౨. అత్థఙ్గతసిక్ఖాపదం

౧౫౩. దుతియే పరియాయసద్దో వారత్థోతి ఆహ ‘‘వారేనా’’తి. వారోతి చ అనుక్కమోయేవాతి ఆహ ‘‘పటిపాటియాతి అత్థో’’తి. అధికం చిత్తం ఇమస్సాతి అధిచేతోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అధిచిత్తవతో’’తిఆది. అధిచిత్తం నామ ఇధ అరహత్తఫలచిత్తమేవ, న విపస్సనాపాదకభూతం అట్ఠసమాపత్తిచిత్తన్తి ఆహ ‘‘అరహత్తఫలచిత్తేనా’’తి. ‘‘అధిచిత్తసిక్ఖా’’తిఆదీసు (పారా. ౪౫; దీ. ని. ౩.౩౦౫; మ. ని. ౧.౪౯౭; అ. ని. ౬.౧౦౫; మహాని. ౧౦) హి విపస్సనాపాదకభూతం అట్ఠసమాపత్తిచిత్తం ‘‘అధిచిత్త’’న్తి వుచ్చతి. న పమజ్జతోతి న పమజ్జన్తస్స. సాతచ్చకిరియాయాతి సతతకరణేన. ఉభో లోకే మునతి జానాతీతి మునీతి చ, మోనం వుచ్చతి ఞాణం ముననట్ఠేన జాననత్థేన, తమస్సత్థీతి మునీతి చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘మునినోతీ’’తిఆది. తత్థ ‘‘యో మునతి…పే… ముననేన వా’’తిఇమినా పఠమత్థం దస్సేతి, ‘‘మోనం వుచ్చతి…పే… వుచ్చతీ’’తిఇమినా దుతియత్థం దస్సేతి. మున గతియన్తి ధాతుపాఠేసు (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౫ పకారన్తధాతు) వుత్తత్తా ‘‘యో మునతీ’’తి ఏత్థ భూవాదిగణికో మునధాతుయేవ, న కీయాదిగణికో ముధాతూతి దట్ఠబ్బం. అథ వా మున ఞాణేతి ధాతుపాఠేసు (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౭ కియాదిగణిక) వుత్తత్తా ‘‘మునాతీ’’తి కీయాదిగణికోవ. ధాత్వన్తనకారలోపోతి దట్ఠబ్బం. ‘‘మోనం వుచ్చతి ఞాణ’’న్తి చేత్థ ఞాణం నామ అరహత్తఞాణమేవ. మోనస్స పథో మోనపథోతి వుత్తే సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మావ అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మేసూ’’తి. అథ వా అధిసీలసిక్ఖాదయో అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘తీసు వా సిక్ఖాసూ’’తి. పుబ్బభాగపటిపదన్తి అరహత్తఞాణస్స పుబ్బభాగే పవత్తం సీలసమథవిపస్సనాసఙ్ఖాతం పటిపదం. పుబ్బభాగేతి అరహత్తఞాణస్స పుబ్బభాగే. ఏత్థాతి ‘‘అధిచేతసో…పే… సిక్ఖతో’’తి వచనే. ‘‘తాదినో’’తిపదం ‘‘మునినో’’తిపదేన యోజేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘తాదిసస్స ఖీణాసవమునినో’’తి. ఏత్థాతి ‘‘సోకా న భవన్తి తాదినో’’తి వచనే. రాగాదయో ఉపసమేతీతి ఉపసన్తోతి దస్సేతుం వుత్తం ‘‘రాగాదీన’’న్తి. సతి అస్సత్థీతి సతిమాతి కత్వా మన్తుసద్దో నిచ్చయోగత్థోతి ఆహ ‘‘సతియా అవిరహితస్సా’’తి.

న కసీయతి న విలేఖీయతీతి అకాసో, సోయేవ ఆకాసో. అన్తరేన ఛిద్దేన ఇక్ఖితబ్బోతి అన్తలిక్ఖో. ఆకాసో హి చతుబ్బిధో అజటాకాసో, కసిణుగ్ఘాటిమాకాసో, పరిచ్ఛిన్నాకాసో, రూపపరిచ్ఛేదాకాసోతి. తత్థ అజటాకాసోవ ఇధాధిప్పేతో ‘‘అన్తలిక్ఖే’’తి విసేసితత్తా. తేనాహ ‘‘న కసిణుగ్ఘాటిమే, న పన రూపపరిచ్ఛేదే’’తి. పరిచ్ఛిన్నాకాసోపి రూపపరిచ్ఛేదాకాసేన సఙ్గహితో. ‘‘మ’’న్తి పదం ‘‘అవమఞ్ఞన్తీ’’తి పదే కమ్మం. ఏత్తకమేవాతి ఏతప్పమాణం ‘‘అధిచేతసో’’తిఆదిసఙ్ఖాతం వచనమేవ, న అఞ్ఞం బుద్ధవచనన్తి అత్థో. అయన్తి చూళపన్థకో థేరో. హన్దాతి వస్సగ్గత్థే నిపాతో. మమ ఆనుభావం దస్సేమి, తుమ్హే పస్సథ గణ్హథాతి అధిప్పాయో. వుట్ఠాయాతి తతో చతుత్థజ్ఝానతో వుట్ఠహిత్వా. అన్తరాపి ధాయతీతి ఏత్థ పిసద్దస్స అట్ఠానత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అన్తరధాయతిపీ’’తి. ఏసేవ నయో ‘‘సేయ్యమ్పి కప్పేతీ’’తి ఏత్థపి. థేరోతి చూళపన్థకో థేరో. ఇదం పదం అన్తరన్తరా యుత్తట్ఠానేసు సమ్బన్ధిత్వా ‘‘తఞ్చేవ భణతీ’’తిఇమినా సమ్బన్ధితబ్బం. భాతుథేరస్సాతి జేట్ఠకభాతుభూతస్స మహాపన్థకథేరస్స.

పద్మన్తి గాథాయం తయో పాదా ఇన్దవజిరా, చతుత్థపాదో ఉపేన్దవజిరో. తస్మా పద్మన్తి ఏత్థ మకారే పరే దుకారుకారస్స లోపం కత్వా పరక్ఖరం నేత్వా ‘‘పద్మ’’న్తి ద్విభావేన లిఖితబ్బం. అవీతగన్ధన్తి ఏత్థ వీతి దీఘుచ్చారణమేవ యుత్తం. పఙ్కే దవతి గచ్ఛతీతి పదుమం. కోకం దుగ్గన్ధస్స ఆదానం నుదతి అపనేతీతి కోకనుదం. సున్దరో గన్ధో ఇమస్సాతి సుగన్ధం. అయం పనేత్థ యోజనా – యథా కోకనుదసఙ్ఖాతం సుగన్ధం పాతో పగేవ బాలాతపేన ఫుల్లం వికసితం అవీతగన్ధం హుత్వా విరోచమానం పదుమం సియా, తథా అఙ్గీరసం అఙ్గితో సరీరతో నిచ్ఛరణపభస్సరరసం హుత్వా విరోచమానభూతం అన్తలిక్ఖే తపన్తం ఆదిచ్చం ఇవ తేధాతుకే తపన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం పస్సాతి.

పగుణన్తి వాచుగ్గతం. తతోతి అసక్కుణేయ్యతో. నన్తి చూళపన్థకం. థేరోతి మహాపన్థకో థేరో నిక్కడ్ఢాపేసీతి సమ్బన్ధో. సోతి చూళపన్థకో. అథాతి తస్మిం కాలే. భగవా ఆహాతి యోజనా. బుద్ధచక్ఖునాతి ఆసయానుసయఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణసఙ్ఖాతేన సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం చక్ఖునా. తన్తి చూళపన్థకం. తస్సాతి చూళపన్థకస్స. అథాతి తస్మిం ఆరోచనకాలే. అస్సాతి చూళపన్థకస్స, దత్వాతి సమ్బన్ధో. రజం మలం హరతి అపనేతీతి రజోహరణం, పిలోతికఖణ్డం. సోతి చూళపన్థకో. తస్సాతి పిలోతికఖణ్డస్స, ‘‘అన్త’’న్తిపదే అవయవిసమ్బన్ధో. పరిసుద్ధమ్పీతి పిసద్దో అపరిసుద్ధే పిలోతికఖణ్డే కా నామ కథాతి దస్సేతి. సంవేగన్తి సన్తాసం భయన్తి అత్థో. అథాతి తస్మిం ఆరమ్భకాలే. అస్సాతి చూళపన్థకస్స. ‘‘త’’న్తిపదం ‘‘మమాయనభావ’’న్తిపదేన సమ్బన్ధం కత్వా యోజనా కాతబ్బాతి. దుతియం.