తి, ఖారిసఙ్ఖాతేన భారేన పూరితో కాజో ఖారికాజోతి అత్థం ఏకదేసేన దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఖారిభారో’’తి.
౧౩. బిమ్బిసారసమాగమకథా
౫౫. లట్ఠిసద్దో తరుణరుక్ఖవాచకో ‘‘అమ్బలట్ఠికాయ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨), ఇధాపి తరుణతాలరుక్ఖో లట్ఠి నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తాలుయ్యానే’’తి. వటరుక్ఖేతి నిగ్రోధరుక్ఖే. ఏత్థ ‘‘వట’’ఇతి ఇమినా వటరుక్ఖో బహుమూలత్తా సుట్ఠుం పతిట్ఠాతీతి అత్థేన సుప్పతిట్ఠో నామాతి దస్సేతి. ‘‘రుక్ఖే’’ఇతి ఇమినా చేతియసద్దో చేతియరుక్ఖే వత్తతీతి దస్సేతి, దేవాలయఞ్చ థూపఞ్చ నివత్తేతి. తస్సాతి వటరుక్ఖస్స. ఏతన్తి ‘‘సుప్పతిట్ఠే చేతియే’’తి ఏతం నామం. లోకవోహారవసేన దససహస్ససఙ్ఖాతే సఙ్ఖ్యావిసేసే నీహరిత్వా యుజ్జితబ్బన్తి నియుతన్తి వచనత్థేన దససహస్సం నియుతం నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏకనియుతం దససహస్సానీ’’తి. ‘‘నహుత’’న్తిపి పాఠో, సో అయుత్తో నహుతసఙ్ఖాతేన సఙ్ఖ్యావిసేసేన మిస్సీభావేన పసఙ్గత్తా. తేసన్తి ద్వాదసనియుతానం బ్రాహ్మణగహపతికానం.
‘‘కిససరీరత్తా’’తి ఇమినా కిసో కో అత్తా ఏతేసన్తి కిసకాతి వచనత్థం దస్సేతి. కకారో హేత్థ అత్తవాచకో. ‘‘ఓవాదకో’’తి ఇమినా ఓవదానోతి ఏత్థ యుపచ్చయో కత్తుత్థోతి దస్సేతి. గాథాబన్ధత్తా అకారస్స దీఘో. ‘‘అథ వా’’తిఆదినా కిసకో హుత్వా అఞ్ఞే ఓవదానో కిసకోవదానోతి వచనత్థం దస్సేతి. ఇదన్తి ఇదం అత్థజాతం, అయమత్థో వా. త్వం పహాసీతి సమ్బన్ధో. తన్తి తువం. ఇతి వుత్తం హోతీతి యోజనా.
కామిత్థియోతి ఏకారలోపవసేన సన్ధీతి ఆహ ‘‘కామే ఇత్థియో చా’’తి. ఉపచీసూతి ఏత్థ కామఖన్ధకిలేసఅభిసఙ్ఖారసఙ్ఖాతేసు చతూసు ఉపధీసు ఖన్ధుపధి అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఖన్ధుపధీసూ’’తి.
కోచరహీతి ఏత్థ కోసద్దో ‘‘కో తే బలం మహారాజా’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౧౮౮౦) వియ క్వసద్దత్థోతి ఆహ ‘‘క్వచరహీ’’తి. నిపాతోయేవేస.
పదసద్దస్స చరణపదాదయో నివత్తేతుం వుత్తం ‘‘నిబ్బానపద’’న్తి. ‘‘సన్తసభావతాయా’’తిఆదినా సన్తో సభావో ఇమస్స పదస్సాతి సన్తం. నత్థి ఉపధయో ఏత్థాతి అనుపధికం. నత్థి కిఞ్చనమేత్థాతి అకిఞ్చనం. తీసు భవేసు న సఞ్జతీతి అసత్తం. అఞ్ఞథా న భవతీతి అనఞ్ఞథాభావి. అఞ్ఞేన కేనచి న నేతబ్బన్తి అనఞ్ఞనేయ్యన్తి వచనత్థం దస్సేతి. తేనాతి ‘‘సన్త’’న్తిఆదిపదేన. మేతి మమ, మనోతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ దేవమనుస్సలోకే మే మనో రతో నామాతి కిం వక్ఖామి. ఇతి ఇమమత్థం దస్సేతీతి యోజనా.
౫౬. తఞ్చాతి సావకభావఞ్చ.
౫౭. అస్సాసకాతి ఏత్థ ఆపుబ్బో సాసధాతు ఆపుబ్బ సిసధాతునా సదిసో, ‘‘మే’’తి ఛట్ఠీయోగత్తా ణ్వుపచ్చయో చ భావత్థోతి ఆహ ‘‘ఆసిసనా’’తి. ‘‘పత్థనా’’తి ఇమినా ఆపుబ్బసిసధాతుయా అత్థం దస్సేతి. అస్సాతి బిమ్బిసారరఞ్ఞో. తత్థాతి రతనత్తయే. నిచ్ఛయగమనమేవాతి ‘‘సరణ’’ఇతినిచ్ఛయేన జాననమేవ గతో. అత్తసన్నియ్యాతనన్తి అత్తనో అత్తానం రతనత్తయే సన్నియ్యాతనం. ఇమినా అత్తసన్నియ్యాతన, పణిపాత, తప్పరాయన, సిస్సభావూపగమనసఙ్ఖాతేసు చతూసు సరణగమనేసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౫౦; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౫౬; ఖు. పా. అట్ఠ. ౧.సరణగమనగమకవిభావనా) అత్తసన్నియ్యాతనసరణగమనం దీపేతి. అయన్తి బిమ్బిసారో రాజా. తన్తి నియతసరణతం. పణిపాతగమనఞ్చాతి ఏత్థ పణీతి కరో. యథా హి పాదపదసద్దా దీఘరస్సవసేన హుత్వా చరణం వదన్తి, ఏవం పాణిపణిసద్దా కరం వదన్తి. తస్మా వుత్తం ‘‘పణీతి కరో’’తి. పతనం పాతో, పణినో పాతో పణిపాతో. అత్థతో అఞ్జలిపణమనన్తి వుత్తం హోతి. తస్స గమనఞ్చ గచ్ఛన్తోతి అత్థో. ఇమినా పణిపాతసరణగమనం దీపేతి. చసద్దో ‘‘పాకట’’న్తి ఏత్థాపి యోజేతబ్బో. పాకటఞ్చ కరోన్తోతి హి అత్థో.
౫౮. సిఙ్గీనిక్ఖసవణ్ణోతి ఏత్థ సిఙ్గీసఙ్ఖాతో నిక్ఖో సిఙ్గీనిక్ఖో, తేన సమానో వణ్ణో ఏతస్సాతి సిఙ్గీనిక్ఖసవణ్ణోతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సిఙ్గీసువణ్ణనిక్ఖేన సమానవణ్ణో’’తి. తత్థ ‘‘సువణ్ణ’’ఇతిపదేన నిక్ఖసద్దస్స సువణ్ణత్థం దస్సేతి, పఞ్చసువణ్ణాదయో అత్థే నివత్తేతి. ‘‘సమాన’’ఇతిపదేన సవణ్ణోతి ఏత్థ సకారో సమానసద్దస్సేవ కారియోతి దస్సేతి. సబ్బేసూతి అఖిలేసు చక్ఖాదిఇన్ద్రియేసు. దన్తోతి దమితో. ఇన్ద్రియసంవరోతి వుత్తం హోతి. తమేవత్థం పాకటం కరోన్తో ఆహ ‘‘భగవతో హీ’’తిఆది.
౫౯. ఓణీతో పత్తతో పాణి యేనాతి ఓణీతపత్తపాణీతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పత్తతో చా’’తిఆది. ‘‘అపనీతపాణి’’న్తి ఇమినా ఓణీతసద్దో అపనీతత్థో, పాణిసద్దేన చ సమ్బన్ధితబ్బోతి దస్సేతి. ‘‘సల్లక్ఖేత్వా’’తి ఇమినా ‘‘భగవన్త’’న్తి ఇమం కమ్మం ‘‘సల్లక్ఖేత్వా’’తి పాఠసేసేన యోజేతబ్బన్తి దస్సేతి. ఏకమన్తన్తి ఏత్థ అన్తసద్దో సమీపదేసత్థో, కోటిదేసత్థో వా హోతి, ఉపయోగవచనఞ్చ భుమ్మత్థే హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏకస్మిం పదేసే’’తి. అత్థికపయోగే కరణస్స సమ్భవతో ఆహ ‘‘బుద్ధాభివాదనగమనేన వా ధమ్మస్సవనగమనేన వా’’తి. అప్పాకిణ్ణన్తి ఏత్థ అప్పసద్దో పటిసేధత్థోతి ఆహ ‘‘అనాకిణ్ణ’’న్తి. ‘‘అబ్బోకిణ్ణ’’న్తిపి పాఠో. అప్పనిగ్ఘోసన్తి ఏత్థ ‘‘అప్పసద్ద’’న్తిపదేన వచనసద్దస్స గహితత్తా ఇమినా పారిసేసనయేన నగరనిగ్ఘోససద్దోయేవ గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘నగరనిగ్ఘోససద్దేన అప్పనిగ్ఘోస’’న్తి. తీసు పాఠేసు పఠమేన పాఠేన జనస్స వాతో జనవాతో, తేన విరహితం విజనవాతన్తి వికప్పం దస్సేతి. దుతియేన జనస్స వాదో జనవాదో, తేన విరహితం విజనవాదన్తి వికప్పం దస్సేతి. తతియేన జనస్స పాతో సఞ్చరణం జనపాతో, తేన విరహితం విజనపాతన్తి వికప్పం దస్సేతి. రహస్సం కరీయతి ఏత్థాతి రాహస్సేయ్యకం. మనుస్సానం రాహస్సేయ్యకం మనుస్సరాహస్సేయ్యకన్తి వచనత్థం దస్సేతి ‘‘మనుస్సాన’’న్తిఆదినా.
౧౪. సారిపుత్తమోగ్గల్లాన పబ్బజ్జాకథా
౬౦. ‘‘తేతి సారిపుత్తమోగ్గల్లానా. అగమంసు కిరాతి యోజనా. తత్రాతి గిరగ్గసమజ్జే. అథాతి పరివితక్కనానన్తరం. తస్సాతి సఞ్చయస్స. పారన్తి పరతీరం. ఏత్థాతి తుమ్హాకం వాదే. ఇదన్తి అయం వాదో ఏత్తకోయేవాతి అత్థో. యోతి యో కోచి. త్వఞ్చ అహఞ్చ అమ్హే, తేసు. నామతుమ్హసఙ్ఖాతేసు హి తీసు సద్దేసు ఏకసేసేన కత్తబ్బేసు పచ్ఛిమస్సేవ ఏకసేసో కాతబ్బో. తేనాతి కతికకరణహేతునా.
సంఖేపేన వుత్తం విత్థారేన దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇదం హీ’’తిఆది. అత్థీకేహీతి అమతేన అత్థికేహి. ఉపఞ్ఞాతం మగ్గన్తి అమతస్స మగ్గో ఉపగన్త్వా ఞాతో. ఞాతో చేవ ఉపగతో చాతి సహ ఉపసగ్గేన పదం పరివత్తిత్వా అత్థం కథేన్తో ఉపసగ్గత్థో చ ధాతుత్థో చ విసుంయేవ హోతీతి ఞాపేతి. అత్థికేహి అమ్హేహి ఉపఞ్ఞాతం నిబ్బానం మగ్గం మగ్గన్తో అనుబన్ధేయ్యన్తి వా దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అథ వా’’తిఆది. మగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణఞాణేహి ఉపగన్త్వా ఞాతబ్బన్తి ఉపఞ్ఞాతం నిబ్బానం. మగ్గధాథుయా అన్వేసనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పరియేసన్తో’’తి.
సారిపుత్తోపి పఞ్హం పుచ్ఛీతి సమ్బన్ధో. కమణ్డలుతోతి కుణ్డికతో. అత్తనో చ పరేసఞ్చ అకథనేన అన్తరే వివరం పటిసన్దహతీతి పటిసన్ధారో, తం. ఏత్థాతి ‘‘న త్యాహం సక్కోమీ’’తిపదే. అధిప్పాయో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. ఏత్తకన్తి ఏత్తకం పఞ్హం. ఇమస్సాతి పరిబ్బాజకస్స. అవిసయభావన్తి అత్తనో అవిసయభావం.
హేతుం పటిచ్చ భవన్తీతి హేతుప్పభవాతి వచనత్థేన పఞ్చక్ఖన్ధా హేతుప్పభవా నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘హేతుప్పభవా నామ పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి. తేనాతి ‘‘యే ధమ్మా హేతుప్పభవా’’తి పదేన. అస్సాతి సారిపుత్తపరిబ్బాజకస్స. ‘‘తేసం హేతు నామ సముదయసచ్చ’’న్తి ఇమినా హినోతి ఏతస్మా ఫలన్తి హేతూతి వచనత్థేన సముదయసచ్చం హేతు నామాతి దస్సేతి. తఞ్చాతి సముదయసచ్చఞ్చ. తేసన్తి ఏత్థ తసద్దస్స విసయం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ఉభిన్నమ్పి సచ్చాన’’న్తి. అపవత్తివసేన నిరుజ్ఝతి ఏత్థాతి నిరోధో. తఞ్చాతి నిరోధఞ్చ. తేనాతి ‘‘తేసఞ్చ యో నిరోధో’’తిపదేన. అస్సాతి సారిపుత్తపరిబ్బాజకస్స. ఏత్థాతి ఇమిస్సం గాథాయం, చతూసు సచ్చేసు వా. నయతోతి నానన్తరికనయతో, అవినాభావనయతో వా, నేత్తిదేసనాహారనయతో వా. తమేవత్థం పాకటం కరోన్తో ఆహ ‘‘నిరోధే హీ’’తిఆది. ఏకదేససరూపేకసేసనయేన వా మగ్గసచ్చం గహేతబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అథ వా’’తిఆది. నిరోధో చ నిరోధూపాయో చ నిరోధోతి ఏకదేససరూపేకసేసో కాతబ్బో. తేసఞ్చాతి ఏత్థ అవుత్తసమ్పిణ్డనత్థేన చసద్దేన మగ్గసచ్చం గహేతబ్బన్తిపి వదన్తి. అయం నయో అట్ఠకథాయం న వుత్తో. తమేవత్థన్తి చతుసచ్చసఙ్ఖాతం తమేవత్థం. పటిపాదేన్తోతి నిగమేన్తో.
‘‘సచేపీ’’తి ఇమినా యదీతి పదస్సత్థం వణ్ణేతి. ‘‘ఏత్తకమేవా’’తి ఇమినా తావదేవాతి పదస్సత్థం వణ్ణేతి. ‘‘ఇతో ఉత్తరి నత్థీ’’తి ఇమినా ఏవకారస్స ఫలం దస్సేతి. ఇతోతి సోతాపత్తిఫలతో. ‘‘ఇదం…పే… పత్తబ్బ’’న్తి ఇమినా ‘‘ఏత్తకమేవా’’తి పదస్స అత్థసరూపం దస్సేతి. ‘‘ఏసో ఏవ ధమ్మో’’తి ఇమినా ‘‘ఏసేవ ధమ్మో’’తిపదస్స అత్థం వణ్ణేతి. పచ్చబ్యత్థాతి పతిఅవపుబ్బో ఇధాతు పటివిద్ధత్థోతి ఆహ ‘‘పటివిద్ధత్థా’’తి. తుమ్హేహీతి అస్సజిత్థేరం సన్ధాయాహ. ఇమినా ‘‘పచ్చబ్యత్థా’’తి ఏత్థ హియ్యత్తనీపరస్సపదమజ్ఝిమపురిసబహువచనత్థవిభత్తిం దీపేతి. కప్పనహుతేహీతి కప్పానం నహుతేహి, కోటిపకోటిసతసహస్సానం సతేహి నహుతేహీతి అత్థో. అబ్భతీతన్తి అభిఅతీతం. అమ్హేహి అదిట్ఠమేవ హుత్వా అతిక్కమాపితన్తి అత్థో.
౬౨. ఆరమ్మణభూతస్స నిబ్బానస్స గమ్భీరత్తా ఆరమ్మణికభూతం ఞాణమ్పి గమ్భీరమేవాధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘గమ్భీరస్స చ ఞాణస్సా’’తి. యథా హి సణ్హవత్థస్స సిబ్బనత్థాయ సణ్హసూచి అధిప్పేతాతి. ఉపధీనం సమ్మా ఖయట్ఠేన నిబ్బానం ఉపధిసఙ్ఖయం నామాతి ఆహ ‘‘ఉపధిసఙ్ఖయేతి నిబ్బానే’’తి. తదారమ్మణాయాతి తంనిబ్బానారమ్మణాయ. విముత్తియాతి ఫలవిముత్తియా. సావకపారమీఞాణేతి అగ్గసావకపారమీఞాణే. తేసూతి సారిపుత్తమోగ్గల్లానేసు. అడ్ఢమాసేన అరహత్తే పతిట్ఠితోతి సమ్బన్ధో.
అతీతేతి కప్పసతసహస్సాధికే అసఙ్ఖ్యేయ్యమత్థకే. తస్సాతి బుద్ధస్స సన్తికే అగ్గసావకభావం పత్థేసీతి యోజనా. అస్సమేతి మునీనం ఠానే. తఞ్హి ఆ కోధం, ఆ భుసో వా రాగాదయో సమేన్తి ఏత్థాతి అస్సమోతి వుచ్చతి, తస్మిం. పత్థయిత్వా చ పేసేసీతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి నీలుప్పలమణ్డపే. తేసూతి తాపససేట్ఠీసు.
౬౩. యేసన్తి కులానం. ‘‘విధవభావాయా’’తి ఇమినా విధవాయ భావో వేధబ్యన్తి వచనత్థం దస్సేతి. విధవాతి చ పతిసుఞ్ఞా. సా హి ధవేన విగతాతి ‘‘విధవా’’తి చ, విగతో ధవో ఇమిస్సాతి ‘‘విధవా’’తి చ వుచ్చతి. ఉభయేనాపీతి పుత్తపబ్బజ్జపతిపబ్బజ్జసఙ్ఖాతేన దువిధేనపి.
సఞ్చయానీతి ఏత్థ నిస్సయూపచారేన నిస్సయే నిస్సితూపచారో హోతీతి ఆహ ‘‘సఞ్చయస్స అన్తేవాసికానీ’’తి. అథ వా ణపచ్చయో తస్సేదమత్థే హోతీతి ఆహ ‘‘సఞ్చయస్స అన్తేవాసికానీ’’తి. ‘‘మగధాన’’న్తి బహువచనవసేన వుత్తత్తా జనపదస్స నామన్తి ఆహ ‘‘మగధానం జనపదస్సా’’తి. గిరిబ్బజన్తి ఏత్థ వజో వియాతి వజో, గిరి. వజసదిసో గిరి ఏత్థాతి గిరిబ్బజం పదహేట్ఠుపరియవసేన, నగరం. ‘‘మహావీరియవన్తో’’తి ఇమినా మహన్తో వీరో ఏతేసం తథాగతానన్తి మహావీరాతి వచనత్థం దస్సేతి. ధమ్మేన నయమానానం కా ఉసూయా విజానతన్తి ఏత్థ కచ్చాయననయేన (కచ్చాయనే ౨౭౭ సుత్తే) ఉసూయపయోగే సమ్పదానం హోతీతి ఆసఙ్కా భవేయ్యాతి ఆహ ‘‘భుమ్మత్థే సామివచనం, ఉపయోగత్థే వా’’తి. విజానన్తానన్తి విజానన్తేసు తథాగతేసు, విజానన్తే వా.
౧౫. ఉపజ్ఝాయవత్తకథా
౬౪. అనుపజ్ఝాయకాతి ఏత్థ వజ్జావజ్జం ఉపగన్త్వా ఝాయతీతి ఉపజ్ఝాయో, సో నత్థి ఏతేసన్తి అనుపజ్ఝాయకాతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వజ్జావజ్జ’’న్తిఆది. ‘‘పిణ్డాయ చరణకపత్త’’న్తి ఇమినా పిణ్డాయ ఉద్దిస్స, ఉట్ఠహిత్వా వా తిట్ఠతి అనేనాతి ఉత్తిట్ఠో, సోయేవ పత్తో ఉత్తిట్ఠపత్తోతి అత్థం దస్సేతి. ‘‘ఉత్తిట్ఠే న పమజ్జేయ్యా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౬౮) పన పిణ్డాయ చరణం ‘‘ఉత్తిట్ఠ’’న్తి వుచ్చతి. తస్మా తత్థ పిణ్డాయ ఉద్దిస్స, ఉట్ఠహిత్వా వా తిట్ఠనం ఉత్తిట్ఠన్తి వచనత్థో కాతబ్బో. ‘‘పిణ్డాయ చరణపత్త’’న్తి ఇదం వచనం ‘‘తస్మిఞ్హి మనుస్సా ఉచ్ఛిట్ఠసఞ్ఞినో’’తిపదం లఙ్ఘిత్వా ‘‘తస్మా ఉత్తిట్ఠపత్తన్తి వుత్త’’న్తిపదేన యోజేతబ్బం, తస్మా పిణ్డాయ చరణకపత్తత్తా ఉత్తిట్ఠపత్తన్తి వుత్తన్తి వుత్తం హోతి. తస్మిం మనుస్సా కింసఞ్ఞినోతి ఆహ ‘‘తస్మిఞ్హి మనుస్సా ఉచ్ఛిట్ఠసఞ్ఞినో’’తి. తస్మిఞ్హి తస్మిం ఏవ ఉత్తిట్ఠపత్తే పబ్బజితానం పరిభోగభావేన మనుస్సేహి అవసజ్జితబ్బత్తా, అవఛడ్డేతబ్బత్తా వా మనుస్సా ఉచ్ఛిట్ఠసఞ్ఞినో హోన్తీతి యోజనా. పబ్బజితానం పిణ్డాయ చరణకపత్తత్తా ఉత్తిట్ఠపత్తన్తి వుత్తం, మనుస్సానం పన అవసజ్జితపత్తత్తా ఉచ్ఛిట్ఠపత్తన్తి వుత్తన్తి అధిప్పాయో. ఉత్తిట్ఠ పత్తన్తిపదం వాక్యమేవ, న సమాసోతిపి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అథ వా’’తిఆది. ‘‘ఉట్ఠహిత్వా’’తి ఇమినా ఉత్తిట్ఠాతి ఏత్థ త్వాలోపోతి దస్సేతి. ‘‘గహేతు’’న్తి ఇమినా పాఠసేసం దస్సేతి. గేహసితపేమవసేనాతి గేహే నిస్సితపేమవసేన, మేత్తాపుబ్బఙ్గమపేమవసేనాతి అత్థో. సగారవా హుత్వా సప్పతిస్సా హుత్వా విహరన్తాతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపట్ఠపేత్వా’’తి. ‘‘సభాగజీవికా’’తి ఇమినా సభాగవుత్తికాతి ఏత్థ వుత్తిసద్దో జీవికత్థోయేవ, న వివరణాద్యత్థోతి దస్సేతి. ఉపజ్ఝాయభావం సమ్పటిచ్ఛతి ఏతేహీతి ఉపజ్ఝాయభావసమ్పటిచ్ఛనాని, తానియేవ వేవచనాని ఉపజ్ఝాయభావసమ్పటిచ్ఛనవేవచనాని. తిక్ఖత్తున్తి ఉక్కట్ఠవసేన వుత్తం, సకిమ్పి వట్టతియేవ. పదస్స వసేన విఞ్ఞాపేతీతి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం. ఏత్థాతి ఉపజ్ఝాయగహణట్ఠానే. యదిదం వాచాయ వా సావనం, యదిదం కాయేన వా అత్థవిఞ్ఞాపనం అత్థి, ఇదమేవ సావనఅత్థవిఞ్ఞాపనమేవ ఉపజ్ఝాయగహణన్తి యోజనా. సాధూతి సమ్పటిచ్ఛనన్తి ఉపజ్ఝాయేన పఞ్చసు పదేసు యస్మిం కిస్మించి వుత్తే సద్ధివిహారికస్స ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛనం. తన్తి కేసఞ్చి వచనం. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. ఏత్థాతి ఉపజ్ఝాయగహణే. ‘‘న సమ్పటిచ్ఛనం అఙ్గ’’న్తి ఇమినా ఆయాచనదానానియేవ అఙ్గాని నామాతి దస్సేతి. సద్ధివిహారికేనాపి ఞాతున్తి సమ్బన్ధో. ఇమినా పదేనాతి ‘‘సాధూ’’తి ఇమినా పదేన.
తత్రాయం సమ్మావత్తనాతి ఏత్థ తసద్దస్స విసయం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘యం వుత్తం సమ్మా వత్తితబ్బ’’న్తి. ఇమినా కిరియావిసయభావమేవ దీపేతి, న దబ్బవిసయభావం. అయన్తి వుచ్చమానా. అస్సాతి సద్ధివిహారికస్స. ధోతపాదపరిహరణత్థాయాతి ధోతస్స పాదస్స పంసుమక్ఖనాదీనం పరిహరణత్థాయ. తాతి ఉపాహనాయో. కాలస్సేవాతి పచ్చూసకాలతోయేవ, నిస్సక్కత్థే చేతం సామివచనం. తతోతి తేహి తీహి దన్తకట్ఠేహి, విభత్తఅపాదానమేతం. తేసు వా తీసు దన్తకట్ఠేసు. యన్తి యం దన్తకట్ఠం. అథాతి తస్మిం గహణే.
తతోతి సీతుణ్హోదకేహి, సీతుణ్హోదకేసు వా. వళఞ్జేతీతి పరిభుఞ్జతి. ఉదకన్తి ముఖధోవనోదకం. ‘‘వచ్చకుటితో’’తి ఇమినా పస్సావకుటీపి గహేతబ్బా. ఏవన్తి సమ్మజ్జియమానే. అసుఞ్ఞన్తి జనసద్దతో అతుచ్ఛం. ఆసనన్తి థేరస్స ఆసనం. తస్మిన్తి ఆసనే. నిసిన్నస్స థేరస్స వత్తం కాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఉక్లాపో అస్మిం దేసే అత్థీతి ఉక్లాపోతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కేనచి కచవరేన సంకిణ్ణో’’తి. ఏత్థ చ సఙ్కారో ఉచ్ఛిట్ఠో కలాపో సమూహో ఉక్లాపోతి వచనత్థేన ఉక్లాపోతి వుచ్చతి. కచీయతి బన్ధీయతి అస్మిం దేసేతి కచో, సో వరీయతి ఇచ్ఛీయతి అనేనాతి కచవరోతి వచనత్థేన కచవరోతి వుచ్చతి. హత్థేనపీతి ఏత్థ పిసద్దో పిలోతికేనపీతిఆదిం సఙ్గణ్హాతి.
ఏకతో కత్వాతి ఏకతో సమానపటలం కత్వా. కస్మా సఙ్ఘాటీతి ఆహ ‘‘సబ్బం హీ’’తిఆది. ‘‘సఙ్ఘటితత్తా’’తి ఇమినా సంహరితబ్బాతి సఙ్ఘాటీతి వచనత్థం దస్సేతి. నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తం ఉపజ్ఝాయం సంపాపుణాతీతి యోజనా. ఏకేన వా పదవీతిహారేనాతి సమ్బన్ధో. పత్తోయేవ ఉణ్హభారికేసు పరియాపన్నోతి పత్తపరియాపన్నో, పత్తే పరియాపన్నో యాగుఆదికో పత్తపరియాపన్నోతిపి యుజ్జతియేవ. భిక్ఖాచారేతి భిక్ఖాచారట్ఠానే. యాగుయా వా లద్ధాయాతి సమ్బన్ధో. తస్సాతి ఉపజ్ఝాయస్స. సో పత్తోతి ఉణ్హాదీసు పరియాపన్నో సో పత్తో. అఞ్ఞత్ర వాతి ఆరామాదీసు వా. తస్సాతి ఉపజ్ఝాయస్స. వచనే అనిట్ఠితేతి సమ్బన్ధో. ఇతో పట్ఠాయాతి ‘‘న ఉపజ్ఝాయస్స భణమానస్సా’’తి ఏత్థ వుత్తనకారతో పట్ఠాయ. ఇమినా హేట్ఠా వుత్తేసు ‘‘నాతిదూరే గన్తబ్బ’’న్తిఆదీసు నకారపటిసిద్ధేసు ఆపత్తి నత్థీతి దస్సేతి. యత్థ కత్థచీతి ‘‘న చ ఉణ్హే చీవరం నిదహితబ్బ’’న్తిఆదీసు యేసు కేసుచి. అయన్తి దుక్కటాపత్తి. హీతి సచ్చం. ఆపత్తిసామన్తాతి ఏత్థ ఆపత్తియా సామన్తా ఆపత్తిసామన్తాతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆపత్తియా ఆసన్న’’న్తి. ‘‘ఆసన్న’’న్తి ఇమినా సామన్తాసద్దస్స ఆసన్నవేవచనతఞ్చ ఉపయోగత్థే నిస్సక్కవచనతఞ్చ దస్సేతి. ఈదిసం వచనం భన్తే వత్తుం వట్టతి నామాతి యోజనా.
గామతో పఠమతరన్తి గామతో ఉపజ్ఝాయస్స పఠమతరం. తేనేవాతి ఉపజ్ఝాయేనేవ. నివత్తన్తేన సద్ధివిహారికేనాతి సమ్బన్ధో. ‘‘తిన్త’’న్తి వత్వా తమేవత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సేదగ్గహిత’’న్తి. ఇమినా సేదేన సీదతీతి సిన్నన్తి అత్థం దస్సేతి. ‘‘అతిరేకం కత్వా’’తి ఇమినా ఉస్సారేత్వాతిపదస్స అధిప్పాయత్థం దస్సేతి, ఉద్ధం ఉద్ధం సారేత్వాతి వుత్తం హోతి. పచ్ఛిమవాక్యస్స పుబ్బవాక్యకారణభావం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘కిం కారణా’’తి. మజ్ఝే భఙ్గస్స దోసం ఆవికరోన్తో ఆహ ‘‘సమం కత్వా’’తిఆది. తతోతి సమం కత్వా సంహరణతో, నిచ్చం భిజ్జమానన్తి సమ్బన్ధో. మజ్ఝే భఙ్గతో వా, దుబ్బలన్తి సమ్బన్ధో. ఏతన్తి ‘‘చతురఙ్గులం కణ్ణం ఉస్సారేత్వా’’తి ఏతం వచనం. యథాతి యేనాకారేన సంహరియమానేతి సమ్బన్ధో. చీవరభోగస్స ఓరో అన్తో ఓభోగోతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కాయబన్ధన’’న్తిఆది.
యోతి ఉపజ్ఝాయో. ‘‘గామేయేవా’’తి వత్వా తమేవత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అన్తరఘరే వా పటిక్కమనే వా’’తి. పటిక్కమనే వాతి భోజనసాలాయం వా. తస్సాతి ఉపజ్ఝాయస్స. లద్ధా భిక్ఖా యేనాతి లద్ధభిక్ఖో, తస్స వా. పిణ్డపాతో హోతీతి యోజనా. తస్సాతి ఉపజ్ఝాయస్స. పిణ్డపాతో న హోతీతి సమ్బన్ధో. అత్తనా లద్ధోపీతి పిసద్దో ఉపజ్ఝాయేన లద్ధోపీతి అత్థం సమ్పిణ్డేతి. ఆహరియతూతి ఏత్థ తువిభత్తి పుచ్ఛాయం హోతి, ఆహరియతు కిన్తి అత్థో. కాలోతి భోజనకాలో. భుఞ్జిత్థాతి భుత్తో, తస్మిం సతీతి సమ్బన్ధో. ఉపకట్ఠోతి మజ్ఝన్హికస్స ఆసన్నో.
అనన్తరహితాయాతి ఏత్థ అన్తరధాయతీతి అన్తరహితో, తట్టికచమ్మఖణ్డాది, నత్థి అన్తరహితో ఏతస్మిం పత్తభూమీనమన్తరేతి అనన్తరహితోతి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనత్థతాయా’’తి. కాళవణ్ణకతా వా సుధాబద్ధా వా నిరజమత్తికా హోతీతి యోజనా. తన్తి పత్తం. ధోతవాలికాయపీతి సుద్ధవాలికాయపి. తత్థాతి పంసురజసక్ఖరాదీసు. పున తత్థాతి పణ్ణాధారకేసు. ఇదం వచనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. అభిముఖేనాతి అత్తనో అభిముఖేన. సణికన్తి సిన్నం. అన్తే పనాతి చీవరస్స కోటియం పన. నిక్ఖిపన్తస్స సద్ధివిహారికస్స చీవరస్స భోగోతి యోజనా.
చుణ్ణం సన్నేతబ్బన్తి ఏత్థ చుణ్ణసమోధానేన నేతబ్బన్తి అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పిణ్డి కాతబ్బా’’తి. ‘‘ఏకస్మిం నిద్ధూమే ఠానే’’తి ఇమినా ఏకమన్తన్తి ఏత్థ ఏకస్మిం అన్తే ఠానేతి అత్థం దస్సేతి. జన్తాఘరేతి అగ్గిసాలాయం. సా హి జలతి దిబ్బతి అగ్గి ఏత్థాతి జన్తా, జనేతి సరీరసేదమేత్థాతి వా జన్తా, సా ఏవ ఘరం జన్తాఘరన్తి వుచ్చతి, తస్మిం. పరిపూజావసేన కరీయతీతి పరికమ్మన్తి అత్థేన అఙ్గారదానాదికం పరికమ్మం నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పరికమ్మం నామా’’తిఆది.
‘‘న కేనచి గేలఞ్ఞేనా’’తిఆదినా ఉస్సహనస్స కారణం దస్సేతి. హీతి సచ్చం. అగిలానేన సట్ఠివస్సేన సద్ధివిహారికేనాపి కాతబ్బన్తి యోజనా. అనాదరేనాతి వత్తకరణస్స అనాదరేన. నకారపటిసంయుత్తేసూతి పటిసేధవాచకేన నకారేన పటిసంయుత్తేసు. పదేసూతి ‘‘న ఉపజ్ఝాయస్స భణమానస్స అన్తరన్తరా కథా ఓపాతేతబ్బా’’తిఆదీసు వాక్యేసు. భూమియన్తి ఉపలక్ఖణవసేన వుత్తం భిత్తియమ్పి అపటిఘంసితబ్బత్తా. ‘‘పిఠసఙ్ఘాటఞ్చా’’తి ఇమినా కవాటపీళన్తి ఏత్థ పీఠసద్దేన పిఠసఙ్ఘాటం వుచ్చతి ఉత్తరపదలోపవసేన వా ఏకదేసవోహారవసేన వాతి దస్సేతి. ‘‘అచ్ఛుపన్తేనా’’తి ఇమినా అప్పటిఘంసన్తేనాతి ఏత్థ ఘంసధాతుయా అత్థం దస్సేతి. సమ్మా తాయతి అత్తానఞ్చ పరఞ్చ అనేనాతి సన్తానం, తమేవ సన్తానకన్తి అత్థేన కీటకులావకమక్కటకసుత్తాది సన్తానకం నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సన్తానక’’న్తిఆది. ఉల్లోకతోతి వితానతో. తఞ్హి ఉద్ధం లుచీయతే బన్ధీయతేతి ఉల్లోకన్తి వుచ్చతి, చకారస్స కకారమకత్వా ‘‘ఉల్లోచ’’న్తిపి వుచ్చతి. తోసద్దేన ఆకారస్స స్మావచనస్స కారియభావం దస్సేతి. అపహరితబ్బన్తి అపనేతబ్బం. ‘‘అవహరితబ్బ’’న్తిపి పాఠో, హేట్ఠా హరితబ్బం పాతేతబ్బన్తి అత్థో.
ఆలోకసన్ధిభాగాతి ఏత్థ భాగసద్దస్స ద్వన్దతో పరత్తా పుబ్బపదేసుపి పచ్చేకం యోజేతబ్బోతి ఆహ ‘‘ఆలోకసన్ధిభాగా చ కణ్ణభాగా చా’’తి. తస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అన్తరబాహిరా’’తిఆది. ‘‘వాతపానకవాటకానీ’’తి ఇమినా ఆలోకసన్ధిసద్దస్స వాతపానకవాటకపరియాయభావం దస్సేతి. ‘‘కోణా’’తి ఇమినా కణ్ణసద్దస్స కోణవేవచనభావం దస్సేతి.
‘‘యథా పఠమ’’న్తిఆదినా పఠమపఞ్ఞత్తమేవ పఞ్ఞపేతబ్బం, న అఞ్ఞథాతి దస్సేతి. ఇదం పతిరూపం పఠమపఞ్ఞత్తం సన్ధాయ వుత్తం. పఠమపఞ్ఞత్తే అపతిరూపే అఞ్ఞథాపి పఞ్ఞపేతబ్బం. ఏతదత్థమేవాతి యథాపఞ్ఞత్తం పఞ్ఞపేతబ్బస్స అత్థాయ ఏవ. సచే పఞ్ఞత్తం అహోసి, ఏవం సతీతి యోజనా. ఇదన్తి భిత్తిం మోచేత్వా పఞ్ఞాపనం. కటేసు కిళఞ్జేసు సారత్తా ఉత్తమత్తా కటసారకోతి వుచ్చతి. నివత్తేత్వాతి సంహరిత్వా. పురత్థిమాతి ఏత్థ యకారలోపేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘పురత్థిమాయా’’తి.
వూపకాసేతబ్బోతి ఏత్థ కసధాతు గత్యత్థోతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞత్థ నేతబ్బో’’తి. ఉపజ్ఝాయం గహేత్వా అఞ్ఞత్థ గన్తబ్బోతి అత్థో. అఞ్ఞత్థాతి అఞ్ఞం ఠానం. వివేచేతబ్బన్తి ఏత్థ దిట్ఠిగతతో ఉపజ్ఝాయం వివేచేతబ్బన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘విస్సజ్జాపేతబ్బ’’న్తి. ‘‘అఞ్ఞో వత్తబ్బో’’తి వత్వా తస్స ఆకారం దస్సేతి ‘‘థేర’’న్తిఆదినా. సో సో భిక్ఖు యాచితబ్బోతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞేన దాపేతబ్బోతి అత్తనా అఞ్ఞేన భిక్ఖునా ఉపజ్ఝాయస్స పరివాసో దాపేతబ్బోతి అత్థో. కిన్తి ను ఖోతి కేన ఏవ ఉపాయేన దదేయ్య నుఖోతి అత్థో. ఇతిసద్దో హి అవధారణత్థో. అట్ఠకథాయపి ఇమమేవ నయం దస్సేతి ‘‘కేన ను ఖో ఉపాయేనా’’తి ఇమినా. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు ‘‘కిన్తి ను ఖో పటికస్సేయ్యా’’తిఆదివాక్యేసు. సత్తసు కమ్మేసు తివిధస్స ఉక్ఖేపనీయకమ్మస్స గరుకత్తా వుత్తం ‘‘ఉక్ఖేపనీయం అకత్వా’’తి. తమేవత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘తేన హీ’’తిఆది.
తేన సద్ధివిహారికేన యాచితబ్బాతి సమ్బన్ధో. సచే కరోన్తియేవాతి భిక్ఖూ సచే కమ్మం కరోన్తియేవ. పున సచే కరోన్తియేవాతి భిక్ఖూ సచే ఉక్ఖేపనీయకమ్మం కరోన్తియేవ. అథాతి తస్మిం కమ్మే కతే. ఇతీతి ఏవం యాచనేన. నన్తి తం ఉపజ్ఝాయం.
సమ్పరివత్తకన్తి ఏత్థ ‘‘పిణ్డుక్ఖేపక’’న్తిఆదీసు (పాచి. ౬౨౦) వియ సమ్పరివత్తకన్తిపదం కిరియావిసేసనం, కపచ్చయో చ విచ్ఛత్థోతి ఆహ ‘‘సమ్పరివత్తేత్వా సమ్పరివత్తేత్వా’’తి. యదీతి యావ. యదిసద్దో హి యావపరియాయో, తేన వుత్తం ‘‘న తావ పక్కమితబ్బ’’న్తి. యావ అప్పమత్తకమ్పి రజనం గలతి, న తావ పక్కమితబ్బన్తి యోజనా. విసభాగపుగ్గలేనాతి విసభాగేన పుగ్గలేన కరణభూతేన. న ఉపజ్ఝాయం అనాపుచ్ఛా గామో పవిసితబ్బోతి ఏత్థ న అఞ్ఞేనేవ కరణీయేన పవిసితబ్బో. పిణ్డాయ పన పవిసితబ్బోతి ఆసఙ్కా భవేయ్యాతి ఆహ ‘‘పిణ్డాయ వా’’తిఆది. ‘‘అనాపుచ్ఛిత్వా’’తి ఇమినా అనాపుచ్ఛాతి ఏత్థ ఆకారో త్వాపచ్చయస్స కారియోతి దస్సేతి. భిక్ఖాచారన్తి భిక్ఖాయ చరణట్ఠానం, ఉపజ్ఝాయేన గన్తబ్బన్తి యోజనా. పరివేణన్తి ఉపజ్ఝాయస్స పరివేణం. పస్సతీతి ఉపజ్ఝాయం పస్సతి.
దస్సనత్థాయ వాతి అసుభదస్సనత్థాయ వా. ఇమినాపి వాసత్థాయ ఏవ న గన్తబ్బన్తి ఆసఙ్కం నివత్తేతి. కమ్మన్తి పక్కమనస్స కారణం కమ్మం. అననుజాననం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘యావతతియ’’న్తి. తన్తి ఉపజ్ఝాయం. అస్సాతి సద్ధివిహారికస్స. ‘‘న సమ్పజ్జతీ’’తి ఇమినా సచే సమ్పజ్జతి, న పక్కమితబ్బాతి దస్సేతి. కేవలన్తి వినా ఉద్దేసాదిసమ్పజ్జనేహి. ఏవరూపే ఉపజ్ఝాయే నివారేన్తేపీతి యోజనా. ‘‘గేలఞ్ఞతో’’తి ఇమినా వుట్ఠానసద్దస్స అవధిఅపేక్ఖతం దస్సేతి. అస్సాతి ఉపజ్ఝాయస్స. అఞ్ఞోతి అత్తనా అఞ్ఞో. తస్సాతి అఞ్ఞస్స భిక్ఖుస్స.
౧౬. సద్ధివిహారికవత్తకథా
౬౭. సమ్మావత్తనాయం వినిచ్ఛయో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. ఉద్దేసాదీహీతి ఆదిసద్దేన పరిపుచ్ఛాదయో సఙ్గణ్హాతి. సఙ్గహసద్దస్స సఙ్ఖేపగహణేసుపి వుత్తితో ‘‘అనుగ్గహో’’తి వుత్తం. అథ వా సమ్ముఖా సఙ్గహో చ పరమ్ముఖా అనుగ్గహో చ కాతబ్బో. ఆమిసేన వా సఙ్గహో, ధమ్మేన వా అనుగ్గహో. దిట్ఠధమ్మికత్థాయ వా సఙ్గహో, సమ్పరాయికత్థాయ వా అనుగ్గహో. లోకియత్థాయ వా సఙ్గహో, లోకుత్తరత్థాయ వా అనుగ్గహో కాతబ్బో. తత్థాతి యం వుత్తం ‘‘ఉద్దేసేన పరిపుచ్ఛాయ ఓవాదేన అనుసాసనీయా’’తి. తత్థ ఉద్దిసనం ఉద్దేసోతి వచనత్థేన పాళివాచనా ఉద్దేసో నామాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉద్దేసోతి పాళివాచనా’’తి. ‘‘పాళియా అత్థవణ్ణనా’’తి ఇమినా పునప్పునం, సమన్తతో వా పాళియా అత్థస్స పుచ్ఛనం పరిపుచ్ఛాతి అత్థం దస్సేతి. వత్థుస్మిన్తి చారిత్తవారిత్తవత్థుస్మిం. ఇదన్తి చారిత్తం. పున ఇదన్తి వారిత్తం. ‘‘వచన’’న్తి ఇమినా ఓవదనం ఓవాదోతి వచనత్థం దస్సేతి. ఓతిణ్ణే వత్థుస్మిం ‘‘ఇదం కరోహి, ఇదం మా కరిత్థా’’తి వచనం అనుసాసనీ నామాతి యోజనా. ‘‘పునప్పునం వచన’’న్తి ఇమినా అనుసాసనీతి ఏత్థ అనుసద్దస్స నఉపచ్ఛిన్నత్థం దస్సేతి. ‘‘సచే ఉపజ్ఝాయస్స పత్తో హోతీ’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి న పకతిపత్తో హోతి, అథ ఖో అతిరిత్తపత్తో హోతీతి ఆహ ‘‘అతిరేకపత్తో’’తి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు ‘‘సచే ఉపజ్ఝాయస్స చీవరం హోతీ’’తిఆదీసు పదేసు. అఞ్ఞోపీతి పత్తచీవరేహి అఞ్ఞోపి. సమణపరిక్ఖారోతి ఛత్తుపాహనాది సమణపరిక్ఖారో. ఇధాతి సద్ధివిహారికవత్తే. నయేనాతి ఞాయేన. ఉప్పజ్జమానఉపాయపరియేసనన్తి ఉప్పజ్జమానస్స, ఉప్పజ్జమానత్థాయ వా ఉపాయస్స పరియేసనం. ఇతోతి ‘‘కిన్తి ను ఖో సద్ధివిహారికస్స పరిక్ఖారో ఉప్పజ్జియేథా’’తి పాళితో. చీవరం రజన్తేనాతి ఏత్థ రజన్తేన ఉపజ్ఝాయేనాతి అత్థో న దట్ఠబ్బో, సద్ధివిహారికేనాతి అత్థో ఏవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపజ్ఝాయతో ఉపాయం సుత్వా రజన్తేనా’’తి. ఉపజ్ఝాయతో ఉపాయన్తి ఉపజ్ఝాయతో లద్ధం ఉపాయం.
నసమ్మావత్తనాదికథా
౬౮. ఉపజ్ఝాయవత్తన్తి ఉపజ్ఝాయమ్హి వత్తితబ్బం వత్తం. సోతి సద్ధివిహారికో. దుక్కటం ఆపజ్జతీతి అస్స, సో వా దుక్కటం ఆపజ్జతీతి యోజనా. పణామేతబ్బోతి ఏత్థ పపుబ్బ నముధాతు అత్థపకరణాదివసేన ఇధ అపసాదనత్థోతి ఆహ ‘‘అపసాదేతబ్బో’’తి. అధిమత్తన్తి అధికప్పమాణం. గేహసితపేమన్తి మేత్తాసినేహం. వుత్తపటిపక్ఖనయేనాతి కణ్హపక్ఖే వుత్తేన పటిపక్ఖేన నయేన. అలం పణామేతున్తి ఏత్థ అలంసద్దస్స అరహత్థపటిక్ఖిత్తేసు ద్వీసు అత్థేసు అరహత్థోతి ఆహ ‘‘యుత్తో పణామేతు’’న్తి.
సాతిసారో హోతీతి ఏత్థ పకతిభావం అతిక్కమిత్వా సరణం పవత్తనం అతిసారో, దోసో. సంవిజ్జతి సో ఏతస్సాతి సాతిసారోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సదోసో హోతీ’’తి. తస్సత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ఆపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తి. ఆపత్తిన్తి దుక్కటాపత్తిం. తన్తి వత్తం.
తేసన్తి సద్ధివిహారికానం. వత్తన్తి బహుకానం సద్ధివిహారికానం వత్తం. సాదియనం వా…పే… బాలో హోతీతి ఏత్థ బాలస్స కారణం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సాదియనం వా అసాదియనం వా న జానాతీ’’తి. సాదియనస్స వా అసాదియనస్స వా అజాననత్తా బాలో హోతీతి వుత్తం హోతి. అజాననస్స కారణం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘బాలో హోతీ’’తి. బాలత్తా సాదియనం వా అసాదియనం వా న జానాతీతి వుత్తం హోతి. తేసూతి బహుకేసు సద్ధివిహారికేసు. తస్సాతి వత్తసమ్పన్నభిక్ఖుస్స. తేసన్తి ఇతరేసం సద్ధివిహారికానం.
రాధబ్రాహ్మణవత్థుకథా
౬౯. కిఞ్చాపి ఆయస్మా సారిపుత్తో జానాతీతి యోజనా. ఇమినా ‘‘కిం ను ఖో అజానన్తో పుచ్ఛీ’’తి ఆసఙ్కం నివారేతి. భగవా అనుఞ్ఞాతుకామో హోతీతి సమ్బన్ధో. పనసద్దో గరహత్థో, తథా జానన్తోపీతి అత్థో. లహుకన్తి హేతుఅన్తోగధవిసేసనం. లహుకత్తా పటిక్ఖిపిత్వాతి వుత్తం హోతి. అస్సాతి భగవతో, అజ్ఝాసయన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘అజ్ఝాసయం విదిత్వా’’తివచనస్స యుత్తిం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘బుద్ధానం హీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం. అయఞ్చాతి సారిపుత్తత్థేరో చ. అగ్గోతి కోటిఉక్కంసో. సేట్ఠోతి పవరో ఉత్తమో.
‘‘బ్యత్తేన భిక్ఖునా పటిబలేనా’’తి ఏత్థ బ్యత్తపటిబలానం విసేసం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘బ్యత్తో నామా’’తిఆది. తత్థ యస్స సాట్ఠకథం వినయపిటకవాచుగ్గతం పవత్తతి, అయం బ్యత్తో నామాతి యోజనా. తస్మిన్తి వినయపిటకం వాచుగ్గతభిక్ఖుమ్హి. యస్సాతి భిక్ఖునో. సుగ్గహితన్తి సాట్ఠకథాయ సుట్ఠు గహితం. అయమ్పీతి పిసద్దో పురిమభిక్ఖుం అపేక్ఖతి. ఇమస్మిం అత్థేతి ఇమస్మిం వత్థుమ్హి, ఇమస్మిం విసయేతి అత్థో. బ్యతిరేకాన్వయవసేన పటిబలం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యో పనా’’తిఆది. యో పన న సక్కోతీతి సమ్బన్ధో. కస్మాతి ఆహ ‘‘కాససోససేమ్హాదినా వా’’తిఆది. తత్థ కాసో చ సోసో చ సేమ్హో చ, తే ఆదయో యస్స గేలఞ్ఞస్సాతి కాససోససేమ్హాది, ఆదిసద్దేన ఏళమూగాదయో సఙ్గణ్హాతి. ఓట్ఠో చ దన్తో చ జివ్హా చ, తా ఆదయో యేసం తాలుఆదీనన్తి ఓట్ఠదన్తజివ్హాదయో, తేసం. పదబ్యఞ్జనేహీతి పదఅక్ఖరేహి. బ్యఞ్జనసద్దో హేత్థ అక్ఖరవాచకో. హాపేతీతి గలత్తా హాపేతి. అఞ్ఞథా వా వత్తబ్బన్తి అఞ్ఞేన సిథిలాదినా ఆకారేన వా వత్తబ్బం. అఞ్ఞథా వదతీతి అఞ్ఞేన ధనితాదిఆకారేన వదతి. తబ్బిపరీతోతి తస్స అపటిబలస్స విపరీతో భిక్ఖూతి సమ్బన్ధో. తతోతి జానాపేతబ్బతో. యన్తి యం ఆకారం ధాతుకమ్మమేతం, సఙ్ఘోతి కారితకమ్మమేతం. ఇధ కారితకమ్మం కితో వదతి.
౭౧. ఉపసమ్పన్నసమనన్తరాతి ఏత్థ ఉపసమ్పన్నస్స సమనన్తరాతి అత్థం నివారేన్తో ఆహ ‘‘ఉపసమ్పన్నో హుత్వావ సమనన్తరా’’తి. ఏవసద్దేన చిరకాలం నివత్తేతి. ఉల్లుమ్పతూతి ఏత్థ ఉపుబ్బలుపధాతుయా ఉపసగ్గవసేన వా అత్థాతిసయవసేన వా ధాతూనమనేకత్థత్తా ఇధ ఉపుబ్బధరధాతుయా అత్థే వత్తతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉద్ధరతూ’’తి. ఉట్ఠాపేత్వా, ఉక్ఖిపిత్వా వా ధరతూతి అత్థో. తమేవత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అకుసలా’’తిఆది. తత్థ ‘‘అకుసలా వుట్ఠాపేత్వా’’తి ఇమినా సహావధినా ఉత్యూపసగ్గస్స అత్థం దస్సేతి. ‘‘కుసలే పతిట్ఠాపేతూ’’తి ఇమినా సహాధారేన ధరధాతుస్స అత్థం దస్సేతి. ఉత్యూపసగ్గస్స ఉక్ఖిపనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సామణేరభావా వా ఉద్ధరిత్వా’’తి. ‘‘పటిచ్చా’’తి ఇమినా ఉపాదాయాతి ఏత్థ సమీపే ఆదియిత్వాతి సద్దత్థమగహేత్వా సఙ్కేతత్థవసేన పాకటత్తా తస్స సఙ్కేతత్థం దస్సేతి, అధిప్పాయత్థం దస్సేతీతి అత్థో.
౭౩. అధిట్ఠితాతి ఏత్థ అధి నిచ్చవసేన ఠాతి పవత్తతీతి అధిట్ఠితాతి వచనత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నిచ్చప్పవత్తినీ’’తి. కస్మా చత్తారో పచ్చయా నిస్సయాతి వుత్తాతి ఆహ ‘‘యస్మా’’తిఆది. ‘‘చత్తారో’’తిఆదినా చత్తారో పచ్చయే నిస్సాయ అత్తభావో సేతి పవత్తతీతి నిస్సాయాతి అవుత్తకమ్మత్థం దస్సేతి.
౧౮. ఆచరియవత్తకథా
౭౫. కిన్తాయన్తి ఏత్థ ఏకారలోపవసేన సన్ధి హోతీతి ఆహ ‘‘కింతే అయ’’న్తి. ‘‘ఓవదితబ్బోతి’’ఇమినా ఓవదియోతి ఏత్థ ణ్యపచ్చయస్స కమ్మత్థం దస్సేతి. ‘‘తదత్థాయా’’తి ఇమినా ‘‘యదిదం గణబన్ధిక’’న్తి ఉత్తరవాక్యే యంసద్దం దిస్వా పుబ్బవాక్యే తంసద్దం ఞాపేతి, తస్స బాహుల్లస్స అత్థాయాతి అత్థో.
౭౬. సోతి పసూరో పరిబ్బాజకో. తేనాతి ఉదాయిత్థేరేన. సహధమ్మికన్తి సహ ధమ్మేన కారణేన. బ్యత్తో తావ పుబ్బే వుత్తలక్ఖణో హోతు, పటిబలో పన కథం ఞాతబ్బోతి ఆహ ‘‘యో పనా’’తిఆది. యో పన సక్కోతీతి సమ్బన్ధో. చాతి సచ్చం. ఏతన్తి పటిబలత్తం, ‘‘పఞ్చహి…పే… వినేతు’’న్తివచనం వా.
౭౭. తిత్థియపక్ఖసఙ్కన్తేసూతి తిత్థియసఙ్ఖాతం సాసనస్స పటిపక్ఖం సఙ్కమన్తేసు. ఆచారసమాచారసిక్ఖాపనకన్తి అతివియ చరితబ్బం ఆభిసమాచారికసీలం సిక్ఖాపనకం. ఇమినా ఆచారం సిక్ఖాపేతీతి ఆచరియోతి వచనత్థం దస్సేతి. నామమత్తమేవాతి ‘‘ఆచరియో’’తి వా ‘‘అన్తేవాసికో’’తి వా నామమత్తమేవ. నానన్తి ఉపజ్ఝాయతో వా సద్ధివిహారికతో వా నానం.
౨౦. పణామనాఖమాపనాకథా
౮౦. యం లక్ఖణం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. నిస్సయన్తేవాసికేన కాతబ్బన్తి యోజనా. పబ్బజ్జాఉపసమ్పదాధమ్మన్తేవాసికేహీతి పబ్బజ్జన్తేవాసికేన చ ఉపసమ్పదన్తేవాసికేన చ ధమ్మన్తేవాసికేన చ. ఏతేసన్తి పబ్బజ్జాఉపసమ్పదాధమ్మన్తేవాసికానం. ఏతేసూతి ఏతేసు తీసు అన్తేవాసికేసు. ఆచరియస్సాతి పబ్బజ్జన్తేవాసికో పబ్బజ్జాచరియస్స, ఉపసమ్పదన్తేవాసికో ఉపసమ్పదాచరియస్సాతి అత్థో. సమీపేతి నిస్సయాచరియస్స చ ధమ్మాచరియస్స చ ఆసన్నే. తస్మాతి యస్మా అన్తేవాసికేన ఆచరియమ్హి సమ్మా వత్తితబ్బం, తస్మా. ఆచరియేనాపీతి నిస్సయపబ్బజ్జా ఉపసమ్పదా ధమ్మాచరియేనాపి. ఓవాదాచరియో తేసు సఙ్గహం గచ్ఛతి. తేసూతి చతూసు అన్తేవాసికేసు.
౨౨. నిస్సయపటిప్పస్సద్ధికథా
ఆణత్తివినిచ్ఛయో
౮౩. ‘‘నిస్సయపటిపస్సద్ధీసూ’’తి సమూహాధారో. ‘‘ఉపజ్ఝాయో పక్కన్తో వాతిఆదీసూ’’తి అవయవాధారో. ‘‘విప్పవసితుకామో’’తి ఇమినా నిరాలయభావం దస్సేతి. ఏవం గతేతి ఏవం ఉపజ్ఝాయే గతేతి యోజనా. అఞ్ఞదాపీతి అఞ్ఞస్మిమ్పి కాలే. ఉపజ్ఝాయేన పవాసితకాలేతి అత్థో. ఏకసమ్భోగపరిభోగోతి అత్తనా వా ఉపజ్ఝాయేన వా ఏకో పచ్చయసమ్భోగో చ ధమ్మపరిభోగో చ. ఏకదివసమ్పీతి పిసద్దో గరహత్థో, ద్విహాదికం పన పగేవాతి అత్థో. పరిహారో నత్థీతి ఆపత్తిపరిహారో నత్థి, ఆపత్తియా పరిహరణం అపనయనం నత్థీతి అధిప్పాయో. లజ్జీ పేసలోతి లజ్జీ హుత్వా పియసీలో భిక్ఖూతి సమ్బన్ధో. తదహేవాతి తస్మిం ఉపజ్ఝాయస్స పక్కన్తఅహని ఏవ. తథాతి యథా ‘‘ఉపజ్ఝాయో లహుం ఆగమిస్సతీ’’తి పుచ్ఛతి, తథా ‘‘అహం లహుం ఆగమిస్సామీ’’తి వుత్తన్తి అత్థో. సచే వదతీతి సచే ఆచరియో వదతీతి యోజనా. అస్సాతి భిక్ఖుస్స. సభాగతన్తి లజ్జిపేసలభావం.
యావ ఆగమనాతి ఉపజ్ఝాయస్స యావ ఆగమనా. నన్తి ఉపజ్ఝాయం. ‘‘వాసేన్తియేవా’’తిపదే కారితకమ్మం. తత్థాతి ఉపజ్ఝాయస్స గతట్ఠానే. తేనాతి ఉపజ్ఝాయేన. పవత్తీతి పవత్తనం. నదీపూరేన వా ఉపద్దుతోతి సమ్బన్ధో. నదీపూరత్తా ఉదకోసక్కనం ఆగమేతి, చోరాదీనం ఉపద్దుతత్తా సహాయే పరియేసతి. సోతి ఉపజ్ఝాయో.
‘‘నిస్సయపణామనా’’తి ఇమినా ఆణాపనం ఆణత్తీతి వచనత్థేన నిస్సయపణామనా ఆణత్తీతి వుచ్చతీతి దస్సేతి. నిస్సయపణామనాతి నిస్సయస్స ఉపజ్ఝాచరియస్స పణామనా. తస్మా పణామితో హోతీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఆపుచ్ఛీతిఆదినా’’తి ఏత్థ ఆదిసద్దేన ‘‘మా మం సుసానగమనం ఆపుచ్ఛీ’’తిఆదయో సఙ్గణ్హాతి. తేనాతి సద్ధివిహారికేన. ఖమాపేతబ్బోతి తితిక్ఖాపేతబ్బో.
తావాతి మహాథేరేహి, మహాథేరానం వా పఠమం. అఞ్ఞత్థాతి ఉపజ్ఝాయస్స విహారతో అఞ్ఞం విహారం. అప్పేవాతి అపి ఏవ నామ ఖమేయ్యాతి యోజనా. తత్రేవాతి అఞ్ఞత్థేవ. దుబ్భిక్ఖాదిదోసేనాతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన ఞాతివియోగాదిదోసో గహేతబ్బో. తంయేవాతి అత్తనా వసితం తమేవ ఠానం. అఞ్ఞస్సాతి ఉపజ్ఝాయతో అఞ్ఞస్స భిక్ఖుస్సాతి సమ్బన్ధో. ఇమినా ఉపజ్ఝాయేన పరిచ్చత్తత్తా ఉపజ్ఝాయసమోధానే నిస్సయపటిప్పస్సద్ధి నత్థీతి దీపేతి.
సమోధానవినిచ్ఛయో
ఆపుచ్ఛిత్వాతి =౦౦ అన్తేవాసికం ఆపుచ్ఛిత్వా. తత్రాపీతి ఆచరియన్తేవాసికేసుపి. కదాతి కస్మిం కాలే. సాయన్హే వా రత్తింవాతి అజ్జ సాయన్హే వా రత్తిం వా. తంఖణేయేవాతి తస్మిం సమ్పటిచ్ఛనక్ఖణేయేవ.
సో చాతి అన్తేవాసికో చ. తతోతి గామతో. సుగతోతి సుట్ఠు గతో, నిస్సయో పటిప్పస్సమ్భతీతి అధిప్పాయో. అథాపీతి పున చ పరం. ఆపుచ్ఛిత్వా పక్కమనే వినిచ్ఛయం దస్సేత్వా ఆపుచ్ఛిత్వా పక్కమనే తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆచరియం అనాపుచ్ఛా’’తిఆది. ఉపచారసీమాతిక్కమేతి ఉపచారసీమాయ అతిక్కమే సతి, అతిక్కమనహేతు వాతి యోజనా. ఏత్థ చ ఉపచారసీమా నామ పరిక్ఖిత్తస్స విహారస్స పరిక్ఖేపోయేవ, అపరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపారహట్ఠానం.
సాయన్హే వా రత్తిభాగే వాతి అజ్జ సాయన్హే వా రత్తిభాగే వా. స్వేతి సువే.
బహిసీమన్తి ఉపచారసీమతో బహి. తతోతి బహిసీమతో. ద్విన్నం లేడ్డుపాతానన్తి అన్తేవాసికతో ద్విన్నం లేడ్డుపాతానం. అతిక్కమిత్వాతి ఉపచారసీమతో బహి అన్తేవాసికసద్ధివిహారికానం వసనట్ఠానతో అతిక్కమిత్వా.
ముచ్చితుకామోతి అన్తేవాసికమ్హా ముచ్చితుకామో ఏవ. పణామేతీతి కాయవాచాహి పణామేతి. సాలయోతి ఆచరియే సాపేక్ఖో. ‘‘నిరాలయో’’తి వత్వా తస్స అత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘న దానీ’’తిఆది. ఏవమ్పీతి ధురే నిక్ఖిత్తేపి. ఉభిన్నం ధురనిక్ఖేపే సతి, ధురనిక్ఖేపహేతు వా పటిప్పస్సమ్భతీతి యోజనా. పణామితేన పటిపజ్జితబ్బన్తి సమ్బన్ధో.
వుత్తమేవత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘సచే హీ’’తిఆది. ఆచరియన్తి నిస్సయాచరియం. చేతియం వా వన్దన్తం ఉపజ్ఝాయన్తి సమ్బన్ధో, మగ్గప్పటిపన్నం వా ఉపజ్ఝాయన్తి యోజనా. దూరత్తాతి దూరభావతో. ఉపరిపాసాదేతి పాసాదస్స ఉపరి. తన్తి ఉపజ్ఝాయం. నిసిన్నం ఉపజ్ఝాయన్తి సమ్బన్ధో.
సవనవసేన సమోధానే వినిచ్ఛయో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. ఉపజ్ఝాయస్స సద్దన్తి సమ్బన్ధో.