౭. మహాసళాయతనికసుత్తవణ్ణనా

౪౨౮. మహన్తాని సళాయతనాని అధికిచ్చ పవత్తత్తా మహాసళాయతనికం, మహన్తతా చ తేసం మహన్తం లోకసన్నివాసం అభిబ్యాపేత్వా ఠితత్తా అయోనిసో గయ్హమానానం మహతో అనత్థాయ సంవత్తనతో, యోనిసో గయ్హమానానం మహతో అత్థాయ హితాయ సుఖాయ సంవత్తనతో చ దట్ఠబ్బా. జోతకన్తి బోధకం.

౪౨౯. సిఖాప్పత్తాయ విపస్సనాయ జాననమ్పి యథాభూతజాననమేవ మగ్గేన జాననస్స ఆసన్నకారణభావతోతి ఆహ – ‘‘సహవిపస్సనేన మగ్గేన అజానన్తో’’తి. వుడ్ఢిం గచ్ఛన్తీతి పచ్చయసమోధానేన భవయోనిగతిఠితిసత్తావాసపాళియా అపరాపరం పరివుద్ధిం గచ్ఛన్తి. ఏవంభూతా పగుణభావమాపాదితా సమథవిపస్సనాధమ్మా వియ సుట్ఠుతరం వసీభావం పాపితా ఝానాభిఞ్ఞా వియ చ వసీభూతా హుత్వా ఉపరూపరి బ్రూహేన్తీతి ఆహ – ‘‘వసీభావం గచ్ఛన్తీ’’తి. తథా హి తే కదాచి భవపత్థనాయ అనుప్పాదితాయపి అప్పహీనభావేనేవస్సా తిట్ఠన్తి. అకుసలా ధమ్మావ యేభుయ్యేన దస్సనాయతనేన వినాసదస్సనతో పవత్తన్తి పరివడ్ఢన్తి చ. పఞ్చద్వారికదరథాతి పఞ్చద్వారికజవనసహగతా అకుసలదరథా. ఏవం మనోద్వారికదరథా వేదితబ్బా. సన్తాపాతి దరథేహి బలవన్తో సమ్పయుత్తధమ్మానం నిస్సయస్స చ సన్తాపనకరా. పరిళాహాతి తతోపి బలవతరా తేసంయేవ పరిదహనకరా.

౪౩౦. పఞ్చద్వారికసుఖం, న కాయప్పసాదసన్నిస్సితసుఖమేవ. మనోద్వారికసుఖన్తి మనోద్వారికచిత్తసన్నిస్సితసుఖం, న యం కిఞ్చి చేతసికసుఖం తస్స కాయికసుఖగ్గహణేనేవ గహితత్తా. పఞ్చద్వారికజవనేన సమాపజ్జనం వా వుట్ఠానం వా నత్థీతి ఇదం మనోద్వారికజవనేన తస్స సమ్భవం దస్సేతుం, మగ్గస్స వసేన వుత్తం, న పన తప్పసఙ్గసఙ్కానివత్తనత్థం. విఞ్ఞత్తిమత్తమ్పి జనేతుం అసమత్థం సమాపజ్జనస్స కథం పచ్చయో హోతి, బుద్ధానం పన భగవన్తానం హోతీతి చే? తథాపి తస్స ఆసన్నట్ఠానే పఞ్చద్వారికచిత్తప్పవత్తియా అసమ్భవో ఏవ తాదిసస్స పుబ్బాభోగస్స తస్మిం కాలే అసమ్భవతో. ఏతేనేవ యా కేసఞ్చి అరియధమ్మే అకోవిదానం ఘటసభావాదీసు బుద్ధితుల్యకారితాపత్తిచోదనా; సా పటిక్ఖిత్తాతి దట్ఠబ్బా తంతంపురిమాభోగవసేన తేన తేన పఞ్చద్వారికాభినియతమనోవిఞ్ఞాణస్స పరతో పవత్తమానమనోవిఞ్ఞాణేన తస్మిం తస్మిం అత్థే వణ్ణసణ్ఠానాదివిసేసస్స వినిచ్ఛినితబ్బతో. ఉప్పన్నమత్తకమేవ హోతీతి పఞ్చద్వారికజవనం తాదిసం కిఞ్చి అత్థనిచ్ఛయకిచ్చం కాతుం న సక్కోతి, కేవలం ఉప్పన్నమత్తమేవ హోతి. అయన్తి ‘‘ఆదీనవానుపస్సినో’’తిఆదినా వుత్తా.

౪౩౧. కుసలచిత్త…పే… భూతస్సాతి వుట్ఠానగామినివిపస్సనాసహగతకుసలచిత్తస్స సమ్పయుత్తచేతోసుఖసమఙ్గీభూతస్స. పుబ్బసుద్ధికాతి మగ్గుప్పత్తితో, విపస్సనారమ్భతోపి వా పుబ్బేవ సుద్ధా. తేనాహ – ‘‘ఆదితో పట్ఠాయ పరిసుద్ధావ హోన్తీ’’తి. సబ్బత్థకకారాపకఙ్గానీతి సీలవిసోధనస్స చిత్తసమాధానస్స విపస్సనాభియోగస్స మగ్గేన పహాతబ్బకిలేసపహానస్సాతి సబ్బస్సపి మగ్గసమ్భారకిచ్చస్స కారాపకఙ్గాని. అట్ఠఙ్గికో వాతి పఠమజ్ఝానికో వా అట్ఠఙ్గికో, దుతియజ్ఝానికో వా సత్తఙ్గికో హోతి.

ఇమమేవ సుత్తపదేసం గహేత్వాతి, ‘‘యా తథాభూతస్స దిట్ఠీ’’తిఆదినా సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం పఞ్చన్నంయేవ తస్మిం ఠానే గహితత్తా లోకుత్తరమగ్గో పఞ్చఙ్గికోతి వదతి. సోతి తథా వదన్తో వితణ్డవాదీ. అనన్తరవచనేనేవాతి, ‘‘యా తథాభూతస్స దిట్ఠీ’’తిఆదివచనస్స, ‘‘ఏవమస్సాయ’’న్తిఆదినా అనన్తరవచనేన. పటిసేధితబ్బోతి పటిక్ఖిపితబ్బో. ‘‘అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి హి ఇదం వచనం అరియమగ్గస్స పఞ్చఙ్గికభావం ఉజుకమేవ పటిక్ఖిపతి. యది ఏవం ‘‘యా తథాభూతస్స దిట్ఠీ’’తిఆదినా తత్థ పఞ్చన్నం ఏవ అఙ్గానం గహణం కిమత్థియన్తి ఆహ ‘‘ఉత్తరి చా’’తిఆది. సమ్మావాచం భావేతి అరియమగ్గసమఙ్గీ. తేనాహ ‘‘మిచ్ఛావాచం పజహతీ’’తి. యస్మిఞ్హి ఖణే సమ్మావాచా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి, తస్మింయేవ మిచ్ఛావాచా పజహీయతీతి. సహేవ విరతియా పూరేన్తి సముచ్ఛేదవిరతియా వినా దుక్ఖపరిఞ్ఞాదీనం అసమ్భవతో. ఆదితో పట్ఠాయ పరిసుద్ధానేవ వట్టన్తి పరిసుద్ధే సీలే పతిట్ఠితస్సేవ భావనాయ ఇజ్ఝనతో. యథావుత్తమత్థం గన్థన్తరేనపి సమత్థేతుం, ‘‘సుభద్దసుత్తేపి చా’’తిఆది వుత్తం. అనేకేసు సుత్తసతేసు అట్ఠఙ్గికోవ మగ్గో ఆగతో, న పఞ్చఙ్గికోతి అధిప్పాయో.

సమ్మాసతి మగ్గక్ఖణే కాయానుపస్సనాదిచతుకిచ్చసాధికా హోతీతి తం చతుబ్బిధం కత్వా దస్సేన్తో, ‘‘మగ్గసమ్పయుత్తావ చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి ఆహ. న చతుమగ్గసమ్పయుత్తతావసేన. ఏస నయో సమ్మప్పధానాదీసుపి. అఞ్ఞమఞ్ఞానతివత్తమానా యుగనద్ధా యుత్తా వియ అరియమగ్గయుగనద్ధా అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిబద్ధాతి యుగనద్ధా. తేనాహ – ‘‘ఏకక్ఖణికయుగనన్ధా’’తి అరియమగ్గక్ఖణే ఏవ హి సమథవిపస్సనా ఏకక్ఖణికా హుత్వా సమధురం వత్తన్తి. తేనేవాహ ‘‘ఏతే హీ’’తిఆది. అఞ్ఞస్మిం ఖణే సమాపత్తి, అఞ్ఞస్మిం విపస్సనాతి ఇదం తేసం తత్థ తత్థ కిచ్చతో అధికభావం సన్ధాయ వుత్తం, న అఞ్ఞథా. న హి పఞ్ఞారహితా సమాపత్తి, సమాధిరహితా చ విపస్సనా అత్థి. అరియమగ్గే పన ఏకక్ఖణికా సమధురతాయ ఏకరసభావేనాతి అత్థో. ఫలవిముత్తీతి అరహత్తఫలవిముత్తి. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మహాసళాయతనికసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.