౨. భూతగామవగ్గో
౧. భూతగామసిక్ఖాపద-అత్థయోజనా
౮౯. దుతియవగ్గస్స పఠమే తస్సాతి దేవతాయ. ఉక్ఖిత్తం ఫరసున్తి ఉద్ధం ఖిత్తం కుఠారిం. నిగ్గహేతున్తి సణ్ఠాతుం, నివత్తేతుం వా. చక్ఖువిసయాతీతేతి పసాదచక్ఖుస్స గోచరాతిక్కన్తే. మహారాజసన్తికాతి వేస్సవణమహారాజస్స సన్తికా. థనమూలేయేవాతి థనసమీపేయేవ. హిమవన్తేతి హిమఉగ్గిరణే వనే, హిమయుత్తే వా. తత్థాతి హిమవన్తే, దేవతాసన్నిపాతే వా. రుక్ఖధమ్మోతి రుక్ఖసభావో. రుక్ఖధమ్మో చ నామ ఛేదనభేదనాదీసు రుక్ఖానం అచేతనత్తా కోపస్స అకరణం, తస్మిం రుక్ఖధమ్మే ఠితా దేవతా రుక్ఖధమ్మే ఠితా నామ, ఛేదనభేదనాదీసు రుక్ఖస్స వియ రుక్ఖట్ఠకదేవతాయ అకోపనం రుక్ఖధమ్మే ఠితా నామాతి అధిప్పాయో. తత్థాతి తాసు సన్నిపాతదేవతాసు. ఇతీతి ఇమస్స అలభనస్స, ఇమస్మిం అలభనే వా, ఆదీనవన్తి సమ్బన్ధో. భగవతో చాతి చ-సద్దో ‘‘పుబ్బచరిత’’న్తి ఏత్థ యోజేతబ్బో. ఇమఞ్చ ఆదీనవం అద్దస, భగవతో పుబ్బచరితఞ్చ అనుస్సరీతి వాక్యసమ్పిణ్డనవసేన యోజనా కాతబ్బా. తేనాతి దస్సనానుస్సరణకారణేన. అస్సాతి దేవతాయ. సంవిజ్జతి పితా అస్సాతి సపితికో, పుత్తో. (తావాతి అతివియ, పటిసఞ్చిక్ఖన్తియాతి సమ్బన్ధో) ‘‘మరియాదం బన్ధిస్సతీ’’తి వత్వా తస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సతీ’’తి. ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖన్తియా అస్సా దేవతాయ ఏతదహోసీతి యోజనా.
యోతి యో కోచి జనో. వేతి ఏకన్తేన. ఉప్పతితన్తి ఉప్పజ్జనవసేన అత్తనో ఉపరి పతితం. భన్తన్తి భమన్తం ధావన్తం, వారయేతి నివారేయ్య నిగ్గణ్హేయ్యాతి అత్థో. తన్తి జనం. అయం పనేత్థ యోజనా – సారథి భన్తం రథం వారయే ఇవ, తథా యో వే ఉప్పతితం కోధం వారయే, తం అహం సారథిం ఇతి బ్రూమి. ఇతరో కోధనివారకతో అఞ్ఞో రాజఉపరాజాదీనం సారథిభూతో జనో రస్మిగ్గాహో రజ్జుగ్గాహో నామాతి.
దుతియగాథాయ వేజ్జో విసటం విత్థతం సప్పవిసం సప్పస్స ఆసీవిసస్స విసం గరళం ఓసధేహి భేసజ్జేన, మన్తేన చ వినేతి ఇవ, తథా యో భిక్ఖవే ఉప్పతితం కోధం మేత్తాయ వినేతి, సో భిక్ఖు ఉరగో భుజగో పురాణం పురే భవం జిణ్ణం పురాణత్తా జిణ్ణం తచం జహాతి ఇవ, తథా ఓరపారం అపారసఙ్ఖాతం పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనం జహాతీతి యోజనా కాతబ్బా.
తత్రాతి ద్వీసు గాథాసు. వత్థు పన వినయే ఆరూళ్హన్తి యోజనా. అథాతి పచ్ఛా. యస్స దేవపుత్తస్సాతి యేన దేవపుత్తేన. పరిగ్గహోతి పరిచ్ఛిన్దిత్వా గహితో. సోతి దేవపుత్తో. తతోతి ఉపగమనతో. యదా హోతి, తదాతి యోజనా. మహేసక్ఖదేవతాసూతి మహాపరివారాసు దేవతాసు, మహాతేజాసు వా. పటిక్కమన్తీతి అపేన్తి. దేవతా యమ్పి పఞ్హం పుచ్ఛన్తీతి యోజనా. తత్థేవాతి అత్తనో వసనట్ఠానేయేవ. ఉపట్ఠానన్తి ఉపట్ఠానత్థాయ, సమ్పదానత్థే చేతం ఉపయోగవచనం. అథ వా ఉపగన్త్వా తిట్ఠతి ఏత్థాతి ఉపట్ఠానం, భగవతో సమీపట్ఠానం, తం ఆగన్త్వాతి అత్థో. నన్తి తం, అయమేవ వా పాఠో.
౯౦. ‘‘భవన్తీ’’తి ఇమినా విరూళ్హే మూలే నీలభావం ఆపజ్జిత్వా వడ్ఢమానకే తరుణరుక్ఖగచ్ఛాదికే దస్సేతి. ‘‘అహువత్థు’’న్తి ఇమినా పన వడ్ఢిత్వా ఠితే మహన్తరుక్ఖగచ్ఛాదికే దస్సేతి. ‘‘అహువత్థు’’న్తి చ హియ్యత్తనిసఙ్ఖాతాయ త్థుం-విభత్తియా హూ-ధాతుస్స ఊకారస్స ఉవాదేసో హోతి. పోత్థకేసు పన ‘‘అహువతీ’’తి పాఠో దిస్సతి, సో అపాఠోతి దట్ఠబ్బో. ‘‘జాయన్తీ’’తి ఇమినా భూ-ధాతుస్స సత్తత్థభావం దస్సేతి, ‘‘వడ్ఢన్తీ’’తి ఇమినా వడ్ఢనత్థభావం. ఏతన్తి ‘‘భూతగామో’’తి నామం. పీయతే యథాకామం పరిభుఞ్జీయతే, పాతబ్బం పరిభుఞ్జితబ్బన్తి వా పాతబ్యం, పాసద్దో యథాకామపరిభుఞ్జనత్థో. తేనాహ – ‘‘ఛేదనభేదనాదీహి యథారుచి పరిభుఞ్జితబ్బతాతి అత్థో’’తి.
౯౧. ‘‘ఇదానీ’’తి పదం ‘‘ఆహా’’తి పదే కాలసత్తమీ. యస్మిన్తి బీజే. తన్తి బీజం. పఞ్చ బీజజాతానీతి ఏత్థ జాతసద్దస్స తబ్భావత్థతం సన్ధాయ అట్ఠకథాసు ఏవం వుత్తం. తబ్భావత్థస్స ‘‘మూలే జాయన్తీ’’తి ఇమాయ పాళియా అసంసన్దనతం సన్ధాయ వుత్తం సఙ్గహకారేన ‘‘న సమేన్తీ’’తి. అట్ఠకథాచరియానం మతేన సతి జాతసద్దస్స తబ్భావత్థభావే ‘‘మూలే జాయన్తీ’’తిఆదీసు మూలే మూలాని జాయన్తీతి దోసో భవేయ్యాతి మనసి కత్వా ఆహ ‘‘న హీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తానీతి రుక్ఖాదీని. తస్సాతి ‘‘భూతగామో నామ పఞ్చ బీజజాతానీ’’తి పదస్స. ఏతన్తి ‘‘బీజజాతానీ’’తి నామం. బీజేసు జాతాని బీజజాతానీతి వుత్తే ‘‘మూలే జాయన్తీ’’తిఆదినా సమేతి. ఏతేనాతి ‘‘బీజతో’’తిఆదినా సఙ్గహోతి సమ్బన్ధో.
‘‘యేహీ’’తి పదం ‘‘జాతత్తా’’తి పదే అపాదానం, హేతు వా ‘‘వుత్తానీ’’తి పదే కరణం, కత్తా వా. తేసన్తి బీజానం. రుక్ఖాదీనం విరుహనం జనేతీతి బీజం. ‘‘బీజతో’’తిఆదినా కారియోపచారేన కారణస్స దస్సితత్తా కారణూపచారం పదీపేతి. అఞ్ఞానిపి యాని వా పన గచ్ఛవల్లిరుక్ఖాదీని అత్థి సంవిజ్జన్తి, తాని గచ్ఛవల్లిరుక్ఖాదీని జాయన్తి సఞ్జాయన్తీతి యోజనా. తానీతి గచ్ఛవల్లిరుక్ఖాదీని. తఞ్చ మూలం, పాళియం వుత్తహలిద్దాది చ అత్థి, సబ్బమ్పి ఏతం మూలబీజం నామాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి బీజేసు, ఖన్ధబీజేసు వా.
౯౨. సఞ్ఞావసేనాతి ‘‘బీజ’’న్తి సఞ్ఞావసేన. ‘‘తత్థా’’తి పదం ‘‘వేదితబ్బో’’తి పదే ఆధారో. ‘‘యథా’’తిఆదినా కారణోపచారేన కారియస్స వుత్తత్తా ఫలూపచారం దస్సేతి. యం బీజం వుత్తం, తం దుక్కటవత్థూతి యోజనా. యదేతం ఆదిపదన్తి యోజేతబ్బం. తేనాతి ఆదిపదేన. రవీయతి భగవతా కథీయతీతి రుతం, పాళి, తస్స అనురూపం యథారుతం, పాళిఅనతిక్కన్తన్తి అత్థో.
ఏత్థాతి ‘‘బీజే బీజసఞ్ఞీ’’తిఆదిపదే, ఇమస్మిం సిక్ఖాపదే వా. ఉదకే ఠాతి పవత్తతీతి ఉదకట్ఠో, ఏవం థలట్ఠోపి. తత్థాతి ఉదకట్ఠథలట్ఠేసు. సాసపస్స మత్తం పమాణం అస్స సేవాలస్సాతి సాసపమత్తికో. తిలస్స బీజపమాణం అస్స సేవాలస్సాతి తిలబీజకో. పమాణత్థే కో. ఆదిసద్దేన సఙ్ఖపణకాదయో సేవాలే సఙ్గణ్హాతి. తత్థ తిలబీజపమాణో జలసణ్ఠితో నీలాదివణ్ణయుత్తో సేవాలో తిలబీజం నామ, సపత్తో అప్పకణ్డో ఉక్ఖలిపిధానాదిపమాణో సమూలో ఏకో సేవాలవిసేసో సఙ్ఖో నామ, భమరసణ్ఠానో నీలవణ్ణో ఏకో సేవాలవిసేసో పణకో నామ. ఉదకం సేవతీతి సేవాలో. తత్థాతి సేవాలేసు. యోతి సేవాలో. పతిట్ఠితం సేవాలన్తి సమ్బన్ధో. యత్థ కత్థచీతి మూలే వా నళే వా పత్తే వా. ఉద్ధరిత్వాతి ఉప్పాటేత్వా. ‘‘హత్థేహీ’’తి పదం ‘‘వియూహిత్వా’’తి పదే కరణం. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. తస్సాతి సేవాలస్స. ఏత్తావతాతి ఇతో చితో చ వియూహనమత్తేన. యో సేవాలో నిక్ఖమతి, తం సేవాలన్తి యోజనా. పరిస్సావనన్తరేనాతి పరిస్సావనఛిద్దేన. ఉప్పలాని అస్మిం గచ్ఛేతి ఉప్పలినీ. పదుమాని అస్మిం గచ్ఛేతి పదుమినీ, ఇనో, ఇత్థిలిఙ్గజోతకో ఈ. తత్థేవాతి ఉదకేయేవ. తానీతి వల్లీతిణాని. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. అనన్తకోతి సాసపమత్తికో సేవాలో. సో హి నత్థి అత్తతో అన్తో లామకో సేవాలో ఏతస్సాతి కత్వా ‘‘అనన్తకో’’తి వుచ్చతి. అత్తనాయేవ హి సుఖుమో, తతో సుఖుమో సేవాలో నత్థీతి అధిప్పాయో. తత్థాతి దుక్కటవత్థుభావే. తమ్పీతి ‘‘సమ్పుణ్ణభూతగామం న హోతీ’’తి వచనమ్పి. పిసద్దో మహాపచ్చరిఆదిఅట్ఠకథాచరియానం వచనాపేక్ఖో. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. న ఆగతో, తస్మా న సమేతీతి యోజనా. అథాతి తస్మిం అనాగతే. ఏతన్తి అనన్తకసేవాలాదిం. గచ్ఛిస్సతీతి వదేయ్యాతి సమ్బన్ధో. తమ్పీతి ‘‘గచ్ఛిస్సతీ’’తి వచనమ్పి. పిసద్దో పురిమట్ఠకథాచరియానం వచనాపేక్ఖో.
అభూతగామమూలత్తా తాదిసస్స బీజగామస్సాతి ఏత్థ బీజగామో తివిధో హోతి – యో సయం భూతగామతో హుత్వా అఞ్ఞమ్పి భూతగామం జనేతి, అమ్బట్ఠిఆదికో. యో పన సయం భూతగామతో హుత్వా అఞ్ఞం పన భూతగామం న జనేతి, తాలనాళికేరాదిఖాణు. యో పన సయమ్పి భూతగామతో అహుత్వా అఞ్ఞమ్పి భూతగామం న జనేతి. పానీయఘటాదీనం బహి సేవాలోతి. భూతగామో పన చతుబ్బిధో హోతి – యో సయం బీజగామతో హుత్వా అఞ్ఞమ్పి బీజగామం జనేతి, ఏతరహి అమ్బరుక్ఖాదికో. యో పన సయం బీజగామతో అహుత్వావ అఞ్ఞం బీజగామం జనేతి, ఆదికప్పకాలే అమ్బరుక్ఖాదికో. యో పన సయం బీజగామతో హుత్వా అఞ్ఞం పన బీజగామం న జనేతి, నీలవణ్ణో ఫలితకదలీరుక్ఖాదికో. యో పన సయమ్పి బీజగామతో అహుత్వా అఞ్ఞమ్పి బీజగామం న జనేతి, ఇధ వుత్తో అనన్తకసేవాలాదికోతి. తత్థ చతుత్థం భూతగామం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అభూతగామమూలకత్తా తాదిసస్స బీజస్సా’’తి. అయం పన తతియబీజగామస్స చ చతుత్థభూతగామస్స చ విసేసో – తతియబీజగామే మూలపణ్ణాని న పఞ్ఞాయన్తి, చతుత్థభూతగామే తాని పఞ్ఞాయన్తీతి. మూలపణ్ణానం అపఞ్ఞాయనత్తా బీజగామోతి వుత్తో, తేసం పఞ్ఞాయనత్తా భూతగామోతి వుత్తో. ఇతరథా హి విరోధో భవేయ్యాతి. అత్తనో వాదే పాచిత్తియభావతో గరుకం, మహాపచ్చరిఆదీనం వాదే దుక్కటమత్తభావతో లహుకం. ఏతన్తి ఠానం.
ఏవం ఉదకట్ఠం దస్సేత్వా థలట్ఠం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘థలట్ఠే’’తిఆది. థలట్ఠే వినిచ్ఛయో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. తత్థాతి హరితఖాణూసు. ఉద్ధం వడ్ఢతీతి నవసాఖానిగ్గమనేన ఛిన్నతో ఉపరి వడ్ఢతి. సోతి ఖాణు. ఫలితాయ కదలియా ఖాణు బీజగామేన సఙ్గహితోతి యోజనా. ఫలం సఞ్జాతం ఏతిస్సాతి ఫలితా. తథాతి ‘‘భూతగామేనేవ సఙ్గహితా’’తి పదాని ఆకడ్ఢతి. యదాతి యస్మిం కాలే. రతనప్పమాణాపీతి హత్థప్పమాణాపి. అథాతి అపాదానత్థో, తతో రాసికరణతో అఞ్ఞన్తి అత్థో. భూమియం నిఖణన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘మూలేసు చేవ పణ్ణేసు చా’’తి ఏత్థ చసద్దో సముచ్చయత్థోవ, న వికప్పత్థోతి ఆహ ‘‘మూలమత్తేసు పనా’’తిఆది.
బీజానీతి మూలాదిబీజాని. ఠపితాని హోన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఉపరీ’’తి పదేన హేట్ఠా మూలాని చాతి అత్థం నయేన ఞాపేతి. న అఙ్కురే నిగ్గతమత్తేయేవ, అథ ఖో హరితే నీలపణ్ణవణ్ణే జాతేయేవ భూతగామసఙ్గహో కాతబ్బోతి ఆహ ‘‘హరితే’’తిఆది. తాలట్ఠీనం మూలన్తి సమ్బన్ధో. దన్తసూచి వియాతి హత్థిదన్తసూచి వియ. యథా అసమ్పుణ్ణభూతగామో తతియో కోట్ఠాసో న ఆగతో, న ఏవం అమూలకభూతగామో. సో పన ఆగతోయేవాతి ఆహ ‘‘అమూలకభూతగామే’’తి. అమూలికలతా వియ అమూలకభూతగామే సఙ్గహం గచ్ఛతీతి అత్థో.
వన్దాకాతి రుక్ఖాదనీ. సా హి సయం రుక్ఖం నిస్సాయ జాయన్తీపి అత్తనో నిస్సయానం రుక్ఖానం అదనత్తా భక్ఖనత్తా వదీయతి థుతీయతీతి ‘‘వన్దాకా’’తి వుచ్చతి. అఞ్ఞా వాతి వన్దాకాయ అఞ్ఞా వా. తన్తి వన్దాకాదిం. తతోతి రుక్ఖతో. వనన్తి ఖుద్దకో గచ్ఛో. పగుమ్బోతి మహాగచ్ఛో. దణ్డకోతి రుక్ఖో దణ్డయోగతో. తస్సాపీతి అమూలికలతాయపి. అయమేవ వినిచ్ఛయోతి వన్దాకాదికస్స వినిచ్ఛయో వియ అయం వినిచ్ఛయో దట్ఠబ్బోతి యోజనా. ‘‘ద్వే తీణి పత్తానీ’’తి వుత్తత్తా ఏకపత్తో సఞ్జాయన్తోపి అగ్గబీజసఙ్గహం గచ్ఛతీతి అత్థో. ‘‘అనుపసమ్పన్నేనా’’తి పదం ‘‘లిత్తస్సా’’తి పదే కత్తా. నిదాఘసమయేతి గిమ్హకాలే. అబ్బోహారికోతి ఆపత్తియా అఙ్గన్తి న వోహరితబ్బో. వోహరితుం న అరహతీతి అత్థో. ఏతన్తి అబ్బోహారికతం, ‘‘సచే…పే… పమజ్జితబ్బా’’తి వచనం వా.
అహిం సప్పం ఛాదేతీతి అహిచ్ఛత్తం, తంయేవ అహిచ్ఛత్తకం. యథాకథఞ్చి హి బ్యుప్పత్తి, రుళ్హియా అత్థవినిచ్ఛయో. తస్మాతి తతో వికోపనతో. తత్థాతి అహిచ్ఛత్తకే. హేట్ఠా ‘‘ఉదకపప్పటకో’’తి వత్వా ఇధ ‘‘రుక్ఖపప్పటికాయపీ’’తి వుత్తత్తా పప్పటకసద్దో ద్విలిఙ్గోతి దట్ఠబ్బో. తన్తి పప్పటికం. ఠితం నియ్యాసన్తి సమ్బన్ధో. ఏవం ‘‘లగ్గ’’న్తి ఏత్థాపి. హత్థకుక్కుచ్చేనాతి హత్థలోలేన. ‘‘ఛిన్దన్తస్సాపీ’’తి పదే హేతు.
వాసత్థికేనాతి వాసం ఇచ్ఛన్తేన. ‘‘ఓచినాపేతబ్బా’’తి పదే కత్తా. ఉప్పాటేన్తేహీతి ఉద్ధరన్తేహి. తేసన్తి సామణేరానం. సాఖం గహితన్తి సమ్బన్ధో. ఠపితస్స సిఙ్గీవేరస్సాతి యోజనా.
ఛిజ్జనకన్తి ఛిజ్జనయుత్తం, ఛిజ్జనారహన్తి అత్థో. ‘‘చఙ్కమితట్ఠానం దస్సేస్సామీ’’తి ఇమినా వత్తసీసేన చఙ్కమనం వట్టతీతి దస్సేతి. ‘‘భిజ్జతీ’’తి ఇమినా అభిజ్జమానే గణ్ఠిపి కాతబ్బోతి దస్సేతి. దారుమక్కటకన్తి మక్కటస్స హత్థో మక్కటో ఉపచారేన, మక్కటో వియాతి మక్కటకో, సదిసత్థే కో. దారుసఙ్ఖాతో మక్కటకో దారుమక్కటకో. తం ఆకోటేన్తీతి సమ్బన్ధో. అనియామితత్తాతి ఇమన్తి అనియామితత్తా వచనస్స. ఇదం మహాసామఞ్ఞం, విసేససామఞ్ఞమ్పి వట్టతీతి ఆహ ‘‘నామం గహేత్వాపీ’’తిఆది. సబ్బన్తి సబ్బం వచనం.
‘‘ఇమం జానాతిఆదీసూ’’తి పదం ‘‘ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో’’తి పదే ఆధారో. ఇమం మూలభేసజ్జం జానాతి ఇమం మూలభేసజ్జం యోజితుం జానాతి యోజనా. ఏత్తావతాతి ‘‘ఇమం జానా’’తిఆదివచనమత్తేన. కప్పియన్తి సమణవోహారేన, వోహారస్స వా యుత్తం అనురూపం. ఏత్థాతి ‘‘కప్పియం కాతబ్బ’’న్తి వచనే. నిబ్బట్టబీజమేవాతి ఫలతో నిబ్బట్టేత్వా విసుం కతం బీజం ఏవ. తత్థాతి సుత్తే. కరోన్తేన భిక్ఖునా కాతబ్బన్తి యోజనా. ‘‘కప్పియన్తి వత్వావా’’తి ఇమినా పఠమం కత్వా అగ్గిసత్థనఖాని ఉద్ధరిత్వా పచ్ఛా వత్తుం న వట్టతీతి దస్సేతి. లోహమయసత్థస్సాతి అయతమ్బాదిలోహమయస్స సత్థస్స. తేహీతి మనుస్సాదీనం నఖేహి. తేహీతి అస్సాదీనం ఖురేహి. తేహీతి హత్థినఖేహి. యేహీతి నఖేహి. తత్థజాతకేహిపీతి తస్మిం సత్థే జాతకేహిపి, నఖేహీతి సమ్బన్ధో.
తత్థాతి పురిమవచనాపేక్ఖం. ‘‘కప్పియం కరోన్తేనా’’తిఆదివచనమపేక్ఖతి. ‘‘ఉచ్ఛుం కప్పియం కరిస్సామీ’’తి ఉచ్ఛుమేవ విజ్ఝతి, పగేవ. ‘‘దారుం కప్పియం కరిస్సామీ’’తి ఉచ్ఛుం విజ్ఝతి, ‘‘దారుం కప్పియం కరిస్సామీ’’తి దారుమేవ వా విజ్ఝతి, వట్టతి ఏకాబద్ధత్తాతి వదన్తి. తన్తి రజ్జుం వా వల్లిం వా. సబ్బం ఖణ్డన్తి సమ్బన్ధో. తత్థాతి మరిచపక్కేసు. కటాహన్తి ఏకాయ భాజనవికతియా నామమేతం. ఇధ పన బీజానం భాజనభావేన తంసదిసత్తా ఫలఫేగ్గుపి ‘‘కటాహ’’న్తి వుచ్చతి. ఏకాబద్ధన్తి కటాహేన ఏకతో ఆబద్ధం.
తానీతి తిణాని. తేనాతి రుక్ఖపవట్టనాదినా. తత్రాతి తస్మిం ఠపనపాతనట్ఠానే. ‘‘మనుస్సవిగ్గహపారాజికవణ్ణనాయ’’న్తి పదం ‘‘వుత్త’’న్తి పదే సామఞ్ఞాధారో. భిక్ఖు అజ్ఝోత్థటో హోతీతి సమ్బన్ధో. ఓపాతేతి ఆవాటే. సో హి అవపతనట్ఠానత్తా ‘‘ఓపాతో’’తి వుచ్చతి. రుక్ఖన్తి అజ్ఝోత్థటరుక్ఖం. భూమిన్తి ఓపాతథిరభూమిం. జీవితహేతూతి నిమిత్తత్థే పచ్చత్తవచనం, జీవితకారణాతి అత్థో. ‘‘భిక్ఖునా’’తి పదం ‘‘నిక్ఖామేతు’’న్తి పదే భావకత్తా, కారితకత్తా వా. ‘‘అజ్ఝోత్థటభిక్ఖు’’న్తి వా ‘‘ఓపాతభిక్ఖు’’న్తి వా కారితకమ్మం అజ్ఝాహరితబ్బం. తత్థాతి అనాపత్తిభావే, అనాపత్తిభావస్స వా. ఏతస్సాతి సుత్తస్స. పరో పన కారుఞ్ఞేన కరోతీతి సమ్బన్ధో. ఏతమ్పీతి కారుఞ్ఞమ్పి. హీతి సచ్చం, యస్మా వాతి. పఠమం.
౨. అఞ్ఞవాదకసిక్ఖాపదం
౯౪. దుతియే అనాచారన్తి అచరితబ్బం కాయవచీద్వారవీతిక్కమం. సబ్బనామస్స అనియమత్థత్తా ఇధ వచనన్తి ఆహ ‘‘అఞ్ఞేన వచనేన అఞ్ఞం వచన’’న్తి. సోతి భిక్ఖు, వదతీతి సమ్బన్ధో. కోతి కో పుగ్గలో. కిన్తి కిం ఆపత్తిం. కిస్మిన్తి కిస్మిం వత్థుస్మిం. కిన్తి కిం కమ్మం. కన్తి కం పుగ్గలం. కిన్తి కిం వచనం.
ఏత్థాతి ‘‘కో ఆపన్నో’’తిఆదిపాళియం. ‘‘భిక్ఖూహీ’’తి పదం ‘‘వుత్తో’’తి పదే కత్తా. అసారుప్పన్తి భిక్ఖూనం అసారుప్పం. ఏసోతి ఏసో అత్థో, విభవోతి అత్థో. ఏతన్తి వత్థు. భణన్తో వా హుత్వా అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరతీతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి పటిచ్ఛన్నాసనే. సోతన్తి సోతద్వారం. చక్ఖున్తి చక్ఖుద్వారం.
౯౮. అఞ్ఞన్తి పుచ్ఛితత్థతో అఞ్ఞం అపుచ్ఛితమత్థం. భావప్పధానోయం కత్తునిద్దేసోతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరణస్సేతం నామ’’న్తి. తుణ్హీభావస్సాతి అభాసనస్స. ఆత్యూపసగ్గో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి ఆహ ‘‘ఆరోపేతూ’’తి. ఏవం ‘‘అరోపితే’’తి ఏత్థపి. తేనాహ ‘‘అనారోపితే’’తి.
౧౦౧. తన్తి అఞ్ఞవాదకవిహేసకరోపనకమ్మం. అస్సాతి భవేయ్య, హోతి వా.
౧౦౨. కిన్తి కిం వచనం. యేనాతి యేన బ్యాధినా కథేతుం న సక్కోతి, తాదిసో బ్యాధి ముఖే హోతీతి యోజనా. తప్పచ్చయాతి తతో కథితకారణాతి. దుతియం.
౩. ఉజ్ఝాపనకసిక్ఖాపదం
౧౦౩. తతియే భిక్ఖూ ఉజ్ఝాపేన్తీతి ఏత్థ ‘‘భిక్ఖూ’’తి కారితకమ్మత్తా కరణత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘తేహి భిక్ఖూహీ’’తి. ఓకారవిపరీతో ఉకారోతి చ ఝేసద్దో ఞాణత్థోతి చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అవజానాపేన్తీ’’తి. ‘‘తం ఆయస్మన్త’’న్తి పదం ‘‘అవజానాపేన్తీ’’తి పదే ధాతుకమ్మం. అనేకత్థత్తా ధాతూనం ఝేసద్దో ఓలోకనత్థో చ చిన్తనత్థో చ హోతి, తేనాహ ‘‘ఓలోకాపేన్తీ’’తిఆది. ఏత్థాతి ‘‘భిక్ఖూ ఉజ్ఝాపేన్తీ’’తి పదే. ఛన్దాయాతి ఛన్దత్థం. యేసం సేనాసనాని చ పఞ్ఞపేతి, భత్తాని చ ఉద్దిసతి, తేసం అత్తని పేమత్థన్తి అత్థో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఛన్దాయాతి ఛన్దేనా’’తి వుత్తం. ఇమినా లిఙ్గవిపల్లాసనయో వుత్తో. పరేసం అత్తనో పేమేనాతి అత్థో. పక్ఖపాతేనాతి అత్తనో పక్ఖే పాతాపనేన.
౧౦౫. ఉజ్ఝాపేన్తి అనేనాతి ఉజ్ఝాపనకం. ఖియ్యన్తి అనేనాతి ఖియ్యనకన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యేన వచనేనా’’తిఆది.
౧౦౬. ఉపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన సమ్మతం మఙ్కుకత్తుకామోతి సమ్బన్ధం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన సమ్మత’’న్తిఆది. సమ్బజ్ఝనం సమ్బన్ధో, కాతబ్బోతి యోజనా. ఉపసమ్పన్నస్స సఙ్ఘేన సమ్మతస్స అవణ్ణం కత్తుకామో అయసం కత్తుకామోతి విభత్తివిపరిణామేన సమ్బన్ధం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘విభత్తివిపరిణామో కాతబ్బో’’తి. ‘‘వసేనా’’తి పదం విభత్తివిపరిణామో కాతబ్బో’’తి పదే విసేసనం. యస్మా విసేసో నత్థి, తస్మా కతన్తి యోజనా. తన్తి ‘‘ఖియ్యనక’’న్తి పదం. సో చ భిక్ఖూతి ఉజ్ఝాపనకో చ ఖియ్యనకో చ సో చ భిక్ఖు. అథాతి తస్మా ఉజ్ఝాపనకఖియ్యనకకరత్తా. అస్సాతి భిక్ఖునో. అస్సాతి భవేయ్య.
‘‘ఉపసమ్పన్న’’న్తి పదం ‘‘ఉజ్ఝాపేతీ’’తి పదే ధాతుకమ్మం ‘‘అనుపసమ్పన్న’’న్తి పదం కారితకమ్మం, ‘‘అనుపసమ్పన్న’’న్తి పదం ‘‘ఉజ్ఝాపేతీ’’తి కారితకిరియం అపేక్ఖిత్వా కమ్మం హోతి. ‘‘ఖియ్యతీ’’తి సుద్ధకిరియాయ అపేక్ఖాయ విభత్తివిపల్లాసో హోతీతి ఆహ ‘‘తస్స వా’’తిఆది. తస్సాతి అనుపసమ్పన్నస్స సన్తికేతి సమ్బన్ధో. తన్తి సఙ్ఘేన సమ్మతం ఉపసమ్పన్నం. ‘‘సఙ్ఘేన అసమ్మత’’న్తి ఏత్థ న అపలోకనకమ్మేన అసమ్మతం, కమ్మవాచాయ పన అసమ్మతన్తి ఆహ ‘‘కమ్మవాచాయా’’తిఆది. ద్వే తయో హుత్వా కమ్మవాచాయ సమ్మనితుమసక్కుణేయ్యత్తా అసమ్మతన్తి చ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యత్రా’’తిఆది. యత్రాతి యస్మిం విహారే. ‘‘అనుపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన సమ్మత’’న్తి ఏత్థ అనుపసమ్పన్నస్స సమ్ముతియో దాతుమసక్కుణేయ్యత్తా పుబ్బవోహారవసేన సమ్మతన్తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. తన్తి అనుపసమ్పన్నభావే ఠితం. బ్యత్తస్సాతి వియత్తస్స. సఙ్ఘేన వా కతోతి యోజనాతి. తతియం.
౪. పఠమసేనాసనసిక్ఖాపదం
౧౦౮. చతుత్థే హిమమేవ హిమన్తో, హిమన్తే నియుత్తో హేమన్తికో, కాలోతి ఆహ ‘‘హేమన్తకాలే’’తి. ఓతాపేన్తా పక్కమింసూతి సమ్బన్ధో. కాలసద్దస్స సమ్బన్ధిసద్దత్తా సమ్బన్ధాపేక్ఖోతి ఆహ ‘‘యస్స కస్సచీ’’తి. హిమవస్సేనాతి హిమేన చ వస్సేన చ.
౧౧౦. ‘‘వస్సికో’’తి న సఙ్కేతాతి అవస్సికసఙ్కేతా. ‘‘అట్ఠ మాసే’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తేపి ‘‘అవస్సికసఙ్కేతే’’తి విసేసితత్తా హేమన్తికగిమ్హికమాసాయేవ గహేతబ్బాతి ఆహ ‘‘చత్తారో హేమన్తికే’’తిఆది. యత్థాతి యస్మిం రుక్ఖే. న ఊహదన్తీతి సమ్బన్ధో. ‘‘కాకా వా’’తి ఏత్థ వాసద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞే వా సకున్తా’’తి. తస్మాతి యస్మా అనుజానాతి, తస్మా. యత్థాతి యస్మిం రుక్ఖే, విస్సమిత్వా గచ్ఛన్తీతి యోజనా. యస్మిన్తి రుక్ఖే, కత్వా వసన్తీతి యోజనా. అట్ఠ మాసే ఏవాతి సమ్భవతో ఆహ ‘‘యేసు జనపదేసూ’’తిఆది. తేసుపీతి జనపదేసుపి. అవస్సికసఙ్కేతే ఏవాతి సమ్భవతో ఆహ ‘‘యత్థా’’తిఆది. యత్థాతి యేసు జనపదేసు. ‘‘విగతవలాహకం విసుద్ధం నభం హోతీ’’తి ఇమినా సచే అవిగతవలాహకం అవిసుద్ధం నభం హోతి, నిక్ఖిపితుం న వట్టతీతి దీపేతి. ‘‘ఏవరూపే కాలే’’తి పదం ‘‘నిక్ఖిపితుం వట్టతీ’’తి పదే ఆధారో.
అబ్భోకాసికేనాపీతి అబ్భోకాసధుతఙ్గయుత్తేనాపి. పిసద్దో రుక్ఖమూలికస్స అపేక్ఖకో. వత్తం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘తస్స హీ’’తిఆది. తస్సాతి అబ్భోకాసికస్స. హిసద్దో విత్థారజోతకో. తత్థేవాతి పుగ్గలికమఞ్చకేయేవ. సఙ్ఘికం మఞ్చన్తి సమ్బన్ధో. వీతమఞ్చకోతి వాయితమఞ్చకో. తస్మిన్తి వీతమఞ్చకే. పురాణమఞ్చకో నస్సన్తోపి అనగ్ఘోతి ఆహ ‘‘పురాణమఞ్చకో గహేతబ్బో’’తి. చమ్మేన అవనహితబ్బోతి ఓనద్ధో, సో ఏవ ఓనద్ధకో. గహేత్వా చ పన పఞ్ఞపేత్వా నిపజ్జితుం న వట్టతీతి యోజనా. అసమయేతి వస్సికసఙ్ఖాతే అకాలే. చతుగ్గుణేనాపీతి చతుపటలేనపి. వట్టన్తి వలాహకా ఆవట్టన్తి అస్మిం సమయేతి వట్టులో, సో ఏవ వట్టలికో, సత్తాహం వట్టలికో, సత్తాహో వా వట్టలికో సత్తాహవట్టలికో, సో ఆది యేసం తానీతి సత్తాహవట్టలికాదీని. ఆదిసద్దేన సత్తాహతో ఊనాధికాని గహేతబ్బాని. కాయానుగతికత్తాతి కాయం అనుగమకత్తా కాయసదిసత్తాతి అత్థో.
పణ్ణకుటీసూతి పణ్ణేన ఛాదితకుటీసు. సభాగభిక్ఖూనన్తి అత్తనా సభాగభిక్ఖూనం, సన్తికన్తి సమ్బన్ధో. అనోవస్సకే ఠానేతి యోజనా. లగ్గేత్వాతి లమ్బేత్వా, అయమేవ వా పాఠో. ‘‘సమ్మజ్జని’’న్తి పదం ‘‘గహేత్వా’’తి పదే అవుత్తకమ్మం, ‘‘ఠపేతబ్బా’’తి పదే వుత్తకమ్మం. ధోవిత్వాతి సమ్మజ్జనిం సుద్ధం కత్వా. ఉపోసథాగారాదీసూతిఆదిసద్దేన పరివేణాదీని గహేతబ్బాని.
యో పన భిక్ఖు గన్తుకామో హోతి, తేనాతి యోజనా. తత్థాతి సాలాయం. యత్థ కత్థచీతి యస్మిం కిస్మిఞ్చి ఠానే. పాకతికట్ఠానేతి పకతియా గహితట్ఠానే. తత్ర తత్రేవాతి తేసు తేసు చేతియఙ్గణాదీసుయేవ. అసనసాలన్తి అసన్తి భక్ఖన్తి అస్సం సాలాయన్తి అసనా, అసనా చ సా సాలా చేతి అసనసాలా, భోజనసాలాతి అత్థో. తత్రాతి తస్స సమ్మజ్జన్తస్స, తస్మిం ‘‘వత్తం జానితబ్బ’’న్తి పాఠే వా. మజ్ఝతోతి పవిత్తతో, సుద్ధట్ఠానతోతి అత్థో. పాదట్ఠానాభిముఖాతి సమ్మజ్జన్తస్స పాదట్ఠానం అభిముఖా. వాలికా హరితబ్బాతి పంసు చ వాలికా చ అపనేతబ్బా. సమ్ముఞ్చనీసలాకాయ పరం పేల్లేతబ్బాతి అధిప్పాయో. బహీతి సమ్మజ్జితబ్బతలతో బహి.
౧౧౧. మసారకోతీతి ఏత్థ ఇతిసద్దో నామపరియాయో, మసారకో నామాతి అత్థో. ఏవం బున్దికాబద్ధోతీతిఆదీసుపి. పాదే మసిత్వా విజ్ఝిత్వా తత్థ అటనియో పవేసేతబ్బా ఏత్థాతి మసారకో. బున్దో ఏవ బున్దికో, పాదో, తస్మిం ఆబద్ధా బన్ధితా అటనీ యస్సాతి బున్దికాబద్ధో. కుళీరస్స పాదో వియ పాదో యస్సాతి కుళీరపాదకో, యథా కుళీరో వఙ్కపాదో హోతి, ఏవం వఙ్కపాదోతి వుత్తం హోతి. ఆహచ్చ అఙ్గే విజ్ఝిత్వా తత్థ పవేసితో పాదో యస్సాతి ఆహచ్చపాదకో. ఆణిన్తి అగ్గఖిలం. మఞ్చతి పుగ్గలం ధారేతీతి మఞ్చో. పీఠతి విసమదుక్ఖం హింసతీతి పీఠం. పణవోతి ఏకో తూరియవిసేసో, తస్స సణ్ఠానం కత్వాతి అత్థో. తఞ్హి ఏతరహి బుద్ధపటిమస్స పల్లఙ్కసణ్ఠానం హోతి. తన్తి కోచ్ఛం. కరోన్తి కిరాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి సేనాసనపరిభోగే. హీతి సచ్చం. తన్తి కోచ్ఛం మహగ్ఘం హోతి, మహగ్ఘత్తా భద్దపీఠన్తిపి వుచ్చతి. యేనాతి యేన భిక్ఖునా. ‘‘థామమజ్ఝిమస్సా’’తి పదేన పమాణమజ్ఝిమం నివత్తేతి.
ఏత్థాతి ‘‘అనాపుచ్ఛం వా గచ్ఛేయ్యా’’తి పదే. థేరో ఆణాపేతీతి యోజనా. ఆణాపేతీతి చ ఆణ-ధాతుయా ఏవ పేసనసఙ్ఖాతస్స హేత్వత్థస్స వాచకత్తా ణాపేసద్దో స్వత్థోవ. సోతి దహరో. తథాతి యథా థేరేన వుత్తో, తథా కత్వాతి అత్థో. తత్థాతి దివాట్ఠానే, మఞ్చపీఠే వా. తతోతి ఠపనకాలతో. పరిబున్ధేతి హిం సేతీతి పలిబోధో, పరిసద్దో ఉపసగ్గో, సో వికారవసేన అఞ్ఞథా జాతో. సో పలిబోధో అఞ్ఞత్థ ఆవాసాదికో, ఇధ పన సన్థరాపితమఞ్చాదికో. సాయన్తి సాయన్హే, భుమ్మత్థే చేతం ఉపయోగవచనం. థేరో భణతీతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి మఞ్చపీఠే. ‘‘బాలో హోతీ’’తి వత్వా తస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనుగ్గహితవత్తో’’తి. అనుగ్గహితం వత్తం యేనాతి అనుగ్గహితవత్తో, థేరో. తజ్జేతీతి ఉబ్బేజేతి. తస్మిన్తి దహరే. అస్సాతి థేరస్స.
ఆణత్తిక్ఖణేయేవాతి థేరస్స పేసనక్ఖణేయేవ. దహరో వదతీతి యోజనా. ‘‘థేరో’’తి పదం ‘‘వత్వా గచ్ఛతీ’’తి పదద్వయే కత్తా, ‘‘కారేతబ్బో’’తి పదే కమ్మం. నన్తి మఞ్చపీఠం, ‘‘పఞ్ఞపేత్వా’’తిపదమపేక్ఖియ ఏవం వుత్తం. నన్తి దహరం వా. ‘‘వత్వా’’తి పదమపేక్ఖియ ఏవం వుత్తం. తత్థేవాతి మఞ్చపీఠేయేవ. అస్సాతి థేరస్స. తత్థాతి దివాట్ఠానే. భోజనసాలతో అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తోతి భోజనసాలతో నిక్ఖమిత్వా మఞ్చపీఠపఞ్ఞాపనట్ఠానతో అఞ్ఞం ఠానం గచ్ఛన్తో, థేరోతి యోజనా. తత్థేవాతి దివాట్ఠానేయేవ. యత్రిచ్ఛతీతి యం ఠానం గన్తుమిచ్ఛతీతి అత్థో. అన్తరసన్నిపాతేతి సకలం అహోరత్తం అసన్నిపాతేత్వా అన్తరే సన్నిపాతే సతీతి యోజనా.
తత్థాతి తస్మిం ఠానే. ఆగన్తుకా గణ్హన్తీతి సమ్బన్ధో. తతోతి గణ్హనతో. తేసన్తి ఆగన్తుకానం. యేహీతి ఆవాసికో వా హోతు, ఆగన్తుకో వా, యేహి భిక్ఖూహి. తేతి నిసిన్నకభిక్ఖూ. ఉద్ధం పాళిపాఠం సారేతి పవత్తేతీతి ఉస్సారకో. ధమ్మకథాయం సాధూతి ధమ్మకథికో. తస్మిన్తి ఉస్సారకే వా ధమ్మకథికే వా. అహోరత్తన్తి అహో చ రత్తి చ అహోరత్తం, అచ్చన్తసంయోగపదం. ఇతరస్మిన్తి పఠమం నిసిన్నభిక్ఖుతో అఞ్ఞస్మిం భిక్ఖుమ్హీతి యోజనా. అన్తోఉపచారట్ఠేయేవాతి లేడ్డుపాతసఙ్ఖాతస్స ఉపచారస్స అన్తో ఠితేయేవ, అనాదరే చేతం భుమ్మం. సబ్బత్థాతి ఆపత్తివారఅనాపత్తివారేసు.
౧౧౨. చిమిలికం వాతిఆదీసు వినిచ్ఛయో ఏవం వేదితబ్బోతి యోజనా. తన్తి చిమిలికత్థరణం. ఉత్తరి అత్థరితబ్బన్తి ఉత్తరత్థరణన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉత్తరత్థరణం నామా’’తిఆది. భూమియన్తి సుధాదిపరికమ్మేన అకతాయం పకతిభూమియం. చమ్మఖణ్డోతి ఏత్థ చమ్మంయేవ అన్తే ఖణ్డత్తా ఛిన్నత్తా చమ్మఖణ్డోతి వుచ్చతి. నను సీహచమ్మాదీని న కప్పన్తీతి ఆహ ‘‘అట్ఠకథాసు హీ’’తిఆది. హీతి సచ్చం. తస్మాతి యస్మా న దిస్సతి, తస్మా. పరిహరణేయేవాతి అత్తనో సన్తకన్తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా, పుగ్గలికన్తి వా పరిగ్గహేత్వా తం తం ఠానం హరణేయేవ. పాదో పుఞ్ఛీయతి సోధీయతి ఏతాయాతి పాదపుఞ్ఛనీతి కత్వా రజ్జుపిలోతికాయో పాదపుఞ్ఛనీతి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘పాదపుఞ్ఛనీ నామా’’తిఆది. మయసద్దలోపం కత్వా ఫలకపీఠన్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఫలకపీఠం నామ ఫలకమయం పీఠ’’న్తి. ఫలకఞ్చ పీఠఞ్చ ఫలకపీఠన్తి వా దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అథ వా’’తి. ఏతేనాతి ‘‘ఫలకపీఠ’’న్తి పదేన. ‘‘సఙ్గహిత’’న్తి పదే కరణం, కత్తా వా. బీజనిపత్తకన్తి చతురస్సబీజనీయేవ సకుణపత్తసదిసత్తా బీజనిపత్తకం, సదిసత్థే కో. ‘‘అజ్ఝోకాసే’’తి పదం ‘‘పచిత్వా’’తి పదే ఆధారో. అగ్గిసాలాయన్తి అగ్గినా పచనసాలాయం. పబ్భారేతి లేణసదిసే పబ్భారే. యత్థాతి యస్మిం ఠానే.
యస్మిన్తి పుగ్గలే. ‘‘అత్తనో పుగ్గలికమివ హోతీ’’తి ఇమినా అనాపత్తీతి దస్సేతి.
౧౧౩. యో భిక్ఖు వా లజ్జీ హోతి, తథారూపం భిక్ఖుం వా తి యోజనా. ‘‘లజ్జీ హోతీ’’తి వత్వా తస్స అత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అత్తనో పలిబోధం వియ మఞ్ఞతీ’’తి. యోతి ఆపుచ్ఛకో భిక్ఖు. ‘‘కేనచి ఉపద్దుతం హోతీ’’తి సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం విత్థారేన్తో ఆహ ‘‘సచేపి హీ’’తిఆది. హిసద్దో విత్థారజోతకో. వుడ్ఢతరో భిక్ఖు గణ్హాతీతి సమ్బన్ధో. తం పదేసన్తి సేనాసనట్ఠపితట్ఠానం. ఆపదాసూతి విపత్తీసూతి. చతుత్థం.
౫. దుతియసేనాసనసిక్ఖాపదం
౧౧౬. పఞ్చమే మఞ్చకభిసీతి మఞ్చే అత్థరితబ్బో మఞ్చకో, సోయేవ భిసీతి మఞ్చకభిసి. ఏవం పీఠకభిసిపి. పావారో కోజవోతి ద్వేయేవ పచ్చత్థరణన్తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘పావారో’’తిఆది. వుత్తన్తి అట్ఠకథాసు వుత్తం. దుతియాతిక్కమేతి దుతియపాదాతిక్కమే. సేనాసనతోతి సచే ఏకం సేనాసనం హోతి, తతో. అథ బహూని సేనాసనాని హోన్తి, సబ్బపచ్ఛిమసేనాసనతో. ఏకో లేడ్డుపాతో సేనాసనస్స ఉపచారో హోతి, ఏకో పరిక్ఖేపారహోతి ఆహ ‘‘ద్వే లేడ్డుపాతా’’తి.
సచే భిక్ఖు, సామణేరో, ఆరామికో చాతి తయో హోన్తి, భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛిత్వా సామణేరో వా ఆరామికో వా న ఆపుచ్ఛితబ్బో. అథ సామణేరో, ఆరామికో చాతి ద్వే హోన్తి, సామణేరం అనాపుచ్ఛిత్వా ఆరామికోవ న ఆపుచ్ఛితబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భిక్ఖుమ్హి సతీ’’తిఆది. తీసుపి అసన్తేసు ఆపుచ్ఛితబ్బవిధిం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘తస్మిమ్పి అసతీ’’తిఆది. యేనాతి ఉపాసకేన, ‘‘కారితో’’తి పదే కత్తా. తస్సాతి విహారసామికస్స. తస్మిమ్పి అసతి గన్తబ్బన్తి యోజనా. పాసాణేసూతి పాసాణఫలకేసు. సచే ఉస్సహతీతి సచే సక్కోతి. ఉస్సహన్తేన భిక్ఖునా ఠపేతబ్బన్తి యోజనా. తేపీతి ఉపాసకాపి, న సమ్పటిచ్ఛన్తీతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి దారుభణ్డాదీసు.
పరిచ్ఛేదాకారేన వేణీయతి దిస్సతీతి పరివేణం. ‘‘అథ ఖో’’తి పదం ‘‘వేదితబ్బ’’న్తి పదే అరుచిలక్ఖణం. ‘‘ఆసన్నే’’తి ఇమినా ఉపచారసద్దస్స ఉపట్ఠానత్థఅఞ్ఞరోపనత్థే నివత్తేతి. యస్మా వమ్మికరాసియేవ హోతి, తస్మాతి యోజనా. ఉపచినన్తీతి ఉపచికా, తాహి నిమిత్తభూతాహి పలుజ్జతి నస్సతీతి అత్థో. సేనాసనన్తి విహారం. ఖాయితున్తి ఖాదితుం, అయమేవ వా పాఠో. తన్తి మఞ్చపీఠం. మఞ్చపీఠం విహారే అపఞ్ఞపేత్వా విహారూపచారే పఞ్ఞాపనస్స విసేసఫలం దస్సేతుం ఆహ ‘‘విహారూపచారే పనా’’తిఆది. విహారూపచారే పఞ్ఞపితన్తి సమ్బన్ధో.
౧౧౮. ‘‘గచ్ఛన్తేనా’’తి పదం ‘‘గన్తబ్బ’’న్తి పదే కత్తా. తథేవాతి యథా పురిమభిక్ఖు కరోతి, తథేవ. వసన్తేన భిక్ఖునా పటిసామేతబ్బన్తి యోజనా. రత్తిట్ఠానన్తి రత్తిం వసనట్ఠానం.
యా దీఘసాలా వా యా పణ్ణసాలా వా ఉపచికానం ఉట్ఠానట్ఠానం హోతి, తతోతి యోజనా. తస్మిన్తి దీఘసాలాదికే. హీతి సచ్చం, యస్మా వా, సన్తిట్ఠన్తీతి సమ్బన్ధో. సిలుచ్చయోతి పబ్బతో, తస్మిం లేణం సిలుచ్చయలేణం, పబ్బతగుహాతి అత్థో. ఉపచికాసఙ్కాతి ఉపచికానం ఉట్ఠానట్ఠానన్తి ఆసఙ్కా. తతోతి పాసాణపిట్ఠియం వా పాసాణథమ్భేసు వా కతసేనాసనాదితో. ఆగన్తుకో యో భిక్ఖు అనువత్తన్తో వసతీతి సమ్బన్ధో. సోతి ఆగన్తుకో భిక్ఖు. పున సోతి ఆగన్తుకో భిక్ఖుయేవ. తతోతి గహేత్వా ఇస్సరియేన వసనతో. ఉభోపీతి ఆవాసికోపి ఆగన్తుకోపి ద్వే భిక్ఖూ. తేసూతి ద్వీసు తీసు. పచ్ఛిమస్సాతి సబ్బపచ్ఛిమస్స. ఆభోగేనాతి ఆభోగమత్తేన ముత్తి నత్థి, ఆపుచ్ఛితబ్బమేవాతి అధిప్పాయో. అఞ్ఞతోతి అఞ్ఞావాసతో. అఞ్ఞత్రాతి అఞ్ఞస్మిం ఆవాసే. తత్థేవాతి ఆనీతావాసేయేవ. తేనాతి వుడ్ఢతరేన, ‘‘సమ్పటిచ్ఛితే’’తి పదే కత్తా. సమ్పటిచ్ఛితేతి వుడ్ఢతరేన సమ్పటిచ్ఛితేపి ఇతరస్స గన్తుం వట్టతి ఆపుచ్ఛితత్తాతి వదన్తి. నట్ఠం వాతి నట్ఠే వా సేనాసనే సతి గీవా న హోతీతి యోజనా. అఞ్ఞస్సాతి అవిస్సాసికపుగ్గలస్స. నట్ఠానీతి నట్ఠేసు మఞ్చపీఠేసు సన్తేసు.
వుడ్ఢతరో భిక్ఖు చ ఇస్సరియో చ యక్ఖో చ సీహో చ వాళమిగో చ కణ్హసప్పో చ వుడ్ఢ…పే… కణ్హసప్పా, తే ఆదయో యేసం తేతి వుడ్ఢ…పే… కణ్హసప్పాదయో, తేసు. ఆదిసద్దేన పేతాదయో సఙ్గణ్హాతి. యత్థాతి యస్మిం ఠానే. అస్సాతి భిక్ఖునో. ‘‘పలిబుద్ధో’’తి పదస్స అత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ఉపద్దుతో’’తి. పఞ్చమం.
౬. అనుపఖజ్జసిక్ఖాపదం
౧౧౯. ఛట్ఠే రూమ్భిత్వాతి నివారేత్వా, ఆవరణం కత్వాతి అత్థో. వస్సగ్గేనాతి వస్సగణనాయ. అనుపఖజ్జాతి ఏత్థ ఖద హింసాయన్తి ధాతుపాఠేసు (సద్దనీతిధాతుమాలాయం ౧౫ దకారన్తధాతు) వుత్తత్తా ఖదసద్దో హింసత్థో హోతి. అనుసమీపం ఉపగన్త్వా ఖదనం హిం సనం నామ అనుసమీపం పవిసనమేవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అనుపవిసిత్వా’’తి.
౧౨౦. ‘‘జాన’’న్తి ఏత్థ జాననాకారం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అనుట్ఠాపనీయో అయ’’న్తి. తేనేవాతి జాననహేతునా ఏవ. అస్సాతి ‘‘జాన’’న్తిపదస్స. హీతి విత్థారజోతకో. సఙ్ఘో పన దేతీతి సమ్బన్ధో. యస్సాతి వుడ్ఢాదీసు అఞ్ఞతరస్స. ఏత్థాతి వుడ్ఢగిలానాదీసు. గిలానస్సపి దేతీతి యోజనా. ‘‘గిలానో’’తి పదం ‘‘న పీళేతబ్బో, అనుకమ్పితబ్బో’’తిపదద్వయే వుత్తకమ్మం. ‘‘కామఞ్చా’’తి పదస్స అనుగ్గహత్థజోతకత్తా పనసద్దో గరహత్థజోతకో.
౧౨౧. మఞ్చపీఠానం ఉపచారో నామాతి సమ్బన్ధో. యతోతి యతో కుతోచి ఠానతో. యావ మఞ్చపీఠం అత్థి, తావ ఉపచారో నామాతి యోజనా. తస్మిం ఉపచారే ఠితస్స భిక్ఖునో ఉపచారేతి సమ్బన్ధో.
‘‘అభినిసీదతి వా అభినిపజ్జతి వా’’తి ఏత్థ వాసద్దస్స అనియమవికప్పత్థం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అభినిసీదనమత్తేనా’’తిఆది.
౧౨౨. ఇతోతి వారతో. ఇధాతి ఇమస్మిం పాచిత్తియవారే. యథా వుత్తో, ఏవన్తి సమ్బన్ధో. సబ్బత్థేవాతి సబ్బేసు ఏవ విహారపరివేణేసు. అస్సాతి విసభాగపుగ్గలస్స. ఇధాపీతి ఇమస్మిమ్పి సిక్ఖాపదే. తత్థాతి విస్సాసికపుగ్గలే.
౧౨౩. పాళియం ‘‘ఆపదాసూ’’తిపదం ‘‘పవిసతీ’’తి అజ్ఝాహారపదేన సమ్బన్ధితబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఆపదాసూతిఆదీ’’తి. ఛట్ఠం.
౭. నిక్కడ్ఢనసిక్ఖాపదం
౧౨౬. సత్తమే యే పాసాదా వా యాని వా చతుస్సాలానీతి యోజనా. చతస్సో భూమియో ఏతేసన్తి చతుభూమకా. ఏవం పఞ్చభూమకా. కోట్ఠకానీతి ద్వారకోట్ఠకాని. ‘‘పాసాదా’’తిపదమపేక్ఖియ వుత్తం ‘‘యే’’తిపదం, ‘‘చతుస్సాలానీ’’తిపదే అపేక్ఖితే ‘‘యానీ’’తి లిఙ్గవిపల్లాసో హోతి. సేనాసనేసు ఏకేన పయోగేన బహుకే ద్వారే భిక్ఖుం అతిక్కామేతీతి సమ్బన్ధో. నానాపయోగేహి నానాద్వారే భిక్ఖుం అతిక్కామేన్తస్సాతి యోజనా. ‘‘ద్వారగణనాయా’’తిఇమినా పయోగగణనాయాతిపి అత్థం ఞాపేతి అత్థతో పాకటత్తా. అనామసిత్వాతి అఛుపిత్వా.
ఏత్తకానీతి ఏతపమాణాని. తస్సాతి నిక్కడ్ఢియమానస్స భిక్ఖుస్స. గాళ్హన్తి దళ్హం.
౧౨౭. ఇధాపీతి ఇమస్మిమ్పి సిక్ఖాపదే. పిసద్దో పురిమసిక్ఖాపదాపేక్ఖో. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు సిక్ఖాపదేసు. యత్రాతి యస్మిం సిక్ఖాపదే.
౧౨౮. సోతి భణ్డనకారకకలహకారకో భిక్ఖు. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. పక్ఖన్తి అత్తనో పక్ఖం. నిక్కడ్ఢియమానపుగ్గలపక్ఖే ఉమ్మత్తకస్స నిక్కడ్ఢతి వా నిక్కడ్ఢాపేతి వాతి సమ్బన్ధితబ్బం. నిక్కడ్ఢకపుగ్గలపక్ఖే ఉమ్మత్తకస్స అనాపత్తీతి సమ్బన్ధితబ్బన్తి. సత్తమం.
౮. వేహాసకుటిసిక్ఖాపదం
౧౨౯. అట్ఠమే అచ్ఛన్నతలత్తా ఉపరి వేహాసో ఏతిస్సాతి ఉపరివేహాసా, సా చ సా కుటి చేతి ఉపరివేహాసకుటీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉపరిఅచ్ఛన్నతలాయా’’తి. తస్సా కుటియా సరూపం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘ద్విభూమికకుటియా వా’’తిఆది. ‘‘మఞ్చ’’న్తి పదం ‘‘అభీ’’తిఉపసగ్గేన సమ్బన్ధితబ్బన్తి ఆహ ‘‘అభిభవిత్వా’’తి. ‘‘నిసీదతీ’’తి కిరియాపదేన వా యోజేతబ్బోతి ఆహ ‘‘భుమ్మత్థే వా’’తిఆది. ఏతన్తి ‘‘మఞ్చ’’న్తిపదే ఏతం వచనం ఉపయోగవచనం. అథ వా ఏతన్తి ‘‘మఞ్చ’’న్తిపదం ఉపయోగవచనవన్తం. ఏత్థ చ పచ్ఛిమసమ్బన్ధే అభీత్యూపసగ్గో పదాలఙ్కారమత్తో పదవిభూసనమత్తోతి ఆహ ‘‘అభీతి ఇదం పనా’’తిఆది. పదసోభణత్థన్తి పదస్స అలఙ్కారత్థం విభూసనత్థం పదస్స ఫుల్లితత్థన్తి అధిప్పాయో. నిపతిత్వాతి ఏత్థ నీత్యూపసగ్గో ధాత్వత్థానువత్తకోతి ఆహ ‘‘పతిత్వా’’తి. అథ వా నిక్ఖన్తత్థవాచకోతి ఆహ ‘‘నిక్ఖమిత్వా వా’’తి. ఇమినా నీత్యూపసగ్గస్స ధాత్వత్థవిసేసకతం దీపేతి, నిక్ఖన్తో హుత్వా పతిత్వాతి అత్థో. హీతి యస్మా. ఆణీతి అగ్గఖీలా.
౧౩౧. యా కుటి సీసం న ఘట్టేతి, సా అసీసఘట్టా నామాతి యోజనా. ‘‘పమాణమజ్ఝిమస్సా’’తిఇమినా థామమజ్ఝిమం నివత్తేతి. సబ్బహేట్ఠిమాహీతి సబ్బేసం దబ్బసమ్భారానం హేట్ఠా ఠితాహి. తులాహీతి గేహథమ్భానముపరి విత్థారవసేన ఠితేహి కట్ఠవిసేసేహి. ఇమినా అట్ఠకథావచనేన చ తులాయ సరూపం పాకటం. కేచి పన తులాయ సరూపం అఞ్ఞథా వదన్తి. ఏతేనాతి ‘‘మజ్ఝిమస్స పురిసస్స అసీసఘట్టా’’తివచనేన దస్సితా హోతీతి సమ్బన్ధో. హీతి సచ్చం. యా కాచి కుటి వుచ్చతీతి యోజనా. ఉపరీతి ద్విభూమికకుటియం భూమితో ఉపరి భూమియం. అచ్ఛన్నతలాతి అనుల్లోచతలా, అవితానతలాతి అత్థో. ఇధ పనాతి ఇమస్మిం పన సిక్ఖాపదే.
౧౩౩. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. యాయన్తి యా అయం కుటి. తత్థాతి తస్సం సీసఘట్టకుటియం. అనోణతేన భిక్ఖునాతి యోజనా. యస్సాతి కుటియా. అపరిభోగన్తి న పరిభుఞ్జితబ్బం, న పరిభుఞ్జనారహన్తి అత్థో. పతాణీతి పతనస్స నివారణా ఆణి అగ్గఖీలా. సా హి ఆబన్ధం నయతి పవత్తేతీతి ఆణీతి వుచ్చతి. యత్థాతి యస్మిం మఞ్చపీఠే. న నిప్పతన్తీతి నిక్ఖన్తో హుత్వా న పతన్తి. ఆహచ్చపాదకేతి అఙ్గే ఆహనిత్వా విజ్ఝిత్వా తత్థ పవేసితపాదకే. నాగదన్తకాదీసూతి నాగస్స దన్తో వియాతి నాగదన్తకో, సదిసత్థే కో, సో ఆది యేసం తేతి నాగదన్తకాదయో, తేసు. ఆదిసద్దేన భిత్తిఖీలాదయో సఙ్గణ్హాతీతి. అట్ఠమం.
౯. మహల్లకవిహారసిక్ఖాపదం
౧౩౫. నవమే పిట్ఠసఙ్ఘాటస్సాతి ద్వారబాహాయ. సా హి పిట్ఠే ద్విన్నం కవాటానం సం ఏకతో ఘాటో ఘటనం సమాగమో ఏతస్సత్థీతి పిట్ఠసఙ్ఘాటోతి వుచ్చతి. కురున్దియం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తన్తి యోజనా. తన్తి మహాఅట్ఠకథాయ వుత్తవచనం. ఏవం ‘‘తదేవా’’తి ఏత్థాపి. హీతి సచ్చం, యస్మా వా. భగవతాపీతి న మహాఅట్ఠకథాచరియేహి ఏవ వుత్తం, అథ ఖో భగవతాపి కతోతి యోజనా. ద్వారబన్ధేన అగ్గళస్స అవినాభావతో ‘‘అగ్గళట్ఠపనాయా’’తి వుత్తేపి అగ్గళేన సహ ద్వారబన్ధట్ఠపనాయాతి అత్థోవ గహేతబ్బోతి ఆహ ‘‘సకవాటకద్వారబన్ధట్ఠపనాయా’’తి. అగ్గళోతి కవాటఫలకో. ఇమమేవత్థన్తి మయా వుత్తం ఇమం ఏవ అత్థం సన్ధాయాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి ‘‘అగ్గళట్ఠపనాయా’’తివచనే. అధిప్పాయోతి భగవతో అభిసన్ధి. హి-సద్దో విత్థారజోతకో. కమ్పతీతి భుసం కమ్పతి. చలతీతి ఈసం చలతి. తేనాతి తేన సిథిలపతనహేతునా. మాతికాయం, పదభాజనీయఞ్చ ‘‘అగ్గళట్ఠపనాయా’’తిపదస్స సమ్బన్ధాభావతో తస్స సమ్బన్ధం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి ‘‘అగ్గళట్ఠపనాయా’’తివచనే న వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. అత్థస్స కారణస్స ఉప్పత్తి అత్థుప్పత్తి, సాయేవ అట్ఠుప్పత్తీతి వుచ్చతి త్థకారస్స ట్ఠకారం కత్వా. అధికారతో దట్ఠబ్బోతి యోజనా.
యం పన వచనం వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. యస్సాతి మహావిహారస్స. ఉపరీతి ద్వారతో ఉపరి. తీసు దిసాసూతి ఉభోసు పస్సేసు, ఉపరీతి తీసు దిసాసు. తత్రాపీతి ఖుద్దకే విహారేపి. సాతి భిత్తి. అపరిపూరఉపచారాపీతి సమన్తా కవాటపమాణేన అపరిపూరఉపచారాపి. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేనాతి ఉక్కంసపమాణేన. హత్థపాసతో అతిరేకం న లిమ్పితబ్బోతి అధిప్పాయో. తీసు దిసాసు ఏవ లిమ్పితబ్బో న హోతి, లేపోకాసే సతి అధోభాగేపి లిమ్పితబ్బోతి ఆహ ‘‘సచే పనస్సా’’తిఆది. అస్సాతి విహారస్స. ఆలోకం సన్ధేన్తి పిదహన్తీతి ‘‘ఆలోకసన్ధీ’’తి వుత్తే వాతపానకవాటకాయేవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘వాతపానకవాటకా వుచ్చన్తీ’’తి. వాతం పివతీతి వాతపానం, ద్వారం, తస్మిం ఠితా కవాటకా వాతపానకవాటకా. తేతి వాతపానకవాటకా పహరన్తీతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి ఆలోకసన్ధిమ్హి. సబ్బదిసాసూతి ఉభోసు పస్సేసు, హేట్ఠా, ఉపరీతి చతూసు దిసాసు. ‘‘తస్మా’’తిపదం ‘‘లిమ్పితబ్బో వా లేపాపేతబ్బో వా’’తిపదద్వయే హేతు. ఏత్థాతి ‘‘ఆలోకసన్ధిపరికమ్మాయా’’తిపదే.
ఇమినాతి సేతవణ్ణాదినా. సబ్బమేతన్తి ఏతం సబ్బం సేతవణ్ణాదికం.
యన్తి కిచ్చం. కత్తబ్బం కిచ్చన్తి సమ్బన్ధో. సద్దన్తరబ్యవహితోపి ద్వత్తిసద్దో పరియాయసద్దేన సమాసో హోతీతి ఆహ ‘‘ఛదనస్స ద్వత్తిపరియాయ’’న్తి. ద్వే వా తయో వా పరియాయా సమాహటాతి ద్వత్తిపరియాయం, సమాహారే దిగు, తిసద్దే పరే ద్విస్స అకారో హోతి. పరిక్ఖేపోతి అనుక్కమేన పరిక్ఖేపో. అపత్యూపసగ్గస్స పటిసేధవాచకత్తా ‘‘అహరితే’’తి వుత్తం. ఏత్థాతి ‘‘అపహరితే’’తి పదే. ‘‘హరిత’’న్తి ఇమినా అధిప్పేతన్తి సమ్బన్ధో. ఆదికప్పకాలే అపరణ్ణతో పుబ్బే పవత్తం అన్నం పుబ్బణ్ణం, అపరస్మిం పుబ్బణ్ణతో పచ్ఛా పవత్తం అన్నం అపరణ్ణం, నకారద్వయస్స ణకారద్వయం కత్వా. తేనేవాతి అధిప్పేతత్తా ఏవ.
వుత్తన్తి వపితం, యథా ‘‘సుమేధభూతో భగవా’’తిఏత్థ బోధిం అసమ్పత్తోపి బోధిసత్తో సుమేధభూతో ‘‘భగవా’’తి వుచ్చతి అవస్సమ్భావియత్తా, ఏవం హరితం అసమ్పత్తమ్పి ఖేత్తం ‘‘హరిత’’న్తి వుచ్చతి అవస్సమ్భావియత్తాతి అత్థం దస్సేతి ‘‘యస్మిమ్పి ఖేత్తే’’తిఆదినా.
అహరితేయేవాతి హరితవిరహే ఏవ ఖేత్తేతి యోజనా. తత్రాపీతి అహరితఖేత్తేపి. ‘‘పిట్ఠివంసస్సా’’తిపదం ‘‘పస్సే’’తిపదే సామ్యత్థఛట్ఠీ, ఇమినా పకతిగేహం దస్సేతి. ‘‘కూటాగారకణ్ణికాయా’’తిపదం ‘‘ఉపరి, థూపికాయా’’తిపదే సామ్యత్థఛట్ఠీ, ఇమినా ఏకకూటయుత్తే మాళాదికే దస్సేతి. ఠితం భిక్ఖున్తి సమ్బన్ధో. నిసిన్నకం యంకఞ్చి జనన్తి యోజనా. తస్సాతి ఠితట్ఠానస్స. అన్తోతి అబ్భన్తరే, హి యస్మా అయం ఓకాసో పతనోకాసోతి యోజనా.
౧౩౬. ఛాదితం నామాతి ఏత్థ ఛాదితసద్దో భావత్థో హోతి, తేనాహ ‘‘ఛాదన’’న్తి. ఉజుకమేవాతి ఛదనుట్ఠాపనతో ఉద్ధం ఉజుకం ఏవ. తన్తి ఛాదనం. అపనేత్వాపీతి నాసేత్వాపి. తస్మాతి యస్మా లబ్భతి, తస్మా, పక్కమితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. పరిక్ఖేపేనాతి పరివారేన ఛాదేన్తస్సాతి యోజనా. ఇధాపీతి పరియాయఛాదనేపి అధిట్ఠహిత్వాతి సమ్బన్ధో. తుణ్హీభూతేనాతి తుణ్హీభూతో హుత్వా. ఛదనుపరీతి ఛదనస్స ఉపరి. హీతి సచ్చం. ‘‘తతో చే ఉత్తరి’’న్తి ఏత్థ తతో ద్వత్తిపరియాయతో ఉపరీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తిణ్ణం మగ్గానం వా’’తిఆది.
౧౩౭. కరేన హత్థేన లునితబ్బో, ఛిన్దితబ్బో, లాతబ్బో గహేతబ్బోతి వా కరళోతి కతే అత్థపకరణాదితో తిణముట్ఠి ఏవాతి ఆహ ‘‘తిణముట్ఠియ’’న్తి. నవమం.
౧౦. సప్పాణకసిక్ఖాపదం
౧౪౦. దసమే ‘‘జాన’’న్తి గచ్ఛన్తాదిగణోతి ఆహ ‘‘జానన్తో’’తి. సం విజ్జతి పాణో ఏత్థాతి సపాణకం. ఏతన్తి ఉదకం. సయం జానన్తోపి పరేన జానాపేన్తోపి జానాతియేవ నామాతి ఆహ ‘‘యథా తథా వా’’తి. సపాణకం ఉదకన్తి కరణత్థే చేతం ఉపయోగవచనం, తేనాహ ‘‘తేన ఉదకేనా’’తి. పుబ్బేతి పథవిఖణనసిక్ఖాపదాదికే.
తత్థాతి ‘‘సిఞ్చేయ్య వా సిఞ్చాపేయ్య వా’’తిపదే. ధారన్తి సోతం. మాతికం పముఖన్తి మాతికం అభిముఖం. తత్థ తత్థాతి తస్మిం తస్మిం ఠానే. అఞ్ఞతో ఠానతో అఞ్ఞం ఠానం నేతీతి యోజనా. ‘‘సపాణకం ఉదక’’న్తి సామఞ్ఞవచనస్సపి విసేసే అవట్ఠానతో, విసేసత్థినా చ విసేసస్స అనుపయోజితబ్బతో ఇధ విసేసఉదకన్తి సన్ధాయభాసితత్థం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇదం పనా’’తిఆది. ఇదం పన న వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. యన్తి ఉదకం ‘‘గచ్ఛతీ’’తిపదే కత్తా. యత్థాతి యస్మిం ఉదకేతి. దసమం.
భూతగామవగ్గో దుతియో.