౯. మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదం

౧౩౫. నవమే పిట్ఠసఙ్ఘాటస్సాతి ద్వారబాహాయ. సా హి పిట్ఠే ద్విన్నం కవాటానం సం ఏకతో ఘాటో ఘటనం సమాగమో ఏతస్సత్థీతి పిట్ఠసఙ్ఘాటోతి వుచ్చతి. కురున్దియం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తన్తి యోజనా. తన్తి మహాఅట్ఠకథాయ వుత్తవచనం. ఏవం ‘‘తదేవా’’తి ఏత్థాపి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. భగవతాపీతి న మహాఅట్ఠకథాచరియేహి ఏవ వుత్తం, అథ ఖో భగవతాపి కతోతి యోజనా. ద్వారబన్ధేన అగ్గళస్స అవినాభావతో ‘‘అగ్గళట్ఠపనాయా’’తి వుత్తేపి అగ్గళేన సహ ద్వారబన్ధట్ఠపనాయాతి అత్థోవ గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘సకవాటకద్వారబన్ధట్ఠపనాయా’’తి. అగ్గళోతి కవాటఫలకో. ఇమమేవత్థన్తి మయా వుత్తం ఇమం ఏవ అత్థం సన్ధాయాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి ‘‘అగ్గళట్ఠపనాయా’’తివచనే. అధిప్పాయోతి భగవతో అభిసన్ధి. హి-సద్దో విత్థారజోతకో. కమ్పతీతి భుసం కమ్పతి. చలతీతి ఈసం చలతి. తేనాతి తేన సిథిలపతనహేతునా. మాతికాయం, పదభాజనీయఞ్చ ‘‘అగ్గళట్ఠపనాయా’’తిపదస్స సమ్బన్ధాభావతో తస్స సమ్బన్ధం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి ‘‘అగ్గళట్ఠపనాయా’’తివచనే న వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. అత్థస్స కారణస్స ఉప్పత్తి అత్థుప్పత్తి, సాయేవ అట్ఠుప్పత్తీతి వుచ్చతి త్థకారస్స ట్ఠకారం కత్వా. అధికారతో దట్ఠబ్బోతి యోజనా.

యం పన వచనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. యస్సాతి మహావిహారస్స. ఉపరీతి ద్వారతో ఉపరి. తీసు దిసాసూతి ఉభోసు పస్సేసు, ఉపరీతి తీసు దిసాసు. తత్రాపీతి ఖుద్దకే విహారేపి. సాతి భిత్తి. అపరిపూరఉపచారాపీతి సమన్తా కవాటపమాణేన అపరిపూరఉపచారాపి. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేనాతి ఉక్కంసపమాణేన. హత్థపాసతో అతిరేకం న లిమ్పితబ్బోతి అధిప్పాయో. తీసు దిసాసు ఏవ లిమ్పితబ్బో న హోతి, లేపోకాసే సతి అధోభాగేపి లిమ్పితబ్బోతి ఆహ ‘‘సచే పనస్సా’’తిఆది. అస్సాతి విహారస్స. ఆలోకం సన్ధేన్తి పిదహన్తీతి ‘‘ఆలోకసన్ధీ’’తి వుత్తే వాతపానకవాటకాయేవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వాతపానకవాటకా వుచ్చన్తీ’’తి. వాతం పివతీతి వాతపానం, ద్వారం, తస్మిం ఠితా కవాటకా వాతపానకవాటకా. తేతి వాతపానకవాటకా పహరన్తీతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి ఆలోకసన్ధిమ్హి. సబ్బదిసాసూతి ఉభోసు పస్సేసు, హేట్ఠా, ఉపరీతి చతూసు దిసాసు. ‘‘తస్మా’’తిపదం ‘‘లిమ్పితబ్బో వా లేపాపేతబ్బో వా’’తిపదద్వయే హేతు. ఏత్థాతి ‘‘ఆలోకసన్ధిపరికమ్మాయా’’తిపదే.

ఇమినాతి సేతవణ్ణాదినా. సబ్బమేతన్తి ఏతం సబ్బం సేతవణ్ణాదికం.

యన్తి కిచ్చం. కత్తబ్బం కిచ్చన్తి సమ్బన్ధో. సద్దన్తరబ్యవహితోపి ద్వత్తిసద్దో పరియాయసద్దేన సమాసో హోతీతి ఆహ ‘‘ఛదనస్స ద్వత్తిపరియాయ’’న్తి. ద్వే వా తయో వా పరియాయా సమాహటాతి ద్వత్తిపరియాయం, సమాహారే దిగు, తిసద్దే పరే ద్విస్స అకారో హోతి. పరిక్ఖేపోతి అనుక్కమేన పరిక్ఖేపో. అపత్యూపసగ్గస్స పటిసేధవాచకత్తా ‘‘అహరితే’’తి వుత్తం. ఏత్థాతి ‘‘అపహరితే’’తి పదే. ‘‘హరిత’’న్తి ఇమినా అధిప్పేతన్తి సమ్బన్ధో. ఆదికప్పకాలే అపరణ్ణతో పుబ్బే పవత్తం అన్నం పుబ్బణ్ణం, అపరస్మిం పుబ్బణ్ణతో పచ్ఛా పవత్తం అన్నం అపరణ్ణం, నకారద్వయస్స ణకారద్వయం కత్వా. తేనేవాతి అధిప్పేతత్తా ఏవ.

వుత్తన్తి వపితం, యథా ‘‘సుమేధభూతో భగవా’’తిఏత్థ బోధిం అసమ్పత్తోపి బోధిసత్తో సుమేధభూతో ‘‘భగవా’’తి వుచ్చతి అవస్సమ్భావియత్తా, ఏవం హరితం అసమ్పత్తమ్పి ఖేత్తం ‘‘హరిత’’న్తి వుచ్చతి అవస్సమ్భావియత్తాతి అత్థం దస్సేతి ‘‘యస్మిమ్పి ఖేత్తే’’తిఆదినా.

అహరితేయేవాతి హరితవిరహే ఏవ ఖేత్తేతి యోజనా. తత్రాపీతి అహరితఖేత్తేపి. ‘‘పిట్ఠివంసస్సా’’తిపదం ‘‘పస్సే’’తిపదే సామ్యత్థఛట్ఠీ, ఇమినా పకతిగేహం దస్సేతి. ‘‘కూటాగారకణ్ణికాయా’’తిపదం ‘‘ఉపరి, థూపికాయా’’తిపదే సామ్యత్థఛట్ఠీ, ఇమినా ఏకకూటయుత్తే మాళాదికే దస్సేతి. ఠితం భిక్ఖున్తి సమ్బన్ధో. నిసిన్నకం యంకఞ్చి జనన్తి యోజనా. తస్సాతి ఠితట్ఠానస్స. అన్తోతి అబ్భన్తరే, హి యస్మా అయం ఓకాసో పతనోకాసోతి యోజనా.

౧౩౬. ఛాదితం నామాతి ఏత్థ ఛాదితసద్దో భావత్థో హోతి, తేనాహ ‘‘ఛాదన’’న్తి. ఉజుకమేవాతి ఛదనుట్ఠాపనతో ఉద్ధం ఉజుకం ఏవ. తన్తి ఛాదనం. అపనేత్వాపీతి నాసేత్వాపి. తస్మాతి యస్మా లబ్భతి, తస్మా, పక్కమితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. పరిక్ఖేపేనాతి పరివారేన ఛాదేన్తస్సాతి యోజనా. ఇధాపీతి పరియాయఛాదనేపి అధిట్ఠహిత్వాతి సమ్బన్ధో. తుణ్హీభూతేనాతి తుణ్హీభూతో హుత్వా. ఛదనుపరీతి ఛదనస్స ఉపరి. హీతి సచ్చం. ‘‘తతో చే ఉత్తరి’’న్తి ఏత్థ తతో ద్వత్తిపరియాయతో ఉపరీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తిణ్ణం మగ్గానం వా’’తిఆది.

౧౩౭. కరేన హత్థేన లునితబ్బో, ఛిన్దితబ్బో, లాతబ్బో గహేతబ్బోతి వా కరళోతి కతే అత్థపకరణాదితో తిణముట్ఠి ఏవాతి ఆహ ‘‘తిణముట్ఠియ’’న్తి. నవమం.