నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స
మజ్ఝిమనికాయే
ఉపరిపణ్ణాస-టీకా
౧. దేవదహవగ్గో
౧. దేవదహసుత్తవణ్ణనా
౧. దిబ్బన్తి కామగుణేహి కీళన్తి, లళన్తి, తేసు వా విహరన్తి, విజయసమత్థతాయోగేన పచ్చత్థికే విజేతుం ఇచ్ఛన్తి; ఇస్సరియట్ఠానాదిసక్కారదానగ్గహణం తంతంఅత్థానుసాసనఞ్చ కరోన్తా వోహరన్తి, పుఞ్ఞానుభావప్పత్తాయ జుతియా జోతేన్తి వాతి దేవా వుచ్చన్తి రాజానో. తథా హి తే చతూహి సఙ్గహవత్థూహి జనం రఞ్జయన్తా సయం యథావుత్తేహి విసేసేహి రాజన్తి దిబ్బన్తి సోభన్తీతి చ, ‘‘రాజానో’’తి వుచ్చన్తి. తత్థాతి తస్మిం నిగమదేసే. సాతి పోక్ఖరణీ. తన్తి తం, ‘‘దేవదహ’’న్తి లద్ధనామం పోక్ఖరణిం ఉపాదాయ, తస్స అదూరభవత్తాతి కేచి. సబ్బం సుఖాదిభేదం వేదయితం. పుబ్బేతి పురిమజాతియం. కతకమ్మపచ్చయాతి కతస్స కమ్మస్స పచ్చయభావతో జాతం కమ్మం పటిచ్చ. తేన సబ్బాపి వేదనా కమ్మఫలభూతా ఏవ అనుభవితబ్బాతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘ఇమినా’’తిఆది. అనియమేత్వా వుత్తన్తి, ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా ఏవంవాదినో’’తి ఏవం ఇమే నామాతి అవిసేసేత్వా వుత్తమత్థం. నియమేత్వాతి, ‘‘ఏవంవాదినో, భిక్ఖవే, నిగణ్ఠా’’తి ఏవం విసేసేత్వా దస్సేతి.
కలిసాసనన్తి పరాజయం. కలీతి హి అనత్థో వుచ్చతి, కలీతి ససతి విప్ఫరతీతి కలిసాసనం, పరాజయో. కలీతి వా కోధమానాదికిలేసజాతి, తాయ పన అయుత్తవాదితా కలిసాసనం. తం ఆరోపేతుకామో విభావేతుకామో. యే కమ్మం కతం అకతం వాతి న జానన్తి, తే కథం తం ఏదిసన్తి జానిస్సన్తి. యే చ కమ్మం పభేదతో న జానన్తి, తే కథం తస్స విపాకం జానిస్సన్తి; విపాకపరియోసితభావం జానిస్సన్తి, యే చ పాపస్స కమ్మస్స పటిపక్ఖమేవ న జానన్తి; తే కథం తస్స పహానం కుసలకమ్మస్స చ సమ్పాదనవిధిం జానిస్సన్తీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో, ‘‘ఉత్తరి పుచ్ఛాయపి ఏసేవ నయో’’తి ఆహ.
౨. కిఞ్చాపి చూళదుక్ఖక్ఖన్ధేపి, (మ. ని. ౧.౧౮౦) ‘‘ఏవం సన్తే’’తి ఇమినా తేసం నిగణ్ఠానం అజాననభావో ఏవ ఉజుకం పకాసితో హేట్ఠా దేసనాయ తథా పవత్తత్తా. తథా హి అట్ఠకథాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౮౦) వుత్తం – ‘‘ఏవం సన్తేతి తుమ్హాకం ఏవం అజాననభావే సతీ’’తి, తథాపి తత్థ ఉపరిదేసనాయ సమ్బద్ధో ఏవమత్థో వుచ్చమానో యుజ్జతి, న అఞ్ఞథాతి దస్సేతుం ఇధ, ‘‘మహానిగణ్ఠస్స వచనే సచ్చే సన్తేతి అత్థో’’తి వుత్తం. ఏత్తకస్స ఠానస్సాతి యథావుత్తస్స పఞ్చపరిమాణస్స కారణస్స.
౩. అనేకవారం విసరఞ్జనం ఇధ గాళ్హాపలేపనం, న సాటకస్స వియ లిత్తతాతి ఆహ – ‘‘బహలూప…పే… లిత్తేన వియా’’తి. వుత్తమేవ, న పున వత్తబ్బం, తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి అధిప్పాయో.
ఇమేసం నిగణ్ఠానం తాదిసస్స తేసం అభావతో, ‘‘జాననకాలో సియా’’తి పరికప్పవసేన వదతి. తేన ఏవం జానితుం తేహి సక్కా సియా, తేసఞ్చ దస్సనం సచ్చం సియా. యస్మా తేసం దస్సనం అసచ్చం, తస్మా తే న జానింసూతి దస్సేతి. చతూసు కాలేసూతి వణముఖస్స పరికన్తనకాలో, సల్లస్స ఏసనకాలో, అబ్బుహనకాలో, వణముఖే అగదఙ్గారఓదహనకాలోతి ఇమేసు చతూసు కాలేసు. సుద్ధన్తేతి సుద్ధకోట్ఠాసే, దుక్ఖస్స అనవసేసతో నిజ్జీరణట్ఠేన నిద్దుక్ఖభావేతి అత్థో. ఏకాయ ఉపమాయాతి, ‘‘సల్లేన విద్ధస్స హి విద్ధకాలే వేదనాయ పాకటకాలో వియా’’తి ఇమాయ ఏకాయ ఉపమాయ. తయో అత్థాతి పుబ్బే అహువమ్హా వా నో వా, పాపకమ్మం అకరిమ్హా వా నో వా, ఏవరూపం వా పాపకమ్మం అకరిమ్హాతి ఇమే తయో అత్థా. చతూహి ఉపమాహీతి వణముఖపరికన్తనాదీహి చతూహి ఉపమాహి. ఏకో అత్థోతి, ‘‘ఏత్తకం దుక్ఖం నిజ్జిణ్ణ’’న్తిఆదినా వుత్తో ఏకో అత్థో. సో హి దుక్ఖనిజ్జీరణభావసామఞ్ఞా ఏకో అత్థోతి వుత్తో.
౪. ఇమే పన నిగణ్ఠా. ఆసఙ్కాయ విద్ధోస్మీతి సఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వా. పచ్చాహరితున్తి పచ్చావత్తితుం, పరిహరితున్తి అత్థో.
౫. అతీతవాదం సద్దహన్తానన్తి, ‘‘అత్థి ఖో, భో, నిగణ్ఠా పుబ్బే పాపకమ్మం కత’’న్తి ఏవం అతీతంసం ఆరబ్భ పవత్తం మహానిగణ్ఠస్స వాదం సద్దహన్తానం. భూతత్తాతి యథాభూతత్తా కిం అవిపరీతమేవ అత్థం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తాతి పుచ్ఛతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. సహ ధమ్మేనాతి సహధమ్మో, సో ఏవ సహధమ్మికో యథా ‘‘వేనయికో’’తి (అ. ని. ౮.౧౧; పారా. ౮). ‘‘ధమ్మో’’తి ఏత్థ కారణం అధిప్పేతన్తి ఆహ – ‘‘సహేతుకం సకారణ’’న్తి. పటిహరతి పటివత్తేతీతి పటిహారో, వాదో ఏవ పటిహారో వాదపటిహారో; తం, ఉత్తరన్తి అత్థో. తేనాహ – ‘‘పచ్చాగమనకవాద’’న్తి, చోదనం పరివత్తేత్వా పటిపాకతికకరణన్తి అత్థో. తేసన్తి ఇదం ఆవుత్తివసేన గహేతబ్బం, ‘‘తేసం సద్ధాఛేదకవాదం నామ తేసం దస్సేతీ’’తి.
౬. అవిజ్జా అఞ్ఞాణా సమ్మోహాతి పరియాయవచనమేతం. అవిజ్జాతి వా అవిజ్జాయ కరణభూతాయ. అఞ్ఞాణేనాతి అజాననేన. సమ్మోహేనాతి సమ్ముయ్హనేన మహాముళ్హతాయ. సామంయేవ ఓపక్కమికా ఏతరహి అత్తనో ఉపక్కమహేతు దుక్ఖవేదనం వేదియమానం – ‘‘యంకిఞ్చాయం…పే… పుబ్బేకతహేతూ’’తి విపరీతతో సద్దహథ. పుబ్బేకతహేతువాదసఞ్ఞితం విపల్లాసగ్గాహం గణ్హథ.
౭. దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖభూతో, తత్థ వేదితబ్బం ఫలం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం. తేనాహ – ‘‘ఇమస్మింయేవ అత్తభావే విపాకదాయక’’న్తి. పయోగేనాతి కాయికేన పయోగేన వా వాచసికేన వా పయోగేన. పధానేనాతి పదహనేన చేతసికేన ఉస్సాహనేన. ఆసన్నే భవన్తరే విపాచేతుం న సక్కా, పగేవ దూరేతి దస్సేతుం, ‘‘దుతియే వా తతియే వా అత్తభావే’’తి వుత్తం. నిబ్బత్తకభావతో సుఖవేదనాయ హితన్తి సుఖవేదనీయం. సా పన విపాకవేదనాభావతో ఏకన్తతో ఇట్ఠారమ్మణా ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘ఇట్ఠారమ్మణవిపాకదాయక’’న్తి. విపరీతన్తి అనిట్ఠారమ్మణవిపాకదాయకం. నిప్ఫన్నేతి సద్ధిం అఞ్ఞేన కమ్మేన నిబ్బత్తే. సమ్పరాయవేదనీయస్సాతి ఉపపజ్జవేదనీయస్స అపరాపరియవేదనీయస్స. ఏవం సన్తేపీతి కామం పరిపక్కవేదనీయన్తి దిట్ఠధమ్మవేదనీయమేవ వుచ్చతి, తథాపి అత్థేత్థ అతిసయో దిట్ఠధమ్మవిసేసభావతో పరిపక్కవేదనీయస్సాతి దస్సేతుం, ‘‘అయమేత్థా’’తిఆది వుత్తం. యస్మిం దివసే కతం, తతో సత్తదివసబ్భన్తరే.
తత్రాతి తస్మిం పరిపక్కవేదనీయకమ్మస్స సత్తదివసబ్భన్తరే విపాకదానే. ఏకవారం కసిత్వా నిసీది ఛాతజ్ఝత్తో హుత్వా. ఆగచ్ఛన్తీ ఆహ – ‘‘ఉస్సూరే భత్తం ఆహరీయిత్థా’’తి దోమనస్సం అనుప్పాదేత్వా యథా కతపుఞ్ఞం అనుమోదతి. విజ్జోతమానం దిస్వా, ‘‘కిం ను ఖో ఇదమ్పి తప్పకారో, మమ చిత్తవికప్పమత్తం, ఉదాహు సువణ్ణమేవా’’తి వీమంసన్తో యట్ఠియా పహరిత్వా.
వాళయక్ఖసఞ్చరణత్తా రాజగహూపచారస్స నగరే సహస్సభణ్డికం చారేసుం. ఉప్పన్నరాగో చూళాయ డంసి. రఞ్ఞో ఆచిక్ఖిత్వాతి తం పవత్తిం రఞ్ఞో ఆచిక్ఖిత్వా. మల్లికాయ వత్థు ధమ్మపదవత్థుమ్హి (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.మల్లికాదేవీవత్థు) ఆగతేన నయేన కథేతబ్బం.
మరణసన్తికేపి కతం, పగేవ తతో పురేతరం అతీతత్తభావేసు చ కతం. ఇధ నిబ్బత్తితవిపాకోతి వుత్తో అవస్సంభావిభావతో. సమ్పరాయవేదనీయమేవ భవన్తరే విపాకదాయకభావతో. ఇధ నిబ్బత్తితగుణోత్వేవ వుత్తో, న ఇధ నిబ్బత్తితవిపాకోతి విముత్తిభావతో. పరిపక్కవేదనీయన్తి వేదితబ్బం హేట్ఠా వుత్తపరిపక్కవేదనీయలక్ఖణానతివత్తనతో. సబ్బలహుం ఫలదాయికాతి ఏతేన ఫలుప్పాదనసమత్థతాయోగేన కమ్మస్స పరిపక్కవేదనీయతాతి దస్సేతి.
చతుప్పఞ్చక్ఖన్ధఫలతాయ సఞ్ఞాభవూపగం కమ్మం బహువేదనీయన్తి వుత్తం. ఏకఖన్ధఫలత్తా అసఞ్ఞాభవూపగం కమ్మం అప్పవేదనీయం. కేచి పన, ‘‘అరూపావచరకమ్మం బహుకాలం వేదితబ్బఫలత్తా బహువేదనీయం, ఇతరం అప్పవేదనీయం. రూపారూపావచరకమ్మం వా బహువేదనీయం, పరిత్తకమ్మం అప్పవేదనీయ’’న్తి వదన్తి. సవిపాకం కమ్మన్తి పచ్చయన్తరసమవాయే విపాకుప్పాదనసమత్థం, న ఆరద్ధవిపాకమేవ. అవిపాకం కమ్మన్తి పచ్చయవేకల్లేన విపచ్చితుం అసమత్థం అహోసికమ్మాదిభేదం.
౮. దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదీనన్తి దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదీనం దసన్నం కమ్మానం ఉపక్కమేన కమ్మానం అఞ్ఞాథాభావస్స అనాపాదనీయత్తా యథాసభావేనేవ కమ్మాని తిట్ఠన్తి. తత్థ నిగణ్ఠానం ఉపక్కమో నిప్పయోజనోతి ఆహ ‘‘అఫలో’’తి. నిగణ్ఠానం పదహనస్స మిచ్ఛావాయామస్స నిప్ఫలభావప్పవేదనో పధానచ్ఛేదకవాదో. పరేహి వుత్తకారణేహీతి యేహి కారణేహి నిగణ్ఠానం వాదేసు దోసం దస్సేన్తి. తేహి పరేహి వుత్తకారణేహి. న హి లక్ఖణయుత్తేన హేతునా వినా పరవాదేసు దోసం దస్సేతుం సక్కా. తేనాహ ‘‘సకారణా హుత్వా’’తి. నిగణ్ఠానం వాదా చ అనువాదా చాతి నిగణ్ఠేహి వుచ్చమానా సకసకసమయప్పవేదికా వాదాచేవ సావకేహి వుచ్చమానా తేసం అనువాదా చ. విఞ్ఞూహి గరహితబ్బం కారణం ఆగచ్ఛన్తీతి, ‘‘అయమేత్థ దోసో’’తి తత్థ తత్థ విఞ్ఞూహి పణ్డితేహి గరహారహం కారణం ఉపగచ్ఛన్తి, పాపుణన్తీతి అత్థో. తస్సత్థోతిఆదీసు అయం సఙ్ఖేపత్థో, ‘‘వుత్తనయేన పరేహి వుత్తేన కారణేన సకారణా హుత్వా దోసదస్సనవసేన నిగణ్ఠానం వాదా అనుప్పత్తా, తతో ఏవ తం వాదం అప్పసాదనీయభావదస్సనేన సోసేన్తా హేతుసమ్పత్తివోహారసుక్ఖనేన మిలాపేన్తా దుక్కటకమ్మకారినోతిఆదయో దస గారయ్హాపదేసా ఉపగచ్ఛన్తీ’’తి.
౯. సఙ్గతిభావహేతూతి తత్థ తత్థ యదిచ్ఛాయ సముట్ఠితసఙ్గతినిమిత్తం. సా పన సఙ్గతి నియతిలక్ఖణాతి ఆహ ‘‘నియతిభావకారణా’’తి. అచ్ఛేజ్జసుత్తావుతఅభేజ్జమణి వియ హి పటినియతతా నియతిపవత్తీతి. ఛళభిజాతిహేతూతి కణ్హాభిజాతి నీలాభిజాతి లోహితాభిజాతి హలిద్దాభిజాతి సుక్కాభిజాతి పరమసుక్కాభిజాతీతి ఇమాసు అభిజాతీసు జాతినిమిత్తం. పాపసఙ్గతికాతి నిహీనసఙ్గతికా.
౧౦. అనద్ధభూతన్తి ఏత్థ అధి-సద్దేన సమానత్థో అద్ధ-సద్దోతి ఆహ – ‘‘అనద్ధభూతన్తి అనధిభూత’’న్తి. యథా ఆపాయికో అత్తభావో మహతా దుక్ఖేన అభిభుయ్యతి, న తథా అయన్తి ఆహ – ‘‘దుక్ఖేన అనధిభూతో నామ మనుస్సత్తభావో వుచ్చతీ’’తి. ‘‘అచేలకో హోతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౩౯౪) వుత్తాయ నానప్పకారాయ దుక్కరకారికాయ కిలమథేన. యది ఏవం కథం ధుతఙ్గధరాతి ఆహ ‘‘యే పనా’’తిఆది. నియ్యానికసాసనస్మిఞ్హి వీరియన్తి వివట్టసన్నిస్సితం కత్వా పవత్తియమానం వీరియం సరీరం ఖేదన్తమ్పి సమ్మావాయామో నామ హోతి ఞాయారద్ధభావతో.
థేరోతి ఏత్థ ఆగతమహారక్ఖితత్థేరో. తిస్సో సమ్పత్తియో మనుస్సదేవనిబ్బానసమ్పత్తియో, సీలసమాధిపఞ్ఞాసమ్పత్తియో వా. ఖురగ్గేయేవాతి ఖురే సీసగ్గే ఏవ, ఖురే సీసగ్గతో అపనీతే ఏవాతి అధిప్పాయో. అయన్తి, ‘‘ఇస్సరకులే నిబ్బత్తో’’తిఆదినా వుత్తో. న సబ్బే ఏవ సక్కారపుబ్బకం పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణన్తీతి ఆహ ‘‘యో దాసికుచ్ఛియ’’న్తిఆది. రజతముద్దికన్తి రజతమయం అఙ్గులిముద్దికం. గోరకపియఙ్గుమత్తేనపీతి కపిత్థఛల్లికఙ్గుపుప్ఫగన్ధమత్తేనపి.
ధమ్మేన ఞాయేన ఆగతసుఖం ధమ్మసుఖన్తి ఆహ – ‘‘సఙ్ఘతో వా…పే… పచ్చయసుఖ’’న్తి. అముచ్ఛితోతి అనజ్ఝాపన్నో. ఇదాని తం అనజ్ఝాపన్నతం తస్స చ ఫలం దస్సేతుం ‘‘ధమ్మికం హీ’’తిఆది వుత్తం. ఇమస్సాతి సముదయస్స. సో హి పఞ్చక్ఖన్ధస్స దుక్ఖస్స కారణభూతత్తా ఆసన్నో పచ్చక్ఖో కత్వా వుత్తో. తేనాహ ‘‘పచ్చుప్పన్నాన’’న్తిఆది. సఙ్ఖారన్తి యథారద్ధాయ సాతిసయం కరణతో సఙ్ఖారన్తి లద్ధనామం బలవవీరియం ఉస్సోళ్హిం. పదహతోతి పయుఞ్జన్తస్స పవత్తేన్తస్స. మగ్గేన విరాగో హోతీతి అరియమగ్గేన దుక్ఖనిదానస్స విరజ్జనా హోతి. తేనాహ ‘‘ఇదం వుత్తం హోతీ’’తి. ఇమినా సుఖాపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా కథితా అకసిరేనేవ సీఘతరం మగ్గపజానతాయ బోధితత్తా. మజ్ఝత్తతాకారోతి వీరియూపేక్ఖమాహ. సఙ్ఖారం తత్థ పదహతీతి పధానసఙ్ఖారం తత్థ దుక్ఖనిదానస్స విరజ్జననిమిత్తం విరజ్జనత్థం పదహతి. కథం? మగ్గప్పధానేన చతుకిచ్చప్పధానే అరియమగ్గే వాయామేన పదహతి వాయమతి. అజ్ఝుపేక్ఖతోతి వీరియస్స అనచ్చారద్ధనాతిసిథిలతాయ వీరియసమతాయోజనే బ్యాపారాకరణేన అజ్ఝుపేక్ఖతో. తేనాహ ‘‘ఉపేక్ఖం భావేన్తస్సా’’తి. ఉపేక్ఖాభావనా చ నామేత్థ తథాపవత్తా అరియమగ్గభావనా ఏవాతి ఆహ – ‘‘మగ్గభావనాయ భావేతీ’’తి.
ఏత్థ చ ఏవం పాళియా పదయోజనా వేదితబ్బా, – ‘‘సో ఏవం పజానాతి. కథం? సఙ్ఖారం మే పదహతో సఙ్ఖారపదహనా ఇమస్స దుక్ఖనిదానస్స విరాగో హోతి, అజ్ఝుపేక్ఖతో మే ఉపేక్ఖనా ఇమస్స దుక్ఖనిదానస్స విరాగో హోతీ’’తి. పటిపజ్జమానస్స చాయం పుబ్బభాగవీమంసస్సాతి గహేతబ్బం. తత్థ సఙ్ఖారప్పధానాతి సమ్మసనపదేన సుఖేనేవ ఖిప్పతరం భావనాఉస్సుక్కాపనవీరియం దస్సితన్తి సుఖాపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా దస్సితా. అజ్ఝుపేక్ఖతోతి ఏత్థ కస్సచి నాతిదళ్హం కత్వా పవత్తితవీరియేనపి దుక్ఖనిదానస్స విరాగో హోతి విపస్సనమనుయుఞ్జతీతి దస్సితం. ఉభయత్థాపి చతుత్థీయేవ పటిపదా విభావితాతి దట్ఠబ్బం. ఇదాని, ‘‘యస్స హి ఖ్వాస్స…పే… ఉపేక్ఖం తత్థ భావేతీ’’తి వారేహి తాసంయేవ పటిపదానం వసేన తేసం పుగ్గలానం పటిపత్తి దస్సితా. వట్టదుక్ఖనిదానస్స పరిజిణ్ణం ఇమేహి వారేహి దుక్ఖక్ఖయో విభావితో.
౧౧. బద్ధచిత్తోతి సమ్బద్ధచిత్తో. బహలచ్ఛన్దోతి బహలతణ్హాఛన్దో. అతిచరిత్వాతి అతిక్కమిత్వా. నటసత్థవిధినా నచ్చనకా నటా, నచ్చకా ఇతరే. సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, ‘‘ఈదిసం నామ ఇత్థిం పరిచ్చజి’’న్తి. ఛిజ్జాతి ద్విధా హోతు. భిజ్జాతి భిజ్జతు. ‘‘ఛిజ్జ వా భిజ్జవా’’తి పదద్వయేనపి వినాసమేవ వదతి. ఞత్వాతి పుబ్బభాగఞాణేన జానిత్వా. తదుభయన్తి సఙ్ఖారపదహనఉపేక్ఖాభావనం.
౧౨. పేసేన్తస్సాతి వాయమన్తస్స. తం సన్ధాయాతి దుక్ఖాయ పటిపదాయ నియ్యానతం సన్ధాయ.
ఉసుకారో వియ యోగీ తేజనస్స వియ చిత్తస్స ఉజుకరణతో. గోముత్తవఙ్కం, చన్దలేఖాకుటిలం, నఙ్గలకోటిజిమ్హం చిత్తం. అలాతా వియ వీరియం ఆతాపన-పరితాపనతో. కఞ్చికతేలం వియ సద్ధా సినేహనతో. నమనదణ్డకో వియ లోకుత్తరమగ్గో నిబ్బానారమ్మణే చిత్తస్స నామనతో. లోకుత్తరమగ్గేన చిత్తస్స ఉజుకరణం భావనాభిసమయతో దట్ఠబ్బం. అన్తద్వయవజ్జితా మజ్ఝిమా పటిపత్తీతి కత్వా కిలేసగణవిజ్ఝనం పహానాభిసమయో. ఇతరా పన పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞాతి ఇమేసం ద్విన్నం భిక్ఖూనం ఇమాసు ద్వీసు యథావుత్తాసు ఖిప్పాభిఞ్ఞాసు కథితాసు, ఇతరాపి కథితావ హోన్తి లక్ఖణహారనయేన పటిపదాసామఞ్ఞతో. సహాగమనీయాపి వా పటిపదా కథితావ, ‘‘న హేవ అనద్ధభూతం అత్థాన’’న్తిఆదినా పుబ్బభాగపటిపదాయ కథితత్తా. ‘‘ఆగమనీయపటిపదా పన న కథితా’’తి ఇదం సవిసేసం అజ్ఝుపేక్ఖస్స అకథితతం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. నిక్ఖమనదేసనన్తి నిక్ఖమనుపాయం దేసనం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
దేవదహసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౨. పఞ్చత్తయసుత్తవణ్ణనా
౨౧. ఏకేతి ఏత్థ ఏక-సద్దో అఞ్ఞత్థో, న గణనాదిఅత్థోతి తం దస్సేన్తో ‘‘ఏకచ్చే’’తి ఆహ. యం పన పాళియం ‘‘సన్తీ’’తి వుత్తం. తేన తేసం దిట్ఠిగతికానం విజ్జమానతాయ అవిచ్ఛిన్నతా; తతో చ నేసం మిచ్ఛాగహణతో సిథిలకరణవివేచనేహి అత్తనో దేసనాయ కిచ్చకారితా అవితథతా చ దీపితా హోతి. పరమత్థసమణబ్రాహ్మణేసు అపరన్తకప్పికతాయ లేసోపి నత్థీతి ఆహ ‘‘పరిబ్బజుపగతభావేనా’’తిఆది. సస్సతాదివసేన అపరన్తం కప్పేన్తీతి అపరన్తకప్పినో, తే ఏవ అపరన్తకప్పికా. యస్మా తేహి అపరన్తం పురిమతరసిద్ధేహి తణ్హాదిట్ఠికప్పేహి కప్పేత్వా ఆసేవనబలవతాయ చ వికప్పేత్వా అపరభాగసిద్ధేహి అభినివేసభూతేహి తణ్హాదిట్ఠిగ్గాహేహి గణ్హన్తి అభినివిసన్తి పరామసన్తి; తస్మా వుత్తం – ‘‘అపరన్తం కప్పేత్వా వికప్పేత్వా గణ్హన్తీ’’తి. తణ్హుపాదానవసేన కప్పనగహణాని వేదితబ్బాని. తణ్హాపచ్చయా హి ఉపాదానం. వుత్తమ్పి చేతం మహానిద్దేసే ఉద్దానతో సఙ్ఖేపతో. తణ్హాదిట్ఠివసేనాతి తణ్హాయ దిట్ఠియా చ వసేన. దిట్టియా వా ఉపనిస్సయభూతాయ సహజాతాయ అభినన్దనకాయ చ తణ్హాయ సస్సతాదిఆకారేన అభినివిసన్తస్స మిచ్ఛాగాహస్స చ వసేన. అనాగతధమ్మవిసయాయ అధిప్పేతత్తా అనాగతకాలవాచకో ఇధ అపర-సద్దో. రూపాదిఖన్ధవినిముత్తస్స కప్పనవత్థునో అభావా అన్త-సద్దో భాగవాచకోతి ఆహ – ‘‘అనాగతం ఖన్ధకోట్ఠాస’’న్తి. కప్పేత్వాతి చ తస్మిం అపరన్తే తణ్హాయ నాభినివేసానం సమత్తనం పరినిట్ఠాపనమాహ. ఠితాతి తస్సా లద్ధియా అవిజహనం.
అనుగతాతి ఆరమ్మణకరణవసేన అను అను గతా అపరన్తే పవత్తా. ఆరబ్భాతి ఆలమ్బిత్వా. విసయో హి తస్సా దిట్ఠియా అపరన్తో. విసయభావతో ఏవ హి సో తస్సా ఆగమనట్ఠానం ఆరమ్మణపచ్చయో చాతి వుత్తం ‘‘ఆగమ్మ పటిచ్చా’’తి. అధివచనపదానీతి పఞ్ఞత్తిపదాని, దాసాదీసు సిరివడ్ఢకాదిసద్దో వియ వచనమత్తమేవ అధికారం కత్వా పవత్తియా అధివచనం పఞ్ఞత్తి. అథ వా అధి-సద్దో ఉపరిభావే, వుచ్చతీతి వచనం, ఉపరి వచనం అధివచనం, ఉపాదానభూతరూపాదీనం ఉపరి పఞ్ఞాపియమానా ఉపాదాపఞ్ఞత్తీతి అత్థో, తస్మా పఞ్ఞత్తిదీపకపదానీతి అత్థో. పఞ్ఞత్తిమత్తఞ్హేతం వుచ్చతి, యదిదం, ‘‘అత్తా లోకో’’తి చ, న రూపవేదనాదయో వియ పరమత్థో. అధికవుత్తితాయ వా అధిముత్తియోతి దిట్ఠియో వుచ్చన్తి. అధికఞ్హి సభావధమ్మేసు సస్సతాదిం పకతిఆదిం ద్రబ్యాదిం జీవాదిం కాయాదిఞ్చ అభూతమత్థం అజ్ఝారోపేత్వా దిట్ఠియో పవత్తన్తీతి. అభివదన్తీతి, ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి అభినివిసిత్వా వదన్తి, ‘‘అయం ధమ్మో, నాయం ధమ్మో’’తిఆదినా వివదన్తి. అభివదనకిరియాయ అజ్జాపి అవిచ్ఛేదభావదస్సనత్థం వత్తమానకాలవచనం.
సఞ్ఞా ఏతస్స అత్థీతి సఞ్ఞీతి ఆహ ‘‘సఞ్ఞాసమఙ్గీ’’తి. నత్థి ఏతస్స రోగో భఙ్గోతి అరోగోతి అరోగసద్దస్స నిచ్చపరియాయతా వేదితబ్బా. రోగరహితతాసీసేన వా నిబ్బికారతాయ నిచ్చతం పటిజానాతి దిట్ఠిగతికోతి ఆహ ‘‘అరోగోతి నిచ్చో’’తి. ఇమినాతి, ‘‘సఞ్ఞీ అత్తా అరోగో పరం మరణా’’తి ఇమినా వచనేన. సోళస సఞ్ఞీవాదాతి – రూపీచతుక్కం, అరూపీచతుక్కం, అన్తవాచతుక్కం, ఏకన్తసుఖీచతుక్కన్తి – ఇమేసం చతున్నం చతుక్కానం వసేన సోళస సఞ్ఞీవాదా కథితా. ఇమేసుయేవ పురిమానం ద్విన్నం చతుక్కానం వసేన అట్ఠ సఞ్ఞీవాదా అట్ఠ చ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా వేదితబ్బా. సత్త ఉచ్ఛేదవాదాతి మనుస్సత్తభావే కామావచరదేవత్తభావే రూపావచరదేవత్తభావే చతుబ్బిధారుప్పత్తభావే చవిత్వా సత్తస్స ఉచ్ఛేదపఞ్ఞాపనవసేన సత్త ఉచ్ఛేదవాదా కథితా. అసతో వినాసాసమ్భవతో అత్థిభావనిబన్ధనో ఉచ్ఛేదవాదోతి వుత్తం ‘‘సతోతి విజ్జమానస్సా’’తి. యావాయం అత్తా న ఉచ్ఛిజ్జతి, తావ విజ్జతి ఏవాతి గహణతో నిరుదయవినాసో ఇధ ఉచ్ఛేదోతి అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘ఉపచ్ఛేద’’న్తి. విసేసేన నాసో వినాసో, అభావో, సో పన మంసచక్ఖు-పఞ్ఞాచక్ఖు-దస్సనపథాతిక్కమోవాతి ఆహ ‘‘అదస్సన’’న్తి. అదస్సనే హి నాస-సద్దో లోకే నిరుళ్హో. భవవిగమన్తి సభావాపగమనం యో హి నిరుదయవినాసవసేన ఉచ్ఛిజ్జతి, న సో అత్తనో సభావేనేవ తిట్ఠతి.
పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదాతి పఞ్చకామగుణసుఖమనుభోగవసేన చతుబ్బిధరూపజ్ఝానసుఖపరిభోగవసేన చ దిట్ఠధమ్మే నిబ్బానప్పత్తిపఞ్ఞాపనవాదా. దిట్ఠధమ్మోతి దస్సనభూతేన ఞాణేన ఉపలద్ధధమ్మో. తత్థ యో అనిన్ద్రియవిసయో, సోపి సుపాకటభావేన ఇన్ద్రియవిసయో వియ హోతీతి ఆహ – ‘‘దిట్ఠధమ్మోతి పచ్చక్ఖధమ్మో వుచ్చతీ’’తి. తేనేవ చ, ‘‘తత్థ తత్థ పటిలద్ధఅత్తభావస్సేతం అధివచన’’న్తి వుత్తం. సఞ్ఞీతి ఆదివసేన తీహాకారేహి సన్తన్తి సఞ్ఞీ అసఞ్ఞీ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీతి ఇమేహి ఆకారేహి విజ్జమానం, సదా ఉపలబ్భమానం సస్సతన్తి అత్థో. సఞ్ఞీ అత్తాతిఆదీని తీణి దస్సనాని. సన్తఅత్థవసేన ఏకన్తి సస్సతస్స అత్తనో వసేన ఏకం దస్సనం. ఇతరాని ద్వేతి ఉచ్ఛేదవాద-దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదసఞ్ఞితాని ద్వే దస్సనాని. తీణి హుత్వా పఞ్చ హోన్తీతి ఇదం, ‘‘సన్తఅత్థవసేన ఏక’’న్తి సఙ్గహవసేన వుత్తస్స సఞ్ఞీతి ఆదివిభాగవసేన వుత్తత్తా సువిఞ్ఞేయ్యన్తి అట్ఠకథాయం న ఉద్ధటం.
౨౨. రూపీం వాతి ఏత్థ (దీ. ని. టీ. ౧.౭౬-౭౭) యది రూపం అస్స అత్థీతి రూపీతి అయమత్థో అధిప్పేతో. ఏవం సతి రూపవినిముత్తేన అత్తనా భవితబ్బం సఞ్ఞాయ వియ రూపస్సపి అత్తనియత్తా. న హి సఞ్ఞీ అత్తాతి ఏత్థ సఞ్ఞా అత్తా. తథా హి వుత్తం సుమఙ్గలవిలాసినియం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭౬-౭౭) ‘‘తత్థ పవత్తసఞ్ఞఞ్చస్స సఞ్ఞాతి గహేత్వాతి వుత్త’’న్తి. ఏవం సన్తే, ‘‘కసిణరూపం అత్తాతి గణ్హాతీ’’తి ఇదం కథన్తి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం – ‘‘రూపం అస్స అత్థీతి రూపీ’’తి, అథ ఖో ‘‘రుప్పనసీలో రూపీ’’తి. రుప్పనఞ్చేత్థ రూపసరిక్ఖతాయ కసిణరూపస్స వడ్ఢితావడ్ఢితకాలవసేన విసేసాపత్తి, సా చ నత్థీతి న సక్కా వత్తుం పరిత్తవిపులతాదివిసేససబ్భావతో. యది ఏవం ఇమస్స వాదస్స సస్సతదిట్ఠిసఙ్గహో న యుజ్జతీతి? నో న యుజ్జతి కాయభేదతో ఉద్ధం అత్తనో నిబ్బికారతాయ తేన అధిప్పేతత్తా. తథా హి వుత్తం ‘‘అరోగో పరం మరణా’’తి. అథ వా ‘‘రూపం అస్స అత్థీతి రూపీ’’తి వుచ్చమానేపి న దోసో. కప్పనాసిద్ధేనపి హి భేదేన సామినిద్దేసదస్సనతో యథా ‘‘సిలాపుత్తకస్స సరీర’’న్తి. రుప్పనం వా రుప్పనసభావో రూపం, తం ఏతస్స అత్థీతి రూపీ, అత్తా ‘‘రూపినో ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౧ దుకమాతికా) వియ. ఏవఞ్చ కత్వా రూపసభావత్తా అత్తనో ‘‘రూపం అత్తా’’తి వచనం ఞాయాగతమేవాతి ‘‘కసిణరూపం అత్తాతి గణ్హాతీ’’తి వుత్తం. అరూపిన్తి ఏత్తాపి వుత్తనయానుసారేన యథారహం అత్థో వత్తబ్బో. సన్తసుఖుమం ముఞ్చిత్వా తబ్బిపరీతస్స గహణే కారణం నత్థీతి లాభీ, ‘‘కసిణరూపం అత్తా’’తి గణ్హాతీతి లాభితక్కినో ఠపేత్వా, సేసతక్కీ లాభిగ్గహణేనేవ గహితా. అనుస్సుతితక్కికోపి సుద్ధతక్కికోపి వా నిరఙ్కుసత్తా తక్కనస్స కసిణరూపమ్పి అత్తాతి కదాచిపి గణ్హేయ్యాతి వుత్తం – ‘‘ఉభోపి రూపాని గణ్హాతియేవా’’తి. సుద్ధతక్కికస్స ఉభయగ్గహణం న కతం, తస్మా సాసఙ్కవచనం.
కసిణుగ్ఘాటిమాకాస-పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణ-నత్థిభావఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనాని అరూపసమాపత్తినిమిత్తం. ఠపేత్వా సఞ్ఞాక్ఖన్ధన్తి ఇదం సఞ్ఞాయ అత్తనియతం హదయే కత్వా వుత్తం. ‘‘రూపిం వా’’తి ఏత్థ వుత్తనయేన పన అత్థే వుచ్చమానే సఞ్ఞాక్ఖన్ధం బహిద్ధా అకత్వా ‘‘అరూపధమ్మే’’ఇచ్చేవ వత్తబ్బం సియా. మిస్సకగ్గాహవసేనాతి రూపారూపసమాపత్తీనం నిమిత్తాని ఏకజ్ఝం కత్వా, ‘‘ఏకో అత్తా’’తి, తత్థ పవత్తసఞ్ఞఞ్చస్స, ‘‘సఞ్ఞా’’తి గహణవసేన. అయఞ్హి దిట్ఠిగతికో రూపారూపసమాపత్తిలాభితాయ తంనిమిత్తం రూపభావేన అరూపభావేన చ గహేత్వా ఉపతిట్ఠతి, తస్మా, ‘‘రూపీ అరూపీ చా’’తి అభినివేసం జనేతి అజ్ఝత్తవాదినో వియ తక్కమత్తేనేవ వా రూపారూపధమ్మే మిస్సకవసేన గహేత్వా, ‘‘రూపీ చ అరూపీచ అత్తా హోతీ’’తి. తక్కగాహేనేవాతి సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావప్పత్తధమ్మా వియ చ అచ్చన్తసుఖుమభావపత్తియా సకిచ్చసాధనాసమత్థతాయ థమ్భకుట్టహత్థపాదానం సఙ్ఘాతో వియ నేవ రూపీ, రూపసభావానతివత్తనతో న అరూపీతి ఏవం పవత్తతక్కగాహేన. లాభివసేనపి వా అన్తానన్తికచతుత్థవాదే వక్ఖమాననయేన అఞ్ఞమఞ్ఞపటిపక్ఖవసేన అత్థో వేదితబ్బో. కేవలం పన తత్థ దేసకాలభేదవసేన తతియచతుత్థవాదా ఇచ్ఛితా; ఇధ కాలవత్థు భేదవసేనాతి అయమేవ విసేసో. కాలభేదవసేన చేత్థ తతియవాదస్స పవత్తి రూపారూపనిమిత్తానం సహ అనుపట్ఠానతో; చతుత్థవాదస్స పన వత్థుభేదవసేన పవత్తి రూపారూపధమ్మానం సమూహతో, ‘‘ఏకో అత్తా’’తి తక్కవసేనాతి తత్థ వక్ఖమాననయానుసారేన వేదితబ్బం.
యదిపి అట్ఠసమాపత్తిలాభినో దిట్ఠిగతికస్స వసేన సమాపత్తిభేదేన సఞ్ఞానానత్తసమ్భవతో దుతియదిట్ఠిపి సమాపన్నకవసేన లబ్భతి; తథాపి సమాపత్తియం ఏకరూపేనేవ సఞ్ఞాయ ఉపట్ఠానతో, ‘‘పఠమదిట్ఠి సమాపన్నకవారేన కథితా’’తి ఆహ. తేనేవేత్థ సమాపన్నకగ్గహణం కతం. ఏకసమాపత్తిలాభినో ఏవ వా వసేన అత్థో వేదితబ్బో. సమాపత్తి భేదేన సఞ్ఞాభేదసమ్భవేపి బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణే సఞ్ఞానానత్తేన ఓళారికేన నానత్తసఞ్ఞీతి, ‘‘దుతియదిట్ఠి అసమాపన్నకవారేనా’’తి ఆహ. అవడ్ఢితకసిణవసేన పరిత్తసఞ్ఞితం, వడ్ఢితకసిణవసేన అప్పమాణసఞ్ఞితం దస్సేతుం, ‘‘తతియదిట్ఠి సుప్పమత్తేన వా సరావమత్తేన వా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అఙ్గుట్ఠప్పమాణో వా అత్తా యవప్పమాణో, అణుమత్తో వా అత్తా’’తిఆదిదస్సనవసేన (ఉదా. అట్ఠ. ౫౪; దీ. ని. టీ. ౧.౭౬-౭౭) పరిత్తో సఞ్ఞీతి పరిత్తసఞ్ఞీ. కపిలకణాదాదయో (విభ. అనుటీ. ౧౮౯) వియ అత్తనో సబ్బగతభావపటిజాననవసేన అప్పమాణో సఞ్ఞీతి అప్పమాణసఞ్ఞీతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
ఏతన్తి, ‘‘రూపిం వా’’తిఆదినా యథావుత్తఅత్తవాదం. ఏకేసన్తి ఏకచ్చానం. ఉపాతివత్తతన్తి అతిక్కమన్తానం. నిద్ధారణే చేతం సామివచనం. విఞ్ఞాణకసిణమేకే అభివదన్తీతి యోజనా. తేనాహ – ‘‘సఞ్ఞం…పే… అభివదన్తీ’’తి. తత్థ ‘‘సఞ్ఞం ఠపేత్వా సేసాని తీణీ’’తి ఇదం సఞ్ఞాయ చతుక్కమ్పి పరిపుణ్ణమేవ గహేత్వా, అపరే అట్ఠకన్తి వదన్తి. తదుభయన్తి తం సఞ్ఞాఅట్ఠకన్తి వుత్తం ఉభయం. పరతో ఆవి భవిస్సతీతి, ‘‘చతస్సో రూపసఞ్ఞీ’’తిఆదినా ఉపరి పకాసేస్సతి. వక్ఖతి హి – ‘‘కోట్ఠాసతో అట్ఠ, అత్థతో పన సత్త సఞ్ఞా హోన్తీ’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౩.౨౨). ఏత్థాతి, ‘‘ఏతం వా పనా’’తి ఏతస్మిం వాక్యే. సమతిక్కమితుం సక్కోన్తి తత్థ ఆదీనవదస్సనేన తదుద్ధం ఆనిసంసదస్సనేన చ బ్రూహితసద్ధాది గుణత్తా, విపరియాయేన అసక్కుణనం వేదితబ్బం. యే సక్కోన్తి, తేవ గహితా తేసంయేవ వసేన వక్ఖమానస్స విసేసస్స వత్తుం సక్కుణేయ్యత్తా. సక్కోన్తానఞ్చ నేసం ఉపాతివత్తనం అత్తనో ఞాణబలానురూపన్తి ఇమమత్థం ఉపమాయ దస్సేతుం, ‘‘తేసం పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అప్పమాణన్తి అప్పమాణారమ్మణో, అప్పమాణారమ్మణతా చస్స ఆగమనవసేన వేదితబ్బా అనన్తారమ్మణతో వా. న హి ఆరమ్మణే అనన్తన్తి పరమానన్తస్స పమాణం వా గణ్హాతి. సుఖదుక్ఖేహి అనిఞ్జనతో రూపవిరాగభావనావిసేసతాయ చ ఆనేఞ్జం పత్వా తిట్ఠతి, అయం నో అత్తాతి అభివదన్తా తిట్ఠన్తి. విఞ్ఞాణకసిణమేకేతి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఏకే దిట్ఠిగతికా అత్తాతి వదన్తి. తేనాహ – ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం తావ దస్సేతు’’న్తి. తస్స పన ఆరమ్మణభూతం కసిణుగ్ఘాటిమాకాసే పవత్తవిఞ్ఞాణన్తి అపరే. తఞ్హి కసిణం మనసికారవసేన, ‘‘విఞ్ఞాణకసిణ’’న్తి, విఞ్ఞాణఞ్చ తం ఆరమ్మణట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతి, ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతన’’న్తి చ వుచ్చతి. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనమేకేతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.
తయిదన్తి య-కారో పదసన్ధికరోతి ఆహ ‘‘తం ఇద’’న్తి. దిట్ఠిగతన్తి యథా వుత్తం ‘‘సఞ్ఞీ అత్తా’’తి ఏవం వుత్తం దిట్ఠిం. దిట్ఠియేవ హి దిట్ఠిగతం ‘‘ముత్తగతం (మ. ని. ౨.౧౧౯; అ. ని. ౯.౧౧), సఙ్ఖారగత’’న్తిఆదీసు (మహాని. ౪౧) వియ. గన్తబ్బాభావతో వా దిట్ఠియా గతమత్తం దిట్ఠిగతం, దిట్ఠియా గహణమత్తన్తి అత్థో. దిట్ఠిపకారో వా దిట్ఠిగతం. లోకియా హి విధయుత్తగతపకారసద్దే సమానత్థే ఇచ్ఛన్తి. దిట్ఠిపచ్చయో దిట్ఠికారణం, అవిజ్జాది దిట్ఠిట్ఠానన్తి అత్థో. తత్థ అవిజ్జాపి హి దిట్ఠిట్ఠానం ఉపనిస్సయాదిభావతో. యథాహ – ‘‘అస్సుతవా, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో అరియానం అదస్సావీ అరియధమ్మస్స అకోవిదో’’తిఆది (ధ. స. ౧౦౦౭). ఫస్సోపి దిట్ఠిట్ఠానం. యథాహ ‘‘తదపి ఫస్సపచ్చయా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౧౮-౧౨౪). సఞ్ఞాపి దిట్ఠిట్ఠానం. యథాహ ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా’’తి (సు. ని. ౮౮౦; మహాని. ౧౦౯). వితక్కోపి దిట్ఠిట్ఠానం. యథాహ – ‘‘తక్కఞ్చ దిట్ఠీసు పకప్పయిత్వా, సచ్చం ముసాతి ద్వయధమ్మమాహూ’’తి (సు. ని. ౮౯౨; మహాని. ౧౨౧). అయోనిసోమనసికారోపి దిట్ఠిట్ఠానం. యథాహ – ‘‘తస్సేవం మనసికరోతో ఛన్నం దిట్ఠీనం అఞ్ఞతరా దిట్ఠి ఉప్పజ్జతి, అత్థి మే అత్తాతి తస్స సచ్చతో థేతతో దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౯). దిట్ఠారమ్మణన్తి దిట్ఠిఆరమ్మణభూతం ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకం. తేనాహ – ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆది (పటి. మ. ౧.౧౩౦). రూపవేదనాదివినిముత్తస్స దిట్ఠియా ఆరమ్మణస్స అభావతో అనాదియిత్వా ఇదమేవ దస్సేతి – ‘‘ఇమినా పచ్చయేన ఇదం నామ దస్సనం గహిత’’న్తి. ఇమినా పచ్చయేనాతి వా ఏత్థ పచ్చయగ్గహణేన ఆరమ్మణమ్పి గహితమేవాతి దట్ఠబ్బం.
తదేవాతి దిట్ఠిగతఞ్చేవ దిట్ఠిపచ్చయఞ్చ. రూపసఞ్ఞానన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. ఏవం-సద్దో పకారత్థో, ‘‘యది రూపసఞ్ఞాన’’న్తిఆదినా పకారేన వుత్తసఞ్ఞానన్తి అత్థో. నిరుపక్కిలేసా నీవరణాది ఉపక్కిలేసవిముత్తితో. ఉత్తమా పణీతభావప్పత్తితో, తతో ఏవ సేట్ఠా, సేట్ఠత్తా ఏవ ఉత్తరితరాభావతో అనుత్తరియా. అక్ఖాయతీతి ఉపట్ఠాతి. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాయ విసుం వుచ్చమానత్తా చతుత్థారుప్పసఞ్ఞాయ చ ఇమస్మిం సఞ్ఞీవాదే అనోతరణతో, ‘‘యది ఆరుప్పసఞ్ఞానన్తి ఇమినా ఆకాసానఞ్చాయతన-విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. ఇతరేహి పన ద్వీహీతి, ‘‘యది ఏకత్తసఞ్ఞానం, యది నానత్తసఞ్ఞాన’’న్తి ఇమేహి ద్వీహి పదేహి. సమాపన్నకవారో చ తథా ఇధ కథితోతి అధిప్పాయో. కోట్ఠాసతో అట్ఠ సఞ్ఞా చతుక్కద్వయసఙ్గహతో. ఏకత్తసఞ్ఞీపదం ఠపేత్వా అత్థతో పన సత్త సఞ్ఞా హోన్తి అగ్గహితగ్గహణేనాతి అధిప్పాయో. తేనాహ – ‘‘సమాపన్నక…పే… సఙ్గహితోయేవా’’తి.
సఞ్ఞాగతన్తి సఞ్ఞావసేన గతం, సఞ్ఞాసఙ్గహం గతం వా. తస్స పన అదిట్ఠిగతస్సపి ఉపలబ్భమానత్తా, ‘‘సద్ధిం దిట్ఠిగతేనా’’తి వుత్తం. పచ్చయేహి సమాగన్త్వా కతన్తి సహ కారణభూతేహి పచ్చయేహి తేనేవ సహ కారణభావేన సమాగన్త్వా నిబ్బత్తితం; పటిచ్చసముప్పన్నన్తి అత్థో. సఙ్ఖతత్తా ఓళారికం ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తసబ్భావతో. యస్స హి ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి, వయో పఞ్ఞాయతి, ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతి, తం ఖణే ఖణే భిజ్జనసభావతో పస్సన్తస్స పాకటభూతవికారం ఓళారికం సియా. న చేత్థ మగ్గఫలధమ్మా నిదస్సేతబ్బా తేసం తథా అననుపస్సితబ్బతో; తేసమ్పి సఙ్ఖతభావేన ఇతరేహి సమానయోగక్ఖమతాయ దున్నివారయభావతో. తథా హి ‘‘అసేసవిరాగనిరోధా’’తి (ఉదా. ౩) వచనతో మగ్గస్సపి నిస్సరణభావేన ‘‘అత్థి ఖో పన సఙ్ఖారానం నిరోధో’’తి నిబ్బానమేవేత్థ పటియోగభావేన ఉద్ధటం ‘‘నిరుజ్ఝన్తి ఏత్థా’’తి కత్వా. నిరోధసఙ్ఖాతం నిబ్బానం నామ అత్థీతి ఏత్థ, – ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, అజాతం అభూతం అసఙ్ఖత’’న్తి సుత్తపదం (ఉదా. ౭౩) ఆనేత్వా వత్తబ్బం. నిబ్బానదస్సీతి సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన నిబ్బానదస్సీ, తతో ఏవ ఇతరాభిసమయత్థసిద్ధియా తం సఙ్ఖతం అతిక్కన్తో.
౨౩. అట్ఠసు అసఞ్ఞీవాదేసూతి ఇదం బ్రహ్మజాలే (దీ. ని. ౧.౭౮-౮౦) ఆగతనయేన వుత్తమేవ హి సన్ధాయ హేట్ఠా, ‘‘సఞ్ఞీతి ఇమినా అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా కథితా’’తి వుత్తం. ఇధ పన చత్తారో వాదా ఏవ ఉద్ధటా. తేనాహ ‘‘అసఞ్ఞీ’’తిఆది. ఏస నయో పరతో ‘‘అట్ఠసు నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదేసూ’’తి ఏత్థాపి. సఞ్ఞాయ సతి తాయ వేదనాగాహసబ్భావతో ‘‘ఆబాధనట్ఠేన సఞ్ఞా రోగో’’తి వుత్తం. దుక్ఖతాసూలయోగతో కిలేసాసుచిపగ్ఘరణతో ఉప్పాదజరాభఙ్గేహి ఉద్ధుమాతపక్కపభిజ్జనతో చ సఞ్ఞా గణ్డో; స్వాయమత్థో దోసదుట్ఠతాయ ఏవ హోతీతి ఆహ – ‘‘సదోసట్ఠేన గణ్డో’’తి. పీళాజననతో అన్తోతుదనతో దురుద్ధరణతో చ సఞ్ఞా సల్లం; స్వాయమత్థో అత్తభావం అనుపవిసిత్వా అవట్ఠానేనాతి ఆహ ‘‘అనుపవిట్ఠట్ఠేన సల్ల’’న్తి. పటిసన్ధిగ్గహణే విఞ్ఞాణం కుతోచి ఆగతం వియ హోతీతి వుత్తం ‘‘పటిసన్ధివసేన ఆగతి’’న్తి. గతిన్తి పవత్తిం. సా పన తాసు తాసు గతీసు వుత్తి హోతీతి వుత్తం – ‘‘చుతివసేన గతి’’న్తి; వడ్ఢనవసేన ఘనపబన్ధవసేనాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అపరాపర’’న్తి. అపరాపరఞ్హి పబన్ధవసేన పవత్తమానం విఞ్ఞాణం నన్దూపసేచనం; ఇతరం ఖన్ధత్తయం వా నిస్సాయ అభివుద్ధిం పతిట్ఠం మహన్తఞ్చ పాపుణాతీతి. పవడ్ఢవసేన వా గతిం, నిక్ఖేపవసేన చుతిం, తతో అపరాపరఞ్చ రూపపవత్తనవసేన ఉపపత్తిం, ఇన్ద్రియపరిపాకవసేన వుడ్ఢిం తస్స తస్స కమ్మస్స కతూపచితభావేన విరుళ్హిం; తస్స కమ్మస్స ఫలనిబ్బత్తియా వేపుల్లన్తి యోజేతబ్బం.
కామఞ్చాతిఆదినా ‘‘అఞ్ఞత్ర రూపా’’తిఆదికా చోదనా లక్ఖణవసేన వుత్తాతి దస్సేత్వా అయఞ్చ నయో చోదనాయ అవిసిట్ఠవిసయతాయ సియా; విసిట్ఠవిసయా పనాయం చోదనాతి దస్సేతుం, ‘‘అయం పన పఞ్హో’’తిఆది వుత్తం. ఏత్తకే ఖన్ధేతి యథావుత్తే రూపవేదనాదికే చత్తారో ఖన్ధే. అఞ్ఞత్ర రూపాతి ఇమినా యత్థ కత్థచి రూపేన వినా విఞ్ఞాణస్స పవత్తి నత్థీతి దీపితం హోతి. భవవిసేసచోదనాయ సభావతో ఏవ విఞ్ఞాణేన వినా రూపస్సపి పవత్తి నత్థీతి దీపితం హోతీతి ఆహ – ‘‘అరూపభవేపి రూపం, అసఞ్ఞాభవే చ విఞ్ఞాణం అత్థీ’’తి. నిరోధసమాపన్నస్సాతి సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నస్సపి విఞ్ఞాణం అత్థి. బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ చే అత్థం పటిబాహసీతి యది సద్దత్థమేవ గహేత్వా అధిప్పాయం న గణ్హసి నేయ్యత్థం సుత్తన్తి. ఏత్థ చ అసఞ్ఞభవే నిబ్బత్తసత్తవసేన పఠమవాదో; సఞ్ఞం అత్తతో సమనుపస్సతీతి ఏత్థ వుత్తనయేన సఞ్ఞంయేవ అత్తాతి గహేత్వా తస్స కిఞ్చనభావేన ఠితాయ అఞ్ఞాయ సఞ్ఞాయ అభావతో అసఞ్ఞీతి పవత్తో దుతియవాదో; తథా సఞ్ఞాయ సహ రూపధమ్మే సబ్బే ఏవ వా రూపారూపధమ్మే అత్తాతి గహేత్వా పవత్తో తతియవాదో; తక్కగ్గాహవసేనేవ పవత్తో చతుత్థవాదో. తేసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదేపి అసఞ్ఞభవే నిబ్బత్తస్స సత్తస్స చుతిపటిసన్ధీసు; సబ్బత్థ వా పటుసఞ్ఞాకిచ్చం కాతుం అసమత్థాయ సుఖుమాయ సఞ్ఞాయ అత్థిభావపటిజాననవసేన పఠమవాదో; అసఞ్ఞీవాదే వుత్తనయేన సుఖుమాయ సఞ్ఞాయ వసేన సఞ్జాననసభావతాపటిజాననవసేన చ దుతియవాదాదయో పవత్తాతి. ఏవమేత్థ ఏతేసం వాదానం సబ్భావో వేదితబ్బో. సేసం వుత్తనయమేవ.
౨౪. యత్థ న సఞ్ఞా, తత్థ ఞాణస్స సమ్భవో ఏవ నత్థీతి ఆహ – ‘‘అసఞ్ఞా సమ్మోహో’’తి, అసఞ్ఞభావో నామ సమ్మోహప్పవత్తీతి అత్థో. యథా నియ్యన్తీతి నియ్యానియాతి బహులం వచనతో కత్తుసాధనో నియ్యానియసద్దో, ఏవం ఇధ విఞ్ఞాతబ్బసద్దోతి ఆహ – ‘‘విజానాతీతి విఞ్ఞాతబ్బ’’న్తి, విజాననం విఞ్ఞాణన్తి అత్థో. తేన దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బమత్తేనాతి దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాణప్పమాణేనాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. తేనాహ – ‘‘పఞ్చద్వారికసఞ్ఞాపవత్తిమత్తేనా’’తి, నిబ్బికప్పభావతో పఞ్చద్వారికసఞ్ఞాపవత్తిసమేన భావనాభినీహారేనాతి అత్థో. ఓళారికసఙ్ఖారప్పవత్తిమత్తేనాతి ఓళారికానం సఙ్ఖారానం పవత్తియా. ఓళారికసఙ్ఖారాతి చేత్థ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనపరియోసానా సమాపత్తిధమ్మా అధిప్పేతా. ఉపసమ్పదన్తి యే సఞ్ఞాయ, అసఞ్ఞిభావే చ దోసం దిస్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం వణ్ణేన్తాపి రూపజ్ఝానపటిలాభమత్తేన తస్స సమ్పాదనం పటిలాభం అధిగమం పఞ్ఞపేన్తి, తేసం తస్స బ్యసనం అక్ఖాయతి అనుపాయభావతో. తేనాహ ‘‘వినాసో’’తిఆది. వుట్ఠానన్తి సదిససమాపజ్జనపుబ్బకం పరివుట్ఠానం. సమాపత్తి ఏవ తేసం నత్థి అనధిగతత్తా. ఓళారికసఙ్ఖారప్పవత్తియా అన్తమసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఙ్ఖారప్పవత్తియాపి పత్తబ్బన్తి న అక్ఖాయతి తేపి సమతిక్కమిత్వా పత్తబ్బతో. సఙ్ఖారానన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. అవసేసాతి ఇతో పరం సుఖుమభావో నామ నత్థీతి సుఖుమభావాపత్తియా అవసేసా. తేనాహ – ‘‘భావనావసేన సబ్బసుఖుమభావం పత్తా సఙ్ఖారా’’తి. ఏతన్తి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం, పత్తబ్బం నామ హోతి తాదిససఙ్ఖారప్పత్తియం తబ్బోహారతో. సఙ్ఖతం సమేచ్చ సమ్భుయ్య పచ్చయేహి కతత్తా.
౨౫. ‘‘యే తే సమణబ్రాహ్మణా సతో సత్తస్స ఉచ్ఛేదం వినాసం విభవం పఞ్ఞపేన్తీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౫) వక్ఖమానత్తా సబుద్ధియం విపరివత్తమానే ఏకజ్ఝం గహేత్వా, ‘‘తత్రా’’తి భగవతా వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘తత్రాతి సత్తసు ఉచ్ఛేదవాదేసు భుమ్మ’’న్తి. ఉద్ధం సరన్తి ఉద్ధం గతం సరన్తాతి తం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఉద్ధం వుచ్చతీ’’తిఆది. సరన్తాతి యత్థ పత్థేన్తి న లభన్తి, తం జానన్తా. ఆసత్తిన్తి ఆసీసనం. పేచ్చాతి పరలోకే. వాణిజూపమా వియాతి భవపరియాపన్నఫలవిసేసాపేక్ఖాయ పటిపజ్జనతో. సక్కాయస్స భయాతి సన్తో కాయోతి సక్కాయో, పరమత్థతో విజ్జమానో ధమ్మసమూహోతి కత్వా ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకం, తతో భాయనేన. మా ఖీయి మా పరిక్ఖయం అగమాసి. మా ఓసీది మా హేట్ఠా భస్సి. అబ్భన్తి ఆకాసం మా ఉన్ద్రియి మా భిజ్జిత్వా పతి. గద్దులేన బద్ధో గద్దులబద్ధో. దళ్హథమ్భో వియ ఖీలో వియ చ సక్కాయో దుమ్మోచనీయతో. సా వియ దిట్ఠిగతికో తస్స అనుపరివత్తనతో. దణ్డకో వియ దిట్ఠి ఛేదనకరణాయ అసమత్థభావకరణతో. రజ్జు వియ తణ్హా బన్ధనతో చ, ఆరమ్మణకరణవసేన సమన్నాగమనవసేన చ సమ్బద్ధభావతో. తేన వుత్తం – ‘‘దిట్ఠిదణ్డకే పవేసితాయ తణ్హారజ్జుయా’’తి.
౨౬. భగవా అత్తనో దేసనావిలాసేన వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన (చతుచత్తారీస అపరన్తకప్పికవాదా తత్థ తత్థ అన్తోగధాతి) ఉద్దేసవసేన పఞ్చేవ సఙ్గహేత్వా యథుద్దేసం నిగమేన్తో, ‘‘ఇమానేవ పఞ్చాయతనానీ’’తి ఆహ. తత్థ దుక్ఖస్స నిమిత్తభావతో దిట్ఠిగతానం కారణట్ఠేన ఆయతనత్థోతి వుత్తం – ‘‘ఇమానేవ పఞ్చ కారణానీ’’తి. సఞ్ఞీఆదివసేన తీణి ఉచ్ఛేదవాదోతి చత్తారి భాజితాని. ఇతరం పన దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం కుహిం పవిట్ఠం? సరూపతో అభాజితత్తా యథాభాజితేసు వాదేసు కత్థ అన్తోగధన్తి పుచ్ఛతి. ఉద్దేసే పన సరూపతో గహితమేవ, ‘‘దిట్ఠధమ్మనిబ్బానం వా పనేకే అభివదన్తీ’’తి. ఇతరో ఏకత్తసఞ్ఞీవాదే నానత్తసఞ్ఞీవాదే అన్తోగధన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఏకత్త…పే… వేదితబ్బ’’న్తి ఆహ యథాసుఖఞ్చేతం వుత్తం. పఠమో హి దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదో నానత్తసఞ్ఞీవాదే అన్తోగధో, ఇతరే చత్తారో ఏకత్తసఞ్ఞీవాదే.
౨౭. అతీతకోట్ఠాససఙ్ఖాతన్తి అతీతం ఖన్ధకోట్ఠాససఙ్ఖాతం పుబ్బన్తం. పుబ్బే నివుత్థధమ్మవిసయా కప్పనా ఇధాధిప్పేతా, తస్మా అతీతకాలవాచకో ఇధ పుబ్బసద్దో, రూపాదిఖన్ధవినిముత్తఞ్చ కప్పనావత్థు నత్థి, అన్తసద్దో చ కోట్ఠాసవాచకో. తేన వుత్తం ‘‘అతీతకోట్ఠాససఙ్ఖాతం పుబ్బన్తం కప్పేత్వా’’తి. ‘‘కప్పేత్వా’’తి చ తస్మిం పుబ్బన్తే తణ్హాయనాభినివిసానం సమత్థనం పరినిట్ఠాపనం వదతి. సేసమ్పీతి ‘‘పుబ్బన్తానుదిట్ఠీ’’తి ఏవమాదికం. పుబ్బే వుత్తప్పకారన్తి ‘‘అపరన్తానుదిట్ఠినో’’తిఆదీసు వుత్తప్పకారం. ఏకేకస్మిఞ్చ అత్తాతి ఆహితో అహంమానో ఏత్థాతి కత్వా, లోకోతి లోకియన్తి ఏత్థ పుఞ్ఞపాపాని తబ్బిపాకా చాతి కత్వా, తం తం గహణవిసేసం ఉపాదాయ పఞ్ఞాపనం హోతీతి ఆహ – ‘‘రూపాదీసు అఞ్ఞతరం అత్తాతి చ లోకోతి చ గహేత్వా’’తి. సబ్బదాభావేన సస్సతో. అమరో నిచ్చో ధువోతి తస్సేవ వేవచనాని. మరణాభావేన అమరో, ఉప్పాదాభావేన సబ్బకాలం వత్తనతో నిచ్చో, థిరట్ఠేన వికారాభావేన ధువో, యథాహాతిఆదినా యథావుత్తమత్థం నిద్దేసపటిసమ్భిదాపాళీహి విభావేతి. అయఞ్చ అత్థో ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి, వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౧౩౦-౧౩౧) ఇమిస్సా పఞ్చవిధాయ సక్కాయదిట్ఠియా వసేన వుత్తో. ‘‘రూపవన్త’’న్తిఆదికాయ (పటి. మ. ౧.౧౩౦-౧౩౧) పన పఞ్చదసవిధాయ సక్కాయదిట్ఠియా వసేన చత్తారో చత్తారో ఖన్ధే, ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా తదఞ్ఞం – ‘‘లోకో’’తి పఞ్ఞపేన్తీతి అయమ్పి అత్థో లబ్భతి, తథా ఏకం ఖన్ధం, ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా తదఞ్ఞే ‘‘లోకో’’తి పఞ్ఞపేన్తీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏసేవ నయోతి ఇమినా యథా ‘‘రూపాదీసు అఞ్ఞతరం అత్తాతి చ లోకోతి చ గహేత్వా సస్సతో…పే… ధువో’’తి అత్థో వుత్తో; ఏవం అసస్సతో అనిచ్చో అధువో ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి న హోతి పరం మరణా; నిచ్చో చ అనిచ్చో చ నేవనిచ్చో నానిచ్చోతి ఏవమాదిమత్థం అతిదిసతి.
చత్తారో సస్సతవాదాతి లాభీవసేన తయో, తక్కీవసేన ఏకోతి ఏవం చత్తారో. పుబ్బేనివాసఞాణలాభీ తిత్థియో మన్దపఞ్ఞో అనేకజాతిసతసహస్సమత్తం అనుస్సరతి, మజ్ఝిమపఞ్ఞో దస సంవట్టవివట్టకప్పాని, తిక్ఖపఞ్ఞో చత్తారీస సంవట్టవివట్టకప్పాని, న తతో పరం. సో ఏవం అనుస్సరన్తో అత్తా చ లోకో చాతి అభివదతి. తక్కీ పన తక్కపరియాహతం వీమంసానుచరితం సయంపటిభానం సస్సతో అత్తా చ లోకో చాతి అభివదతి. తేన వుత్తం – ‘‘లాభీవసేన తయో, తక్కీవసేన ఏకోతి ఏవం చత్తారో సస్సతవాదా’’తి. ఏతేనేవ చ అధిచ్చసముప్పత్తికవాదో వియ సస్సతవాదో కస్మా దువిధేన న విభత్తోతి చే? పటిక్ఖిత్తత్తాతి దట్ఠబ్బం.
ఏత్థ చ, ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తి వాదే అయమయుత్తతావిభావనా – యది హి పరేన పరికప్పితో అత్తా, లోకో వా సస్సతో సియా, తస్స నిబ్బికారతాయ పురిమరూపావిజహనతో కస్సచి విసేసాధానస్స కాతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అహితతో నివత్తనత్థం హితే చ పటిపత్తిఅత్థం ఉపదేసో ఏవ నిప్పయోజనో సియా సస్సతవాదినో. కథం వా సో ఉపదేసో పవత్తీయతి వికారాభావతో; ఏవఞ్చ అత్తనో అజటాకాసస్స వియ దానాదికిరియా హింసాదికిరియా చ న సమ్భవతి; తథా సుఖస్స దుక్ఖస్స చ అనుభవననిబన్ధో ఏవ సస్సతవాదినో న యుజ్జతి కమ్మబద్ధాభావతో, జాతిఆదీనం అసమ్భవతో కుతో విమోక్ఖో. అథ పన ధమ్మమత్తం తస్స ఉప్పజ్జతి చేవ వినస్సతి చ, యస్స వసేనాయం కిరియాదివోహారోతి వదేయ్య. ఏవమ్పి పురిమరూపావిజహనేన అవట్ఠితస్స అత్తనో ధమ్మమత్తన్తి న సక్కా సమ్భావేతుం; తే వా పనస్స ధమ్మా అవత్థాభూతా తతో అఞ్ఞే వా సియుం అనఞ్ఞే వా, యది అఞ్ఞే, న తాహి తస్స ఉప్పన్నాహిపి కోచి విసేసో అత్థి. యో హి కరోతి పటిసంవేదేతి చవతి ఉపపజ్జతి చాతి ఇచ్ఛితం. తస్మా తదవత్థో ఏవ యథావుత్తదోసో, కిఞ్చ ధమ్మకప్పనాపి నిరత్థకా సియా. అథ అనఞ్ఞే, ఉప్పాదవినాసవన్తీహి అవత్థాహి అనఞ్ఞస్స అత్తనో తాసం వియ ఉప్పాదవినాససమ్భవాపత్తితో కుతో నిచ్చతావకాసో. తాసమ్పి వా అత్తనో వియ నిచ్చతాతి బన్ధనవిమోక్ఖానం అసమ్భవో ఏవాతి న యుజ్జతి ఏవ సస్సతవాదో; న చేత్థ కోచి వాదీ ధమ్మానం సస్సతభావే పరిసుద్ధం యుత్తిం వత్తుం సమత్థో అత్థి; యుత్తిరహితఞ్చ వచనం న పణ్డితానం చిత్తమారాధేతీతి విఞ్ఞూహి ఛడ్డితో ఏవాయం సస్సతవాదోతి.
సత్త ఉచ్ఛేదవాదాతి ఏత్థ తే సరూపమత్తతో హేట్ఠా దస్సితా ఏవ, తత్థ ద్వే జనా ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం గణ్హన్తి లాభీ చ అలాభీ చ. తత్థ లాభీ నామ దిబ్బచక్ఖుఞాణలాభీ దిబ్బేన చక్ఖునా అరహతో చుతిం దిస్వా ఉపపత్తిం అపస్సన్తో. యో వా పుథుజ్జనానమ్పి చుతిమత్తమేవ దట్ఠుం సక్కోతి, పుబ్బయోగాభావేన పరికమ్మాకరణేన వా ఉపపాతం దట్ఠుం న సక్కోతి. సో ‘‘తత్థ తత్థేవ అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం గణ్హాతి. అలాభీ – ‘‘కో పరలోకం జానాతి, ఏత్తకో జీవవిసయో, యావ ఇన్ద్రియగోచరో’’తి అత్తనో ధీతుయా హత్థగ్గణ్హనకరాజా వియ కామసుఖగిద్ధతాయ వా, ‘‘యథా రుక్ఖపణ్ణాని రుక్ఖతో పతితాని న పటిసన్ధియన్తి, ఏవం సబ్బేపి సత్తా అప్పటిసన్ధికమరణమేవ గచ్ఛన్తి, జలబుబ్బుళకూపమా సత్తా’’తి తక్కమత్తవసేన వా ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం గణ్హాతి. తత్థ యం హేట్ఠా వుత్తం – ‘‘మనుస్సత్తభావే కామావచరదేవత్తభావే రూపావచరదేవత్తభావే చతుబ్బిధఅరూపత్తభావే చవిత్వా సత్తస్స ఉచ్ఛేదపఞ్ఞాపనవసేన సత్త ఉచ్ఛేదవాదా కథితా’’తి. తత్థ యుత్తం తావ పురిమేసు తీసు వాదేసు ‘‘కాయస్స భేదా’’తి వుత్తం; పఞ్చవోకారభవపరియాపన్నం అత్తభావం ఆరబ్భ పవత్తత్తా తేసం వాదానం, న యుత్తం చతువోకారభవపరియాపన్నం అత్తభావం నిస్సాయ పవత్తేసు చతుత్థాదీసు చతూసు వాదేసు, ‘‘కాయస్స భేదా’’తి వుత్తం. న హి అరూపీనం కాయో అత్థీతి? సచ్చమేతం, రూపభవే పవత్తవోహారేనేవ దిట్ఠిగతికో అరూపభవేపి కాయవోహారమారోపేత్వా ఆహ ‘‘కాయస్స భేదా’’తి. యథా దిట్ఠిగతికేహి దిట్ఠియో పఞ్ఞత్తా, తథేవ భగవా దస్సేసీతి. అరూపకాయభావతో వా ఫస్సాదిధమ్మసమూహభూతే అరూపత్తభావే కాయనిద్దేసో దట్ఠబ్బో.
ఏత్థాహ – ‘‘కామావచరదేవత్తభావాదినిరవసేసవిభవపతిట్ఠాపకానం దుతియవాదాదీనం యుత్తో అపరన్తకప్పికభావో అనాగతద్ధవిసయత్తా తేసం వాదానం; న పన దిట్ఠిగతిక-పచ్చక్ఖభూత-మనుస్సత్తభావ-సముచ్ఛేదపతిట్ఠాపకస్స పఠమవాదస్స పచ్చుప్పన్నవిసయత్తా’’తి. యది ఏవం యథా హి దుతియాదివాదానం, పురిమపురిమవాదసఙ్గహితస్సేవ అత్తనో ఉత్తరుత్తరభవోపపత్తియా సముచ్ఛేదనతో యుజ్జతి అపరన్తకప్పికతా, తథా చ ‘‘నో చ ఖో, భో, అయం అత్తా ఏత్తావతా సమ్మా సముచ్ఛిన్నో హోతీ’’తిఆది వుత్తం. ఏవం అనాగతస్సేవ మనుస్సత్తభావసముచ్ఛేదస్స అధిప్పేతత్తా పఠమవాదస్సపి అపరన్తకప్పికతా యుజ్జతి. ఏవం సబ్బస్సపి పుబ్బన్తతో ఆగతస్స ఉచ్ఛేదపఞ్ఞాపనవసేన ఇధ పుబ్బన్తకప్పికేసు దేసనా గతా. ఏతే ఉచ్ఛేదవాదా హేట్ఠా అపరన్తకప్పికేసు దేసనా గతా. ఏతే ఉచ్ఛేదవాదా హేట్ఠా అపరన్తకప్పికేసు తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జతి, న తతో ఉద్ధం పవత్తి అత్థీతి దస్సనత్థం వుత్తా. జలబుబ్బుళకూపమా హి సత్తాతి తస్స లద్ధి.
ఇధాతి పుబ్బన్తకప్పికేసు. ఇధేవ మనుస్సత్తభావాదికే ఉచ్ఛిజ్జతి వినట్ఠవినాసవసేన. ఏవం అనాగతే అనుప్పత్తిదస్సనపరానం ఉచ్ఛేదవాదానం అపరన్తకప్పికేసు గహణం; పుబ్బన్తతో పన ఆగతస్స అత్తనో ఇధేవ ఉచ్ఛేదదస్సనపరానం పుబ్బన్తకప్పికేసు గహణం. ఇతో పరం న గచ్ఛతీతి పన ఇదం అత్థతో ఆపన్నస్స అత్థస్స దస్సనం. సత్తేసు సఙ్ఖారేసు చ ఏకచ్చసస్సతన్తి పవత్తో ఏకచ్చసస్సతవాదో. సో పన బ్రహ్మకాయిక-ఖిడ్డాపదోసిక-మనోపదోసికత్తభావతో చవిత్వా ఇధాగతానం తక్కినో చ ఉప్పజ్జనవసేన చతుబ్బిధోతి ఆహ ‘‘చత్తారో ఏకచ్చసస్సతవాదా’’తి. ‘‘సఙ్ఖారేకచ్చసస్సతికా’’తి ఇదం తేహి సస్సతభావేన గయ్హమానానం ధమ్మానం యథాసభావదస్సనవసేన వుత్తం, న పనేకచ్చసస్సతికమతదస్సనవసేన. తస్స హి సస్సతాభిమతం అసఙ్ఖతమేవాతి లద్ధి. తథా హి వుత్తం (దీ. ని. ౧.౪౯) బ్రహ్మజాలే – ‘‘చిత్తన్తి వా మనోతి వా విఞ్ఞాణన్తి వా అయం అత్తా నిచ్చో ధువో సస్సతో అవిపరిణామధమ్మో సస్సతిసమం తథేవ ఠస్సతీ’’తి. న హి యస్స భావస్స పచ్చయేహి అభిసఙ్ఖతభావం పటిజానాతి; తస్సేవ నిచ్చధువాదిభావో అనుమ్మత్తకేన న సక్కా పటిఞ్ఞాతుం. ఏతేన, ‘‘ఉప్పాదవయధువతాయుత్తభావా సియా నిచ్చా, సియా అనిచ్చా, సియా న వత్తబ్బా’’తిఆదినా పవత్తస్స సత్తభఙ్గవాదస్స అయుత్తతా విభావితా హోతి.
తత్థాయం (దీ. ని. టీ. ౧.౩౮) అయుత్తతావిభావనా – యది, ‘‘యేన సభావేన యో ధమ్మో అత్థీతి వుచ్చతి, తేనేవ సభావేన సో ధమ్మో నత్థీ’’తిఆదినా వుచ్చేయ్య, సియా అనేకన్తవాదో; అథ అఞ్ఞేన, సియా న అనేకన్తవాదో; న చేత్థ దేసన్తరాదిసమ్బద్ధభావో యుత్తో వత్తుం తస్స సబ్బలోకసిద్ధత్తా వివాదాభావతో. యే పన వదన్తి – ‘‘యథా సువణ్ణఘటే మకుటే కతే ఘటభావో నస్సతి, మకుటభావో ఉప్పజ్జతి, సువణ్ణభావో తిట్ఠతియేవ, ఏవం సబ్బభావానం కోచి ధమ్మో నస్సతి, కోచి ఉప్పజ్జతి, సభావో పన తిట్ఠతీ’’తి. తే వత్తబ్బా – కిం తం సువణ్ణం, యం ఘటే మకుటే చ అవట్ఠితం? యది రూపాది, సో సద్దో వియ అనిచ్చో, అథ రూపాదిసమూహో, సమూహో నామ సమ్ముతిమత్తం. తస్స వోహారమత్తస్స అత్థితా నత్థితా నిచ్చతా వా న వత్తబ్బా. తస్స పరమత్థసభావేన అనుపలబ్భనతోతి అనేకన్తవాదో న సియా. ధమ్మా చ ధమ్మితో అఞ్ఞే వా సియుం అనఞ్ఞే వా. యది అఞ్ఞే, న తేసం అనిచ్చతాయ ధమ్మీ అనిచ్చో అఞ్ఞత్తా. న హి రూపా చక్ఖువిఞ్ఞాణం అఞ్ఞత్తా, న చ రూపే చక్ఖువిఞ్ఞాణసద్దో హోతి; కిఞ్చ ధమ్మకప్పనాపి నిరత్థికా సియా ధమ్మినో నిచ్చానిచ్చతాయ అసిజ్ఝనతో అథ అనఞ్ఞే; ఉప్పాదవినాసవన్తేహి అనఞ్ఞస్స ధమ్మినో తేసం వియ ఉప్పాదవినాససబ్భావతో కుతో నిచ్చతావకాసో, తేసమ్పి వా ధమ్మినో వియ నిచ్చతాపత్తి సియా. అపిచ నిచ్చానిచ్చనవత్తబ్బరూపో అత్తా చ లోకో చ పరమత్థతో విజ్జమానతాపటిజాననతో యథా నిచ్చాదీనం అఞ్ఞతరం రూపం, యథా వా దీపాదయో. న హి దీపాదీనం ఉదయబ్బయసభావానం నిచ్చానిచ్చనవత్తబ్బసభావతా సక్కా వత్తుం జీవస్స నిచ్చాదీసు అఞ్ఞతరం రూపం వియాతి ఏవం సత్తభఙ్గస్స వియ సేసభఙ్గానమ్పి అసమ్భవోయేవాతి సత్తభఙ్గవాదస్స అయుత్తతా వేదితబ్బాతి.
ఏత్థ చ, ‘‘ఇస్సరో నిచ్చో, అఞ్ఞే సత్తా అనిచ్చా’’తి ఏవం పవత్తవాదా సత్తేకచ్చసస్సతవాదా; సేయ్యథాపి ఇస్సరవాదాదయో. ‘‘పరమాణవో నిచ్చా ధువా, ద్విఅణుకాదయో అనిచ్చా’’తి ఏవం పవత్తవాదా సఙ్ఖారేకచ్చసస్సతవాదా; సేయ్యథాపి కణాదవాదాదయో. నను చ ‘‘ఏకచ్చే ధమ్మా సస్సతా, ఏకచ్చే అసస్సతా’’తి; ఏతస్మిం వాదే చక్ఖాదీనం అసస్సతతాసన్నిట్ఠానం యథాసభావావబోధో ఏవ, తయిదం కథం మిచ్ఛాదస్సనన్తి, కో ఏవమాహ – ‘‘చక్ఖాదీనం అసస్సతభావసన్నిట్ఠానం మిచ్ఛాదస్సన’’న్తి? అసస్సతేసుయేవ పన కేసఞ్చి ధమ్మానం సస్సతభావాభినివేసో ఇధ మిచ్ఛాదస్సనం; తేన పన ఏకవారే పవత్తమానేన చక్ఖాదీనం అసస్సతభావావబోధో విదూసితో సంసట్ఠభావతో; విససంసట్ఠో వియ సప్పిమణ్డో సకిచ్చకారణాసమత్తతాయ సమ్మాదస్సనపక్ఖే ఠపేతబ్బతం నారహతి. అథ వా అసస్సతభావేన నిచ్ఛితాపి చక్ఖుఆదయో సమారోపితజీవసభావా ఏవ దిట్ఠిగతి కేహి గయ్హన్తీతి తదవబోధస్స మిచ్ఛాదస్సనభావో న సక్కా నివారేతుం. తథా హి వుత్తం బ్రహ్మజాలే (దీ. ని. ౧.౪౯) – ‘‘చక్ఖున్తి వా…పే… కాయోతి వా అయం మే అత్తా’’తిఆది. ఏవఞ్చ కత్వా అసఙ్ఖతాయ సఙ్ఖతాయ చ ధాతుయా వసేన యథాక్కమం ఏకచ్చే ధమ్మా సస్సతా; ఏకచ్చే అసస్సతాతి ఏవం పవత్తో విభజ్జవాదోపి ఏకచ్చసస్సతవాదో ఆపజ్జతీతి ఏవంపకారా చోదనా అనోకాసా హోతి అవిపరీతధమ్మసభావసమ్పటిపత్తిభావతో.
న మరతీతి అమరా. కా సా? ‘‘ఏవన్తిపి మే నో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౬౨) నయేన పరియన్తరహితా దిట్ఠిగతికస్స దిట్ఠి చ వాచా చ, అమరాయ దిట్ఠియా వాచాయ వివిధో ఖేపోతి అమరావిక్ఖేపో. సో ఏతస్స అత్థీతి అమరావిక్ఖేపో. అథ వా అమరాతి ఏకా మచ్ఛజాతి, సా ఉమ్ముజ్జననిమ్ముజ్జనాదివసేన ఉదకే సన్ధావమానా గాహం న గచ్ఛతి; ఏవమేవం అయమ్పి వాదో ఇతో చితో చ సన్ధావతి, గాహం నాగచ్ఛతీతి అమరావిక్ఖేపో, సో ఏవ అమరావిక్ఖేపికో. స్వాయం వాదో ముసావాదఅనుయోగఛన్దరాగమోహహేతుకతాయ చతుధా పవత్తోతి ఆహ – ‘‘చత్తారో అమరావిక్ఖేపికా వుత్తా’’తి. నను చేత్థ (దీ. ని. టీ. ౧.౬౫-౬౬) చతుబ్బిధోపి అమరావిక్ఖేపికో కుసలాదికే ధమ్మే పరలోకత్తికాదీని చ యథాభూతం అనవబుజ్ఝమానో, తత్థ తత్థ పఞ్హం పుట్ఠో పుచ్ఛాయ విక్ఖేపనమత్తం ఆపజ్జతీతి తస్స కథం దిట్ఠిగతికభావో. న హి అవత్తుకామస్స వియ పుచ్ఛితమత్థం అజానన్తస్స విక్ఖేపకరణమత్తేన దిట్ఠిగతికతా యుత్తాతి? న హేవం పుచ్ఛావిక్ఖేపకరణమత్తేన తస్స దిట్ఠిగతికతా ఇచ్ఛితా, అథ ఖో మిచ్ఛాభినివేసేన. సస్సతవసేన మిచ్ఛాభినివిట్ఠోయేవ హి మన్దబుద్ధితాయ కుసలాదిధమ్మే పరలోకత్తికాదీని చ, యాథావతో అప్పటిపజ్జమానో అత్తనా అవిఞ్ఞాతస్స అత్థస్స పరం విఞ్ఞాపేతుం అసమత్థతాయ ముసావాదాదిభయేన చ విక్ఖేపం ఆపజ్జతీతి. తథా హిస్స వాదస్స సస్సతదిట్ఠిసఙ్గహో వుత్తో. అథ వా పుఞ్ఞపాపానం, తబ్బిపాకానఞ్చ అనవబోధేన, అసద్దహనేన చ, ‘‘తబ్బిసయాయ పుచ్ఛాయ విక్ఖేపకరణంయేవ యుత్తం సున్దరఞ్చా’’తి, ఖన్తిం రుచిం ఉప్పాదేత్వా అభినివిసన్తస్స ఉప్పన్నా విసుంయేవేకా ఏసా దిట్ఠి సత్తభఙ్గదిట్ఠి వియాతి దట్ఠబ్బా. తథా చేవ వుత్తం – ‘‘పరియన్తరహితా దిట్ఠిగతికస్స దిట్ఠి చేవ వాచా చా’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౬౧). కథం పనస్సా సస్సతదిట్ఠిసఙ్గహో? ఉచ్ఛేదవసేన అనభినివేసతో. ‘‘నత్థి కోచి ధమ్మానం యథాభూతవేదీ వివాదబహులత్తా లోకస్స; ‘ఏవమేవ’న్తి పన సద్దన్తరేన ధమ్మే నిజ్ఝాననా అనాదికాలికా లోకే’’తి గాహవసేన సస్సతలేసోపేత్థ లబ్భతియేవ.
అమతి గచ్ఛతి ఏత్థ సభావో ఓసానన్తి అన్తో, మరియాదో, సో ఏతస్స అత్థీతి అన్తవా. తేనాహ ‘‘సపరియన్తో’’తి. అవడ్ఢితకసిణస్స పుగ్గలస్స ఏవం హోతీతి యోజనా. దుతియవాదో ‘‘అనన్తవా లోకో’’తి వాదో. తతియవాదో ‘‘అన్తవా చ అనన్తవా చా’’తి వాదో. చతుత్థవాదో ‘‘నేవన్తవా నానన్తవా’’తి వాదో. ఏతే ఏవ చత్తారో వాదినో సన్ధాయ బ్రహ్మజాలే (దీ. ని. ౧.౫౩) – ‘‘అన్తానన్తికా అన్తానన్తం లోకస్స పఞ్ఞపేన్తి చతూహి వత్థూహీ’’తి వుత్తం. తత్థ (దీ. ని. టీ. ౧.౫౩) యుత్తం తావ పురిమానం తిణ్ణం వాదీనం అన్తత్తఞ్చ అనన్తత్తఞ్చ అన్తానన్తత్తఞ్చ ఆరబ్భ పవత్తవాదత్తా అన్తానన్తికత్తం. పచ్ఛిమస్స పన తదుభయపటిసేధవసేన పవత్తవాదత్తా కథమన్తానన్తికత్తన్తి? తదుభయపటిసేధవసేన పవత్తవాదత్తా ఏవ. యస్మా పటిసేధవాదోపి అన్తానన్తవిసయో ఏవ తం ఆరబ్భ పవత్తత్తా. అపరే ఆహు – ‘‘యథా తతియవాదే సమ్భేదవసేన ఏతస్సేవ అన్తవన్తతా అనన్తతా చ సమ్భవతి, ఏవం తక్కీవాదేపి కాలభేదవసేన ఉభయసమ్భవతో అఞ్ఞమఞ్ఞపటిసేధేన ఉభయఞ్ఞేవ వుచ్చతి. కథం? అన్తవన్తతాపటిసేధేన హి అనన్తతా వుచ్చతి, అనన్తతాపటిసేధేన చ అన్తవన్తతా, అన్తానన్తానఞ్చ తతియవాదభావో కాలభేదస్స అధిప్పేతత్తా. ఇదం వుత్తం హోతి యస్మా అయం లోకసఞ్ఞితో అత్తా ఝాయీహి అధిగతవిసేసేహి అనన్తో కదాచి సక్ఖి దిట్ఠో అనుసుయ్యతి; తస్మా నేవన్తవా. యస్మా పన తేహి ఏవ కదాచి అన్తవా సక్ఖి దిట్ఠో అనుసుయ్యతి, తస్మా న పన అనన్తవా’’తి. యథా చ అనుస్సుతితక్కీవసేన, ఏవం జాతిస్సరతక్కిఆదీనఞ్చ వసేన యథాసమ్భవం యోజేతబ్బం. అయఞ్హి తక్కికో అవడ్ఢితభావపుబ్బకత్తా పటిభాగనిమిత్తానం వడ్ఢితభావస్స వడ్ఢితకాలవసేన అపచ్చక్ఖకారితాయ అనుస్సవాదిమత్తే ఠత్వా – ‘‘నేవన్తవా’’తి పటిక్ఖిపతి, అవడ్ఢితకాలవసేన పన ‘‘నానన్తో’’తి. న పన అన్తవన్తతానన్తతానం అచ్చన్తమభావేన యథా తం ‘‘నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ’’తి, అవస్సఞ్చ ఏతం ఏవం విఞ్ఞాతబ్బం, అఞ్ఞథా విక్ఖేపపక్ఖంయేవ భజేయ్య చతుత్థవాదో. న హి అన్తవన్తతానన్తతాతదుభయవినిముత్తో అత్తనో పకారో అత్థి, తక్కీవాదీ చ యుత్తిమగ్గకో, కాలభేదవసేన చ తదుభయమ్పి ఏకస్మిం న న యుజ్జతీతి. అనన్తరచతుక్కన్తి ఏకత్తసఞ్ఞీతి ఆగతసఞ్ఞీచతుక్కం.
ఏకన్తసుఖీతి ఏకన్తేనేవ సుఖీ. తం పనస్స సుఖం దుక్ఖేన అవోమిస్సం హోతీతి ఆహ ‘‘నిరన్తరసుఖీ’’తి. ఏకన్తసుఖమేవాతి ఇదం సుఖబహులతం సన్ధాయ వుత్తం. అతీతాసు సత్తసు జాతీసూతి ఇదం తతో పరం జాతిస్సరఞాణేన అనుస్సరితుం న సక్కాతి కత్వా వుత్తం. తాదిసమేవాతి సుఖసమఙ్గిమేవ అత్తభావం. ‘‘ఏవం సుఖసమఙ్గీ’’తి తం అనుస్సరన్తస్స జాతిస్సరస్స అతీతజాతియమ్పి ఇధ వియ దుక్ఖఫుట్ఠస్స తం అనుస్సరన్తస్స.
సబ్బేసమ్పీతి లాభీనం తక్కీనమ్పి. తథాతి ఇమినా ‘‘సబ్బేసమ్పీ’’తి ఇదం పదం ఆకడ్ఢతి. కామావచరం నామ అదుక్ఖమసుఖం అనుళారం అవిభూతన్తి ఆహ ‘‘చతుత్థజ్ఝానవసేనా’’తి. చతుత్థజ్ఝానం కారణభూతం ఏతస్స అత్థి, తేన వా నిబ్బత్తన్తి చతుత్థజ్ఝానికం. మజ్ఝత్తస్సాతి మజ్ఝత్తభూతస్స మజ్ఝత్తవేదనాబహులస్స. మజ్ఝత్తభూతట్ఠానమేవ అత్తనో మజ్ఝత్తతాపత్తమేవ భూతపుబ్బం అనుస్సరన్తస్స. ఏకచ్చసస్సతికాతి ఏకచ్చసస్సతవాదినో వుత్తా. పుగ్గలాధిట్ఠానేన హి ఏకచ్చసస్సతికా. ఏస నయో సేసేసుపి. అధిచ్చసముప్పన్నవాదో సస్సతవాదసముద్దిట్ఠోతి కత్వా ‘‘ద్వే అధిచ్చసముప్పన్నికా’’తి చ వుత్తం.
౨౮. దిట్ఠుద్ధారన్తి యథావుత్తానం దిట్ఠీనం అనియ్యానికభావదస్సనవసేన పదుద్ధరణం. పచ్చత్తంయేవ ఞాణన్తి అపరప్పచ్చయం అత్తనియేవ ఞాణం. తం పన అత్తపచ్చక్ఖం హోతీతి ఆహ ‘‘పచ్చక్ఖఞాణ’’న్తి. సువణ్ణస్స వియ దోసాపగమేన ఉపక్కిలేసవిగమేన ఞాణస్స విసుద్ధన్తి ఆహ ‘‘పరిసుద్ధన్తి నిరుపక్కిలేస’’న్తి. కిలేసన్ధకారవిగమతో సప్పభాసముజ్జలమేవ హోతీతి వుత్తం – ‘‘పరియోదాతన్తి పభస్సర’’న్తి బాహిరసమయస్మిమ్పి హోన్తి ఝానస్స సమిజ్ఝనతో. మయమిదం జానామాతి ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చ ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి చ మిచ్ఛాగాహవసేన అఞ్ఞాణభాగమేవ పరిబ్రూహేత్వా తతో ఏవ యథాగహితం గాహం సన్ధాయ – ‘‘మయమిదం అత్థం తత్థ జానామా’’తి ఏవం తత్థ మిచ్ఛాగాహే అవిజ్జమానం ఞాణకోట్ఠాసం ఓతారేన్తియేవ అనుప్పవేసేన్తియేవ. న తం ఞాణం, మిచ్ఛాదస్సనం నామేతం, కిం పన తం మిచ్ఛాదస్సనం నామ? సస్సతో అత్తా చ లోకో చాతిఆదినా మిచ్ఛాభినివేసభావతో. తేనాహ ‘‘తదపి…పే… అత్థో’’తి. యం తం దిట్ఠియా ఉపనిస్సయభూతం ఞాణం, తం సన్ధాయాహ – ‘‘జాననమత్తలక్ఖణత్తా ఞాణభాగమత్తమేవా’’తి. ఞాణమ్పి హి దిట్ఠియా ఉపనిస్సయో హోతియేవ లాభినో ఇతరస్స చ తథా తథా మిచ్ఛాభినివేసతో. అనుపాతివత్తనతో అనతిక్కమనతో. అసాధారణతో న ఉపాతివత్తన్తి ఏతేనాతి అనుపాతివత్తనం, తతో. ఉపాదానపచ్చయతోతి ఉపాదానస్స పచ్చయభావతో. ఏతేన ఫలూపచారేనేవ ఉపాదానమాహ. యది బ్రహ్మజాలే ఆగతా సబ్బాపి దిట్ఠియో ఇధ కథితా హోన్తి, ఏవం సన్తే ఇదం సుత్తం బ్రహ్మజాలసుత్తేన ఏకసదిసన్తి ఆహ – ‘‘బ్రహ్మజాలే పనా’’తిఆది. ‘‘అఞ్ఞత్ర రూపం అఞ్ఞత్ర వేదనా సక్కాయంయేవ అనుపరిధావన్తీ’’తి వచనతో ఇధ సక్కాయదిట్ఠి ఆగతా. బ్రహ్మజాలం కథితమేవ హోతి తత్థ ఆగతానం ద్వాసట్ఠియాపి దిట్ఠీనం ఇధాగతత్తా. సస్సతుచ్ఛేదాభినివేసో అత్తాభినివేసపుబ్బకో, ‘‘అత్తా సస్సతో అత్తా ఉచ్ఛేదో’’తి పవత్తనతో.
౩౦. ద్వాసట్ఠి…పే… దస్సేతున్తి కథం పనాయమత్థో ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో’’తిఆదిపాళియా దస్సితో హోతీతి? అప్పహీనసక్కాయదిట్ఠికస్స పుబ్బన్తాపరన్తదిట్ఠిఉపాదియనజోతనతో. పరిచ్చాగేనాతి విక్ఖమ్భనేన. చతుత్థజ్ఝాననిరోధా తతియజ్ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి ఏత్థ న పరిహీనచతుత్థజ్ఝానస్స తతియజ్ఝానం భవతి, తతియజ్ఝానా వుట్ఠితస్స పన చతుత్థజ్ఝానా వుట్ఠితస్స చ తతియం పటిలోమనయేన సమ్భవతి. తేనాహ ‘‘అయం పనేత్థా’’తిఆది. ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బన్తి ‘‘పవివేకా పీతి నిరుజ్ఝతీ’’తి ఇదం, ‘‘నిరామిససుఖస్సనిరోధా’’తి ఏత్థ వియ వుట్ఠాననిరోధవసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బన్తి అత్థో. హీనజ్ఝానపరియాదానకదోమనస్సన్తి నీవరణసహగతదోమనస్సమాహ. తఞ్హి ఝానపరియాదానకరం. కమ్మనీయభావోతి సమాపత్తిం పత్తో వియ సమాపత్తిసమాపజ్జనభావే కమ్మక్ఖమభావో. సోమనస్సవిధురత్తా దోమనస్సం వియాతి దోమనస్సన్తి వుత్తం. ‘‘ఉప్పజ్జతి పవివేకా పీతీ’’తి పున వుత్తా పీతి ఝానద్వయపీతి. యం ఠానం ఛాయా జహతీతి యం పదేసం ఆతపేన అభిభుయ్యమానం ఛాయా జహతి. తత్థ ఆతపే ఛాయాతి పదేసేన ఆతపసఞ్ఞితానం భూతసఙ్ఖతానం పహానట్ఠానమాహ. తేనాహ ‘‘యస్మిం ఠానే’’తిఆది.
౩౧. నిరామిసం సుఖన్తి తతియజ్ఝానసుఖం దూరసముస్సారితకామామిసత్తా.
౩౨. అదుక్ఖమసుఖన్తి చతుత్థజ్ఝానవేదనం, న యం కిఞ్చి ఉపేక్ఖావేదనం.
౩౩. నిగ్గహణోతి మమంకారభావేన కిఞ్చిపి అగణ్హన్తో. నిబ్బానస్స సప్పాయన్తి నిబ్బానాధిగమస్స, నిబ్బానస్సేవ వా అవిలోమవసేన ఏకన్తికుపాయతాయ సప్పాయం. తేనాహ ‘‘ఉపకారభూత’’న్తి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు తేభూమకధమ్మేసు. ఏతన్తి ఏతం యథావుత్తసమథభావనాయ కిలేసానం విక్ఖమ్భనం. సబ్బత్థ నికన్తియా అసుక్ఖాపితత్తా కథం నిబ్బానస్స ఉపకారపటిపదా నామ జాతం? న జాయతే వాత్యధిప్పాయో. సబ్బత్థాతి పుబ్బన్తానుదిట్ఠిఆదికే సబ్బస్మిం. అగ్గణ్హనవసేనాతి తణ్హాగాహేన అగ్గహణవసేన. యత్థ హి తణ్హాగాహో విమోచితో, తత్థ దిట్ఠిమానగ్గాహా సుక్ఖా వియ హోన్తి తదేకట్ఠభావతో. తాదిసస్స నిబ్బానగామినీ పటిపదా ఏవ ఆసన్నే, న దూరే. తేన వుత్తం – ‘‘ఉపకారపటిపదా నామ జాత’’న్తి. తాదిసస్స చ సన్తోహమస్మీతిఆదికా సమనుపస్సనా అధిమానపక్ఖే తిట్ఠతీతి ఆహ – ‘‘అభివదతీతి అభిమానేన ఉపవదతీ’’తి. ఇదమేవ ఉపాదియతీతి నియమాభావతో ‘‘అట్ఠారసవిధమ్పీ’’తి వుత్తం. సేసపదేపి ఏసేవ నయో. దిట్ఠుపాదానే సతి సేసఉపాదానసమ్భవో అవుత్తసిద్ధోతి తదేవ ఉద్ధటం.
సే ఆయతనే వేదితబ్బేతి నిరోధస్స కారణం నిబ్బానం వేదితబ్బం. ద్విన్నం ఆయతనానన్తి చక్ఖాయతనాదీనం ద్విన్నం ఆయతనానం. పటిక్ఖేపేన నిబ్బానం దస్సితం వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన.
న గాధతీతి న పతిట్ఠాతి. అతోతి అస్మా నిబ్బానా. సరాతి తణ్హా. సఙ్ఖారపటిక్ఖేపేనాతి సఙ్ఖారేకదేసభూతానం చతున్నం మహాభూతానం పటిక్ఖేపేన.
విఞ్ఞాణన్తి విసిట్ఠేన ఞాణేన జానితబ్బం. తతో ఏవ అనిదస్సనం అచక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం అనిన్ద్రియగోచరం. అనన్తన్తి అన్తరహితం, నిచ్చన్తి అత్థో. సబ్బతో పభన్తి కిలేసన్ధకారాభావతో చ సమన్తతో పభస్సరం. ‘‘సబ్బతో పప’’న్తి వా పాఠో, సబ్బతో పతతిత్థన్తి అత్థో. చత్తారీసకమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతేహి తిత్థేహి ఓతరిత్వా అనుపవిసితబ్బం అమతసరన్తి వుత్తం హోతి. అనుపాదా కఞ్చి ధమ్మం అగ్గహేత్వా విముచ్చన్తి ఏత్థాతి అనుపాదావిమోక్ఖో, నిబ్బానం. అనుపాదా విముచ్చతి ఏతేనాతి అనుపాదావిమోక్ఖో, అగ్గమగ్గో. అనుపాదావిమోక్ఖన్తికతాయ పన అరహత్తఫలం అనుపాదావిమోక్ఖోతి వుత్తం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
పఞ్చత్తయసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౩. కిన్తిసుత్తవణ్ణనా
౩౪. భవోతి పరిత్తో. అభవోతి మహన్తో. వుద్ధిఅత్థో హి అయం అ-కారో, ‘‘సంవరాసంవరో, ఫలాఫల’’న్తిఆదీసు వియ, తస్మా భవాభవహేతూతి ఖుద్దకస్స మహన్తస్స వా భవస్స హేతు, తం పచ్చాసీసమానోతి అత్థో. తేనాహ – ‘‘తస్మిం తస్మిం భవే సుఖం వేదిస్సామీ’’తిఆది.
౩౫. లోకుత్తరబోధిపక్ఖియధమ్మే ఉద్దిస్స పుథుజ్జనానం వివాదో సమ్భవతీతి ఆహ – ‘‘లోకియలోకుత్తరావ కథితా’’తి. లోకియాపి హి బోధిపక్ఖియధమ్మా లోకుత్తరధమ్మాధిగమస్స ఆసన్నకారణత్తా విసేసకారణన్తి యావ అఞ్ఞేహి లోకియధమ్మేహి అభివిసిట్ఠోతి కత్వా, ‘‘ఇమేసు సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మేసూ’’తి అవిసేసేన వుత్తం. అత్థతో నానం హోతీతి అత్థతో భేదో హోతి బోధిపక్ఖియధమ్మానం సమధిగతత్తా. న హి కాయాదయో భావేతబ్బా, సతియేవ పన భావేతబ్బాతి. బ్యఞ్జనతో నానం భేదం. ఇమినాపి కారణేనాతి ఇమాయపి యుత్తియా. ఇదాని తం యుత్తిం దస్సేన్తో – ‘‘అత్థఞ్చ బ్యఞ్జనఞ్చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సమానేత్వాతి సుత్తన్తరతో సమానేత్వా, సుత్తన్తరపదేహి చ సమానేత్వా. అఞ్ఞథాతి అఞ్ఞతో, భూతతో అపగతం కత్వాతి అత్థో. మిచ్ఛా రోపితభావోతి అయాథావతో ఠపితభావో. అత్థఞ్చ బ్యఞ్జనఞ్చ విఞ్ఞాపనకారణమేవాతి అవిపరీతత్థస్స సద్దస్స చ బుజ్ఝనహేతుతాయ.
౩౭. ఇధ ధమ్మవినయట్ఠానే సతియేవ సతిపట్ఠానన్తి గహితా, అత్థతో సమేతి నామ యాథావతో అత్థస్స గహితత్తా. అసభావనిరుత్తిభావతో బ్యఞ్జనతో నానత్తన్తి తం లిఙ్గభేదేన వచనభేదేన చ దస్సేన్తో, ‘‘సతిపట్ఠానోతి వా సతిపట్ఠానాతి వా మిచ్ఛా రోపేథా’’తి ఆహ. అప్పమత్తకన్తి అణుమత్తం సల్లహుకం, న గరుతరం అధనితం కత్వా వత్తబ్బమ్పి ధనితం ఘోసవన్తం కత్వా రోపితే వుత్తదోసాభావతోతి తేనాహ – ‘‘నిబ్బుతిం పత్తుం సక్కా హోతీ’’తి.
బ్యఞ్జనస్స మిచ్ఛారోపనం న విసేసన్తరాయకరం హోతీతి ఞాపనత్థం, చతుసు మగ్గేసు పఞ్హం కథేత్వావ పరినిబ్బుతో. సుత్తన్తబ్యఞ్జనం సన్ధాయేతం వుత్తం – ‘‘అప్పమత్తకం ఖో పనా’’తి.
౩౮. అథ చతుత్థవారే వివాదో కస్మా జాతో? యావతా నేసం వచనం అత్థతో చేవ సమేతి బ్యఞ్జనతో చాతి అధిప్పాయో. సఞ్ఞాయ వివాదోతి కిఞ్చాపి సమేతి అత్థతో చేవ బ్యఞ్జనతో చ, సఞ్ఞా పన నేసం అవిసుద్ధా, తాయ సఞ్ఞాయ వసేన వివాదో జాతోతి దస్సేన్తో ‘‘అహ’’న్తిఆదిమాహ. అహం సతిపట్ఠానన్తి వదామి, అయం సతిపట్ఠానోతి వదతీతి ఏవం తేసం ఞాణం హోతీతి ఇమమత్థం, ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా అతిదిసతి.
౩౯. న చోదనత్థాయ వేగాయితబ్బన్తి సీఘం సీఘం న చోదనా కాతబ్బాతి అత్థో. తస్మాతి యస్మా ఏకచ్చో కోధనభావేన ఏవం పటిప్ఫరి, తస్మా. అనాదానదిట్ఠీతి ఆదియిత్వా అనభినివిసనతో అనాదానదిట్ఠీ అదళ్హగ్గాహీ. పక్ఖిపన్తో వియాతి గిలిత్వా పక్ఖిపన్తో వియ.
ఉపఘాతోతి చిత్తప్పఘాతో ఫరసుపఘాతో వియ. వణఘట్టితస్స వియాతి వణే ఘట్టితస్స వియ దుక్ఖుప్పత్తి చిత్తదుక్ఖుప్పత్తి. ద్వే వారే వత్వాపి విసజ్జేతీతి సుప్పటినిస్సగ్గీ ఏవం పగేవ చోదితమత్తే విస్సజ్జేతి చేతి అధిప్పాయో. కథనవసేన చ కాయచిత్తకిలమథో. ఏవరూపోతి సహసా అవిస్సజ్జేన్తేన చోదకస్స విహేసావాదో హుత్వాపి అక్కోధనాదిసభావో.
ఉపేక్ఖాతి సకేన కమ్మేన పఞ్ఞాయిస్సతీతి తస్మిం పుగ్గలే అజ్ఝుపేక్ఖణా. ఉపేక్ఖం అతిమఞ్ఞతి నామ తస్స అనాచారస్స అనజ్ఝుపేక్ఖణతో.
౪౦. వచనసఞ్చారోతి పేసుఞ్ఞవసేన అఞ్ఞథావచనుపసంహారో. దిట్ఠిపళాసోతి యుగగ్గాహవసేన లద్ధి. సా పన చిత్తస్స అనారాధనియభావో సత్థుచిత్తస్స అనారాధకభావో. కలహోతి అధికరణుప్పాదవసేన పవత్తో విగ్గహో భణ్డనస్స పుబ్బభాగో.
యేన కారణేనాతి యేన ధమ్మేన సత్థుసాసనేన. తమేవ హి సన్ధాయ వదతి – ‘‘ధమ్మోతి సారణీయధమ్మో అధిప్పేతో’’తి. ఏత్థాతి ‘‘ధమ్మస్స చానుధమ్మ’’న్తి ఏత్థ. ధమ్మోతి సమ్బుద్ధస్స తస్స తథా పవత్తం బ్యాకరణం యథా వివాదాపన్నా సఞ్ఞత్తిం గచ్ఛన్తి. తేనాహ – ‘‘తేసం భిక్ఖూనం సఞ్ఞత్తికరణ’’న్తి. తదేవ బ్యాకరణం అనుధమ్మోతి భిక్ఖునా వుచ్చమానో అనుపవత్తో ధమ్మో. తేనాహ – ‘‘తదేవ బ్యాకరోతి నామా’’తి. కోచీతి యో కోచి. సహధమ్మికో సకారణో. అఞ్ఞత్థో అయం కిం సద్దోతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞో’’తి. అస్సాతి వుత్తనయేన పటిపన్నభిక్ఖునో, తస్స పటిపత్తి న కేనచి గరహణీయా హోతీతి అత్థో. సేసం సబ్బం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
కిన్తిసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౪. సామగామసుత్తవణ్ణనా
౪౧. ద్వేధికజాతాతి జాతద్వేధికా సఞ్జాతభేదా. ద్వేజ్ఝజాతాతి దువిధభావం పత్తా. భణ్డన్తి పరిభాసన్తి ఏతేనాతి భణ్డనం, విరుద్ధచిత్తతా. తన్తి భణ్డనం. ధమ్మవినయన్తి పావచనం. వితుజ్జన్తా ముఖసత్తీహి. సహితం మేతి మయ్హం వచనం సహితం సిలిట్ఠం పుబ్బాపరసమ్బన్ధం అత్థయుత్తం. తేనాహ ‘‘అత్థసంహిత’’న్తి. అధిచిణ్ణన్తి ఆచిణ్ణం. విపరావత్తన్తి విరోధదస్సనవసేన పరావత్తితం, పరావత్తం దూసితన్తి అత్థో. తేనాహ – ‘‘చిరకాలవసేన…పే… నివత్త’’న్తి. పరియేసమానో చర, తత్థ తత్థ గన్త్వా సిక్ఖాహీతి అత్థో. సచే సక్కోసి, ఇదానిమేవ మయా వేఠితదోసం నిబ్బేఠేహి. మరణమేవాతి అఞ్ఞమఞ్ఞఘాతవసేన మరణమేవ.
నాటపుత్తస్స ఇమేతి నాటపుత్తియా. తే పన తస్స సిస్సాతి ఆహ ‘‘అన్తేవాసికేసూ’’తి. పురిమపటిపత్తితో పటినివత్తనం పటివానం, తం రూపం సభావో ఏతేసన్తి పటివానరూపా. తేనాహ ‘‘నివత్తనసభావా’’తి. కథనం అత్థస్స ఆచిక్ఖనం. పవేదనం తస్స హేతుదాహరణాని ఆహరిత్వా బోధనం. న ఉపసమాయ సంవత్తతీతి అనుపసమసంవత్తనం, తదేవ అనుపసమసంవత్తనికం, తస్మిం. సముస్సితం హుత్వా పతిట్ఠాహేతుభావతో థూపం పతిట్ఠాతి ఆహ – ‘‘భిన్నథూపేతి భిన్నపతిట్ఠే’’తి. థూపోతి వా ధమ్మస్స నియ్యానభావో వేదితబ్బో, అఞ్ఞధమ్మే అభిభుయ్య సముస్సితట్ఠేన. సో నిగణ్ఠస్స సమయే కేహిచి అభిన్నసమ్మతోపి భిన్నో వినట్ఠోయేవ సబ్బేన సబ్బం అభావతోతి భిన్నథూపో. సో ఏవ నియ్యానభావో వట్టదుక్ఖతో ముచ్చితుకామానం పటిసరణం, తం ఏత్థ నత్థీతి అప్పటిసరణో, తస్మిం భిన్నథూపే అప్పటిసరణేతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.
ఆచరియప్పమాణన్తి ఆచరియముట్ఠి హుత్వా పమాణభూతం. నానానీహారేనాతి నానాకారేన. ‘‘వివాదో న ఉప్పజ్జీ’’తి వత్వా తస్స అనుప్పత్తికారణం దస్సేన్తో, ‘‘సత్థా హి…పే… అవివాదకారణం కత్వావ పరినిబ్బాయీ’’తి వత్వా తం వివరితుం ‘‘భగవతా హీ’’తిఆది వుత్తం. పతిట్ఠా చ అవస్సయో చ, ‘‘అయం ధమ్మో అయం వినయో ఇదం సత్థుసాసన’’న్తి వినిచ్ఛయనే మహాపదేసా, పఞ్హబ్యాకరణాని చ, యస్మా తేసు పతిట్ఠాయ తే అవస్సాయ ధమ్మవినయధరా చ నిచ్ఛయం గచ్ఛన్తి. తథా హి సుత్తన్తమహాపదేసతో వినయే కేనచి పుచ్ఛితో అత్థో చతున్నం పఞ్హబ్యాకరణానం వసేన సువినిచ్ఛితరూపో, తస్మా ధమ్మవినయో ఇధ సత్థు కిచ్చం కాతుం సక్కోతీతి ఆహ – ‘‘తేనేవా’’తిఆది, తస్మా ఉళారాయ దేసనాయ భాజనన్తి అధిప్పాయో.
౪౨. పటిపవిట్ఠం కత్వా ఆహరితబ్బతో, సచ్చం కారితబ్బతో పాభతం మూలన్తి ఆహ – ‘‘కథాపాభత’’న్తి, ధమ్మకథాయ మూలకారణన్తి అత్థో. యేసం వసేన వివాదో ఉప్పన్నో, తేయేవ అధమ్మవాదినో, తేసం తావ సో అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తతు, తతో అఞ్ఞేసం దేవమనుస్సానం కథన్తి, చోదనా పరమ్పరాయ సంకిలేసవత్థుభావతోతి పరిహారో. తేనాహ – ‘‘కోసమ్బకక్ఖన్ధకే వియా’’తిఆది.
౪౩. అభిఞ్ఞా దేసితాతి అభివిసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ జానిత్వా బోధితా. పతిస్సయమానరూపాతి అపదిస్స పతిస్సయమానా గరుకవసేన నిస్సయమానసభావా. తేనాహ – ‘‘ఉపనిస్సాయ విహరన్తీ’’తి, గరుతరం నిస్సయం కత్వా విహరన్తీతి అత్థో. పరివారే పఞ్ఞత్తానీతి, ‘‘ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా’’తి, ఏవం నిద్ధారేత్వా పరివారపాళియం (పరి. ౩౩౬) ఆసఙ్కరవసేన ఠపితాని. ‘‘ఏవఞ్చ పన, భిక్ఖవే, ఇమం సిక్ఖాపదం ఉద్దిసేయ్యా’’తి (పారా. ౩౯, ౪౨, ౪౩) విభఙ్గపాఠవసేనేవ హి తాని భగవతా పఞ్ఞత్తాని. తాని ఠపేత్వా సేసాని సబ్బసిక్ఖాపదాని అధిపాతిమోక్ఖం నామాతి, ఇదం గోబలీబద్దఞాయేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం తేసమ్పి అధిపాతిమోక్ఖభావతో.
తత్రాయం నయోతి తస్మిం సుప్పజహనాయ అప్పమత్తకభావే అయం వక్ఖమానో. తానీతి పణీతభోజనాని. యో కోచీతి భిక్ఖు వా భిక్ఖునీ వా. దుక్కటవత్థుకన్తి యం కిఞ్చి దుక్కటాపత్తివత్థుకం. తేనాతి సుప్పజహనభావేన మూలాపత్తివీతిక్కమస్స అణుమత్తతాయ.
పుబ్బభాగమగ్గన్తి లోకియమగ్గం. తత్రాతి తస్మిం పుబ్బభాగమగ్గం నిస్సాయ వివాదుప్పాదే. ఓభాసఞాణన్తి ఓభాసస్స ఉప్పత్తిహేతుభూతం ఞాణం. తత్థ పన సో మగ్గసఞ్ఞిభావేన మగ్గో చ చతుబ్బిధోతి సుతత్తా, ‘‘పట్ఠమమగ్గో నామా’’తిఆదిమాహ. ఏవన్తి ఏవం అసన్దిద్ధం అపరిసఙ్కితం పరిచ్చత్తం కత్వా కమ్మట్ఠానం కథేతుం న సక్కోతి.
చేతియం న దిట్ఠన్తి తస్స కతం థూపం వదతి. నిన్దియే పుథుజ్జనభావే ఠితం పాసంసం అరియభావం ఆరోపేత్వా తం మిచ్ఛాలద్ధిం అభినివిస్స పగ్గయ్హ వోహరణతో సగ్గోపి మగ్గోపి వారితోయేవాతి. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘యో నిన్దియం పసంసతి, తం వా నిన్దతి యో పసంసియో;
విచినాతి ముఖేన సో కలిం, కలినా తేన సుఖం న విన్దతీ’’తి. (సు. ని. ౬౬౩; సం. ని. ౧.౧౮౦-౧౮౧; అ. ని. ౪.౩; నేత్తి. ౯౨);
‘‘ఖణేనేవ అరహత్తం పాపుణితుం సమత్థకమ్మట్ఠానకథం ఆచిక్ఖిస్సామీ’’తి హి ఇమినా తత్థ కోహఞ్ఞమ్పి దిస్సతి; ఇతరేసు పన వత్తబ్బమేవ నత్థి. ఉప్పాటేత్వాతి ఉద్ధరిత్వా. ‘‘అథ తే భిక్ఖూ’’తిఆది సేసం నామ. ‘‘అమతం తే పరిభుఞ్జన్తి, యే కాయగతాసతిం పరిభుఞ్జన్తీ’’తి (అ. ని. ౧.౬౦౦) వచనం దుగ్గహితం గణ్హాపేత్వా, ‘‘ఏత్తావతా వో అమతం పరిభుత్తం నామ భవిస్సతీ’’తి ఆహ.
౪౪. ఏవన్తి ఆకారలక్ఖణమేతం, న ఆకారనియమనం. తేన ఇమినావ కారణేన చ యో వివాదో ఉప్పజ్జేయ్యాతి వుత్తం హోతి. గరుస్మిం గరూతి పవత్తం చిత్తం గరువిసయత్తా తంసహచరితత్తా గరు, తస్స భావో గారవం, గరుకరణం, తం ఏత్థ నత్థీతి అగారవో. తేనాహ ‘‘గారవవిరహితో’’తి. గరుస్స గారవవసేన పతిస్సయనం పతిస్సోతి వుచ్చతి నీచవుత్తితా, తప్పటిపక్ఖతో అప్పతిస్సోతి ఆహ – ‘‘అప్పతిస్సయో అనీచవుత్తీ’’తి. ఏత్థ యథాయం పుగ్గలో సత్థరి అగారవో నామ హోతి, తం దస్సేతుం, ‘‘ఏత్థ పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తీసుకాలేసు ఉపట్ఠానం న యాతీతిఆది సముదాయకిత్తనఅనవసేసదస్సనం, అవయవతో పన అగారవసిద్ధి యథా తం సామఞ్ఞతో సిక్ఖాపదసమాదానం తబ్బిసేసో భేదో. ఏస నయో సేసేసుపి.
సక్కచ్చం న గచ్ఛతీతి ఆదరవసేన న గచ్ఛతి. సఙ్ఘే కతోయేవ హోతి సఙ్ఘపరియాపన్నత్తా తస్స, యథా సఙ్ఘం ఉద్దిస్స దిన్నం ఏకేన భిక్ఖునా పటిగ్గహితం సఙ్ఘస్స దిన్నమేవ హోతి. అపరిపూరయమానోవ సిక్ఖాయ అగారవో. తేనాహ భగవా – ‘‘సిక్ఖాయ న పరిపూరకారీ’’తి (మ. ని. ౨.౧౩౫). అత్తనో పరిసాయ ఉప్పన్నం వివాదమూలం విసేసతో అత్తనా వూపసమేతబ్బతో అత్తనో చ అనత్థావహతో ‘‘అజ్ఝత్త’’న్త్వేవ వుత్తం. ఏస నయో బహిద్ధాతి ఏత్థాపి.
౪౬. ఛఠానానీతి ఛమూలాని. యథా సమనవసేన సమథానం వివాదాదీసు అధికత్తుభావో, ఏవం వివాదాదీనం తేహి అధికత్తబ్బతాపీతి ఆహ – ‘‘వూపసమనత్థాయ…పే… అధికరణానీ’’తి. తేన అధికరణసద్దస్స కమ్మత్థతం ఆహ. సమథా వా సమనవసేన అధికరీయన్తి ఏత్థాతి అధికరణాని, వివాదాదయో.
వివాదో ఉప్పన్నమత్తోవ హుత్వా పరతో కక్ఖళత్థాయ సంవత్తనతో యం వత్థుం నిస్సాయ పఠమం ఉప్పన్నో వివాదానుసారేన మూలకం వియ అనుబన్ధరోగో తమేవ తదఞ్ఞం వా వత్థుం కత్వా పవడ్ఢన్తో వివాదాధికరణం పత్వా ఉపరి వడ్ఢతి నామ, అనువాదాపత్తికిచ్చాధికరణం పత్వా వివాదస్స చ వడ్ఢనం పాకటమేవ. తేన వుత్తం – ‘‘చత్తారి అధికరణాని పత్వా ఉపరి వడ్ఢన్తో సో వివాదో’’తి. ఉప్పన్నానం ఉప్పన్నానన్తి (దీ. ని. టీ. ౩.౩౩౧) ఉట్ఠితానం ఉట్ఠితానం. సమథత్థన్తి సమనత్థం.
అట్ఠారసహి వత్థూహీతి లక్ఖణవచనమేతం యథా ‘‘యది మే బ్యాధీ దాహేయ్యుం. దాతబ్బమిదమోసధ’’న్తి (సం. ని. టీ. ౨.౩.౩౯-౪౨; కఙ్ఖా. అభి. టీ. అధికరణసమథవణ్ణనా), తస్మా తేసు అఞ్ఞతరేన వివదన్తా, ‘‘అట్ఠారసహి వత్థూహి వివదన్తీ’’తి వుచ్చన్తి. ఉపవదనాతి అక్కోసో. చోదనాతి అనుయోగో.
అధికరణస్స సమ్ముఖావ వినయనతో సమ్ముఖావినయో. సన్నిపతితపరిసాయ ధమ్మవాదీనం యేభుయ్యతాయ యేభుయ్యసికకమ్మస్స కరణం యేభుయ్యసికా. కారకసఙ్ఘస్స సామగ్గివసేన సమ్ముఖీభావో, న యథా తథా కారకపుగ్గలానం సమ్ముఖతామత్తం. భూతతాతి తచ్ఛతా. సచ్చపరియాయో హి ఇధ ధమ్మ-సద్దో ‘‘ధమ్మవాదీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౯) వియ. వినేతి ఏతేనాతి వినయో, తస్స తస్స అధికరణస్స వూపసమాయ భగవతా వుత్తవిధి, తస్స వినయస్స సమ్ముఖతా వినయసమ్ముఖతా. వివాదవత్థుసఙ్ఖాతే అత్థే పచ్చత్థికా అత్థపచ్చత్థికా, తేసం అత్థపచ్చత్థికానం. సఙ్ఘసమ్ముఖతా పరిహాయతి సమ్మతపుగ్గలేహేవ వూపసమనతో.
నన్తి వివాదాధికరణం. ‘‘న ఛన్దాగతిం గచ్ఛతీ’’తిఆదినా (పరి. ౩౮౩) వుత్తం పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం. గుళ్హకాదీసు అలజ్జుస్సన్నాయ పరిసాయ గుళ్హకో సలాకగ్గాహో కాతబ్బో; లజ్జుస్సన్నాయ వివటకో, బాలుస్సన్నాయ సకణ్ణజప్పకో. యస్సా కిరియాయ ధమ్మవాదినో బహుతరా, సా యేభుయ్యసికాతి ఆహ – ‘‘ధమ్మవాదీనం యేభుయ్యతాయా’’తిఆది.
ఏవం వినిచ్ఛితన్తి ఆపత్తిం దస్సేత్వా రోపనవసేన వినిచ్ఛితం, పటికమ్మం పన ఆపత్తాధికరణసమథే పరతో ఆగమిస్సతి. న సమణసారుప్పం అస్సామణకం, సమణేహి అకాతబ్బం, తస్మిం. అజ్ఝాచారే వీతిక్కమేసతి. పటిచరతోతి పటిచ్ఛాదేన్తస్స. పాపుస్సన్నతాయ పాపియో, పుగ్గలో, తస్స కాతబ్బకమ్మం తస్సపాపియసికం.
సమ్ముఖావినయేనేవ వూపసమో నత్థి పటిఞ్ఞాయ, తథారూపాయ ఖన్తియా వా వినా అవూపసమనతో. ఏత్థాతి ఆపత్తిదేసనాయం. పటిఞ్ఞాతే ఆపన్నభావాదికే కరణకిరియా, ‘‘ఆయతిం సంవరేయ్యాసీ’’తి, పరివాసదానాదివసేన చ పవత్తం వచీకమ్మం పటిఞ్ఞాతకరణం.
యథానురూపన్తి ‘‘ద్వీహి చతూహి తిహి ఏకేనా’’తి ఏవం వుత్తనయేన యథానురూపం. ఏత్థాతి ఇమస్మిం సుత్తే, ఏతస్మిం వా సమథవిచారే. వినిచ్ఛయనయోతి వినిచ్ఛయే నయమత్తం. తేనాహ ‘‘విత్థారో పనా’’తిఆది.
౪౭. సఙ్ఖేపతోవ వుత్తో, న సమథక్ఖన్ధకే వియ విత్థారతో. తథాతి ఇమినా ‘‘ధమ్మా’’తి పదం ఆకడ్ఢతి, ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, ఏవమాదినా ఇమినా పకారేనాతి వాతి వుత్తం హోతి. బోధిపక్ఖియధమ్మానం ఏకన్తానవజ్జభావతో నత్థి అధమ్మభావో, భగవతో దేసితాకారం హాపేత్వా వడ్ఢేత్వా వా కథనం యథాధమ్మం అకతన్తి కత్వా అధమ్మభావోతి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘తయో సతిపట్ఠానా’’తిఆది.
నియ్యానికన్తి సపాటిహీరం అప్పటివానం హుత్వా పవత్తతి. తథేవాతి ఇమినా ‘‘ఏవం అమ్హాక’’న్తిఆదినా వుత్తమత్థం ఆకడ్ఢతి. భూతేన…పే… కాతబ్బకమ్మం ధమ్మో నామ యథాధమ్మం కరణతో, వుత్తవిపరియాయతో ఇతో పరం అధమ్మో. అయం వినయో నామ రాగాదీనం సంవరణతో పహానతో పటిసఙ్ఖానతో చ. అయం అవినయో నామ రాగాదీనం అవినయనతో. అయం వినయో నామ యథావినయకరణతో, వుత్తవిపరియాయేన ఇతరో అవినయో. వత్థుసమ్పత్తిఆదినా ఏవ సబ్బేసం వినయకమ్మానం అకుప్పతాతి ఆహ – ‘‘వత్థుసమ్పత్తి…పే… అయం వినయో నామా’’తి, తప్పటిపక్ఖతో అవినయో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘వత్థువిపత్తీ’’తిఆది.
సమ్మాపటిపత్తియా నయనట్ఠేన యథావుత్తో ధమ్మో ఏవ నేత్తి, తతో ఏవ సత్తస్స వియ రజ్జు అసిథిలపవత్తిహేతుతాయ ధమ్మరజ్జూతి అత్థో వుత్తో. సుత్తన్తపరియాయేన తావ దస కుసలకమ్మపథా ధమ్మోతి ఏవం వుత్తా. సా ఏవ వా హోతు ధమ్మనేత్తి, యో ఇధ ఇమిస్సా వణ్ణనాయ, ‘‘ఛత్తింస బోధిపక్ఖియధమ్మా’’తిఆదినా ధమ్మేన చ వినయేన చ వుత్తో, సో ఏవ వా ధమ్మనేత్తి హోతూతి ఆనేత్వా యోజనా. తాయ ధమ్మనేత్తియా సమేతి తాయ యథావుత్తాయ ధమ్మనేత్తియా సంసన్దతి, ఏకలక్ఖణమేవ హోతీతి అత్థో. ఏవం వివాదవత్థుభూతో ధమ్మో చే ‘‘ధమ్మో’’తి, అధమ్మో చే ‘‘అధమ్మో’’తి, వినయో చే ‘‘వినయో’’తి, అవినయో చే ‘‘అవినయో’’తి నిచ్ఛినన్తేన ఏకచ్చానం వివాదాధికరణమేవ దస్సితం తస్స వూపసమధమ్మానం అపరియోసాపితత్తా.
౪౮. తం పనేతన్తి వివాదాధికరణం పచ్చామసతి. వారే అత్థసంవణ్ణనావసేన పత్తేపి. ద్వీహీతి యస్మిం ఆవాసే వివాదాధికరణం ఉప్పన్నం, తత్థ వాసీహి ద్వీహిపి భిక్ఖూహి అతిరేకతరా.
౪౯. ఖన్ధసామన్తన్తి ఆపత్తిక్ఖన్ధభావేన సమీపం. ఆపత్తిసామన్తం నామ పుబ్బభాగా ఆపజ్జితబ్బఆపత్తి. మేథునరాగవసేన కాయసంసగ్గే దుక్కటస్స వత్థూతి ఆహ – ‘‘పఠమపారాజికస్స పుబ్బభాగే దుక్కట’’న్తి. సేసానం తిణ్ణం పారాజికానం పుబ్బభాగే థుల్లచ్చయమేవ.
౫౦. పరిక్కమిత్వా ఉపక్కమిత్వా. ఆపత్తాధికరణం దస్సితం తత్థేవ విసేసతో పటిఞ్ఞాయ కారేతబ్బతాయ ఇచ్ఛితబ్బత్తా.
౫౨. కమ్మస్స వత్థు దస్సితం న సమథోతి అధిప్పాయో. నను చాయం సమథాధికారోతి? సచ్చం, సమథస్స పన కారణే దస్సితే సమథో దస్సితోవ హోతీతి దస్సేతుం ‘‘ఏవరూపస్స హీ’’తిఆది వుత్తం.
౫౩. ఇదం కమ్మన్తి ‘‘ఇదం అమ్హాకం భణ్డనజాతాన’’న్తిఆదినా వుత్తకమ్మం. తిణవత్థారకసదిసత్తాతి తంసదిసతాయ తబ్బోహారోతి దస్సేతి యథా – ‘‘ఏస బ్రహ్మదత్తో’’తి. ఆకారమత్తమేవ తిణవత్థారకకమ్మం నామ, న పన తస్స సబ్బసో కరణవిధానం. తేనాహ ‘‘ఖన్ధకే’’తిఆది. గిహీనం హీనేన ఖుంసనవమ్భనం యథా ‘‘తిలసంగుళికా నత్థీ’’తి. ధమ్మికపటిస్సవేసు విసంవాదనవసేన ఆపన్నా ఆపత్తి. అస్సాతి కిచ్చాధికరణస్స. సమ్ముఖావినయేనేవ వూపసమో సఙ్ఘసమ్ముఖతాదినావ వూపసమనతో.
౫౪. సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియవచనతో కోసమ్బియసుత్తే (మ. ని. ౧.౪౯౨) సోతాపత్తిమగ్గసమ్మాదిట్ఠి కథితా, ఇధ పన ‘‘దిట్ఠిసామఞ్ఞగతో విహరతి’’చ్చేవ వుత్తత్తా, ‘‘ఇమస్మిం సుత్తే సోతాపత్తిఫలసమ్మాదిట్ఠి వుత్తాతి వేదితబ్బా’’తి వుత్తం. పాపకమ్మస్స అప్పతా మహన్తతా సావజ్జభావస్స ముదుతిక్ఖభావేన వేదితబ్బాతి ఆహ ‘‘అణున్తి అప్పసావజ్జం. థూలన్తి మహాసావజ్జ’’న్తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
సామగామసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౫. సునక్ఖత్తసుత్తవణ్ణనా
౫౫. హేట్ఠిమమగ్గేహి ఞాతమరియాదాయ పజాననతో అఞ్ఞా, మగ్గపఞ్ఞా. తస్స ఫలభావతో అగ్గఫలపఞ్ఞా, తంసహగతా సమ్మాసఙ్కప్పాదయో చ ‘‘అఞ్ఞా’’తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞాతి అరహత్త’’న్తి. చతూహి పదేహి కథితా, ‘‘పరిచిణ్ణా మే భగవా’’తిఆదీసు వియ న ఏకపదేనేవ. ‘‘లోకుత్తరో ధమ్మో అధిగతో మయా’’తి మఞ్ఞనామత్తం అధిమానోతి దస్సేన్తో, ‘‘అప్పత్తే పత్తసఞ్ఞినో’’తిఆదిమాహ.
౫౬. ఇదం ఠానన్తి ఇదం ఓభాసాదిసమ్ముతిహేతుభూతం ఉళారతరం ఉదయబ్బయఞాణం. ఉళారతరభావేన హి తం మగ్గఫలపఞ్ఞాయ పచ్చయో హుత్వా యాథావతో దుబ్బిఞ్ఞేయ్యతాయ విపస్సకం విసంవాదేతి. తేనాహ ‘‘అవిభూతం అన్ధకార’’న్తి. ఇమం పఞ్హన్తి ఇమం సుత్తం గమ్భీరం లోకుత్తరపటిసంయుత్తం అత్తనా ఞాతుం ఇచ్ఛితం అత్థం. ఉగ్గహేత్వాతి కేవలం పిటకసమ్పాదనవసేనేవ ఉగ్గణ్హిత్వా. తేనాహ ‘‘అజానిత్వా’’తి. విసేవమానాతి కిలేసవిసే అవమానేన్తా, సాసనస్స వా అనుపకారవిరూపపచ్చయే సేవమానా. ఏవమస్సాతి ఏవం వుత్తనయేన తేసం కరణహేతు అస్స చిత్తస్స ధమ్మదేసనావసేన పవత్తస్స. అఞ్ఞథాభావో అదేసేతుకామతా హోతి. తన్తి యథావుత్తమత్థం సన్ధాయ. ఏతన్తి ‘‘తస్సపి హోతి అఞ్ఞథత్త’’న్తి ఏవం వుత్తం.
౫౮. కిలేసేహి ఆమసీయతీతి ఆమిసం, లోకేపరియాపన్నం ఆమిసన్తి ఇధ పఞ్చ కామగుణా అధిప్పేతాతి తేసు వట్టామిసభావేపి లభితే కామామిసభావో సిద్ధోతి ఆహ – ‘‘వట్టామిసకామామిసలోకామిసభూతేసూ’’తి. కామగుణా హి వట్టస్స వడ్ఢనతో వట్టామిసం, కామేతబ్బతో కామతణ్హాయ ఆమసితబ్బతో కామామిసం, యేభూయ్యతో సత్తలోకస్స ఆమిసభావతో లోకామిసం. కామగుణసభాగాతి కామగుణానులోమా కామగుణపటిసంయుత్తా. ఆనేఞ్జసమాపత్తిపటిసంయుత్తాయాతి కిలేసిఞ్జనరహితతాయ ఇధ ఆనేఞ్జాతి అధిప్పేతాహి హేట్ఠిమాహి అరూపసమాపత్తీహి పటిసంయుత్తాయ. ఏవరూపోతి లోకామిసభూతేసు పచ్చయేసు అధిముత్తో తన్నిన్నో తగ్గరుకో తప్పబ్భారో. ఏత్తావతాతి ఏవం సద్ధానం మనుస్సానం దస్సనేన తేసం పవత్తితాసయేన చ. సీసం నిక్ఖన్తం హోతీతి లాభాసాయ సీసం బహి నిక్ఖన్తం వియ హోతి. ఉదరం ఫలితన్తి అతిబహుభణ్డం పక్ఖిపియమానం పసిబ్బకం వియ లద్ధబ్బస్స అతిపహూతభావేన ఉదరం ఫీతం హోతి.
౫౯. యథా పురిమా ద్వే అరూపసమాపత్తియో అత్తనో పచ్చనీకకిలేసేహి అనిఞ్జనతో ‘‘అనిఞ్జా’’తి వుచ్చన్తి, ఏవం ఇతరాపి. తం పవుత్తన్తి లోకామిససంయోజనం విగతం.
౬౦. నిఘంసన్తి ‘‘ఏత్తకో అయ’’న్తి పరిచ్ఛేదన్తి అత్థో. సిలేసేనాతి చమ్మకారసిలేసాదిసిలేసేన, వజిరలేపసిలేసే వత్తబ్బమేవ నత్థి. తం భిన్నన్తి ఆనేఞ్జసంయోజనం భిన్నం విధమితం సమతిక్కన్తం తాసు సమాపత్తీసు అపేక్ఖాభావతో. అజ్ఝాసయేన అసమ్బద్ధత్తా వుత్తం – ‘‘ద్వేధాభిన్నా సేలా వియ హోతీ’’తి. తేనాహ – ‘‘తం సమాపజ్జిస్సామీతి చిత్తం న ఉప్పజ్జతీ’’తి.
౬౧. వన్తన్తి ఛడ్డితం, విస్సట్ఠన్తి అత్థో.
౬౨. ఉపరిసమాపత్తిలాభినోతి ఏత్థ ఉపరిసమాపత్తీతి అరహత్తఫలసమాపత్తి అధిప్పేతా, అరహతో చ మగ్గాధిగమేనేవ అనాగామిఫలసమాపత్తి, సేక్ఖానం విసయా హేట్ఠిమా ఫలసమాపత్తియో పటిప్పస్సద్ధా. లోకియా పన నికన్తిప్పహానేన పటినిస్సట్ఠాతి ఆహ – ‘‘హేట్ఠా…పే… న ఉప్పజ్జతీ’’తి.
౬౩. ‘‘పఞ్చ ఖో ఇమే, సునక్ఖత్త, కామగుణా’’తిఆదినా ఆరద్ధదేసనా, ‘‘సమ్మా నిబ్బానాధిముత్తో పురిసపుగ్గలో’’తి అరహత్తకిత్తనేన నిట్ఠాపితాతి తతో పరం, ‘‘ఠానం ఖో పనా’’తిఆదికా దేసనా, ‘‘పాటియేక్కో అనుసన్ధీ’’తి వుత్తా. తేనాహ ‘‘హేట్ఠా హీ’’తిఆది. తత్థ యథా ఖీణాసవస్స సమాపత్తిలాభినోతి యోజనా, ఏవం వా ఖీణాసవస్స సుక్ఖవిపస్సకస్సాతి యోజేతబ్బా. పటిక్ఖిత్తం అట్ఠకథాయం. తస్స పటిక్ఖేపస్స కారణం దస్సేతుం ‘‘సమాపత్తిలాభినో హీ’’తిఆది వుత్తం. యథా సుక్ఖవిపస్సకో అధిమానికో సమాపత్తిలాభినో సమానయోగక్ఖమో అప్పత్తే పత్తసఞ్ఞితాయ భేదాభావతో, ఏవం సుక్ఖవిపస్సకో ఖీణాసవో సమానయోగక్ఖమో ఖీణాసవభావేన విసేసాభావతో, తస్మా ‘‘సమాపత్తిలాభిమ్హి కథితే ఇతరోపి కథితోవ హోతీ’’తి వుత్తం. ద్విన్నం భిక్ఖూనన్తి సమాపత్తిలాభినో అధిమానికస్స ఖీణాసవస్స చ. తేనేవాహ ‘‘పుథుజ్జనస్స తావా’’తిఆది.
యదగ్గేనాతి యేన భాగేన. యదిపి ఖీణాసవస్స అసప్పాయారమ్మణం కిలేసానం ఉప్పత్తియా పచ్చయో న హోతి తేసం సబ్బసో సముచ్ఛిన్నత్తా. సన్తవిహారపరిపన్థో పన సియా విసభాగతోతి వుత్తం – ‘‘ఖీణాసవస్సపి అసప్పాయమేవా’’తి. తేనాహ – ‘‘విసం నామ…పే… విసమేవా’’తి. ఏతేన ‘‘యథా విసజాననం అప్పమాణం, వికారుప్పాదనతో పన తం పరిహరితబ్బం, ఏవం పరిఞ్ఞాతమ్పి వత్తు అత్థవిసేసాభావేన ఏకరూపమేవాతి తం పరిహరితబ్బమేవా’’తి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది. న హి అసంవుతేన భవితబ్బం అసారుప్పభావతో. యుత్తపయుత్తేనేవాతి సభాగారమ్మణస్స ఆలోకనాదీసు యుత్తేనేవ భవితుం వట్టతి.
౬౪. యత్థ సయం నిపతతి ఉప్పజ్జతి, తస్స సన్తానస్స విప్పసన్నవసేన రుప్పనతో, విససఙ్ఖాతస్స దుక్ఖస్స మూలభావతో చ ‘‘అవిజ్జాసఙ్ఖాతో విసదోసో’’తి వుత్తం. రుప్పతీతి కత్తబ్బాదిముచ్ఛాపాదనేన వికారం ఉప్పాదేతి. అనుద్ధంసేయ్యాతి విబాధేయ్య. రాగో హి ఉప్పజ్జమానోవ కుసలచిత్తప్పవత్తియా ఓకాసం అదేన్తో తం విబాధతి; తథాభూతో సద్ధాసినేహస్స సమథవిపస్సనాభివుడ్ఢియా వమనేన చ తం విసోసేతి మిలాపేతి. తేనాహ ‘‘సోసేయ్య మిలాపేయ్యా’’తి. సగహణసేసన్తి గహేతబ్బవిసం సావసేసం కత్వాతి అత్థో. న అలం న సమత్థన్తి అనలం. సూకపరియాయో పాళియం వుత్తో సుక-సద్దోతి ఆహ – ‘‘వీహిసుకాది చ సూక’’న్తి.
సఉపాదానసల్లుద్ధారో వియ అప్పహీనో అవిజ్జావిసదోసో దట్ఠబ్బో మహానత్థుప్పాదనతో. అసప్పాయ…పే… అసంవుతకాలో దట్ఠబ్బో అత్తభావస్స అపరిహరణభావతో. మరణం వియ సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ హీనాయావత్తనం అధిసీలసఙ్ఖాతస్స ఆయునో అపేతత్తా. మరణమత్తం దుక్ఖం వియ ఆపత్తియా ఆపజ్జనం యథావుత్తస్స ఆయునో ఉపపీళనకభావతో. ఇమినావ నయేన ఓపమ్మసంసన్దనన్తి ఏత్థ అనుపాదిసేససల్లుద్ధారో వియ పహీనో అవిజ్జావిసదోసో; సప్పాయ…పే… సుసంవుతకాలో, తదుభయేన వణే పుథుత్తం న గతే మరణాభావో వియ సిక్ఖాయ అపచ్చక్ఖానం, మరణమత్తదుక్ఖాభావో వియ అఞ్ఞతరాయ సంకిలిట్ఠాయ ఆపత్తియా అనాపజ్జనన్తి యోజనా వేదితబ్బా.
౬౫. సతియాతి ఏత్థ యస్మా ‘‘అరియాయా’’తి న విసేసితన్తి ఆహ – ‘‘సతి పఞ్ఞాగతికా’’తిఆది. పఞ్ఞా చేత్థ లోకియా అధిప్పేతా, న లోకుత్తరాతి ఆహ – ‘‘పరిసుద్ధాయ విపస్సనాపఞ్ఞాయా’’తి.
ఖీణాసవస్స బలన్తి ఉళారతమేసు దిబ్బసదిసేసుపి ఆరమ్మణేసు మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం అనుపనమనహేతుభూతం సుసంవుతకారిసఙ్ఖాతం ఖీణాసవబలం దస్సేన్తో, ‘‘సంవుతకారీ’’తి వుత్తం, ఉక్కంసగతసతివేపుల్లత్తా యథా అసంవరస్స అసంవరో హోతి, ఏవం సతిసమ్పజఞ్ఞబలేన చక్ఖాదిద్వారాని సంవరిత్వా దస్సనాదికిచ్చకారీ. ఏవం జానిత్వాతి ‘‘ఉపధి దుక్ఖస్స మూల’’న్తి ఏవం విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ జానిత్వా. ఉపధీయతి దుక్ఖం ఏతేహీతి ఉపధీ, కిలేసాతి ఆహ – ‘‘కిలేసుపధిపహానా నిరుపధీ’’తి. తతో ఏవ ఉపాదీయతి దుక్ఖం ఏతేహీతి కిలేసా ‘‘ఉపాదానా’’తిపి వుచ్చన్తీతి ఆహ – ‘‘నిరుపాదానోతి అత్థో’’తి. ఉపధీ సమ్మదేవ ఖీయన్తి ఏత్తాతి ఉపధిసఙ్ఖయో, నిబ్బానన్తి ఆహ – ‘‘ఉపధీనం సఙ్ఖయభూతే నిబ్బానే’’తి. ఆరమ్మణతోతి ఆరమ్మణం కత్వా తదారమ్మణాయ ఫలవిముత్తియా విముత్తో. కాముపధిస్మిం కాయం ఉపసంహరిస్సతీతి ‘‘కామేసేవిస్సామీ’’తి తత్థ కాయం ఉపనామేస్సతి; కాయూపసంహారో తావ తిట్ఠతు, తథా చిత్తం వా ఉప్పాదేస్సతీతి ఏతం కారణం నత్థీతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
సునక్ఖత్తసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౬. ఆనేఞ్జసప్పాయసుత్తవణ్ణనా
౬౬. ఖణపభఙ్గుతాయ న నిచ్చా న ధువాతి అనిచ్చా. తతో ఏవ పణ్డితేహి న ఇచ్చా న ఉపగన్తబ్బాతిపి అనిచ్చా. సో చాయం అనిచ్చత్థో ఉదయవయపరిచ్ఛిన్నతాయ వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో, ‘‘హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చా’’తి ఆహ; ఉప్పజ్జిత్వా వినస్సనతోతి అత్థో. అయఞ్చ అనిచ్చతా వక్ఖమానా చ తుచ్ఛాదితా ద్విన్నమ్పి కామానం సాధారణోతి ఆహ – ‘‘వత్థుకామాపి కిలేసకామాపీ’’తి. రిత్తా వివిత్తా, తేసం నిచ్చసారాదీనం అత్తని అభావతో తేహి విసుంభూతా. యథా పన సబ్బసో సభావరహితమాకాసం ‘‘తుచ్ఛం రిత్త’’న్తి వుచ్చతి, న ఏవమేతే. ఏతే పన కేవలం నిచ్చసారాదివిరహతో ఏవ తుచ్ఛా రిత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘న పనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘న హి తుచ్ఛముట్ఠి నామ నత్థీ’’తి ఇదం లోకసమఞ్ఞావసేన వుత్తం, లోకసమఞ్ఞా లోకియకథా న లఙ్ఘితబ్బా.
ముసాతి ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానతాయ న దిస్సతీతి ఆహ ‘‘ముసాతి నాసనకా’’తి. విసంవాదనట్ఠేన వా ముసా. ఏతే హి అసుభాదిసభావాపి బాలానం సుభాదిభావేన ఉపట్ఠహన్తా సుభాదిగ్గహణస్స పచ్చక్ఖభావేన సత్తే విసంవాదేన్తి. నస్సనసభావాతి ఖణభఙ్గత్తా ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానతాయ దిస్సమానా వియపి హుత్వా అపఞ్ఞాయనకపకతికా. తేనాహ ‘‘ఖేత్తం వియా’’తిఆది. ధమ్మసద్దో చేత్థ ‘‘జాతిధమ్మాన’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౯౮) వియ పకతిపరియాయో, తథా సభావసద్దో చాతి దట్ఠబ్బం. మోసధమ్మాతి మోసనపకతికా, కుసలభణ్డహరణసభావాతి అత్థో. మాయాకతన్తి మాయాయ కతం ఉదకాదిమణిఆదిఆకారేన మాయాదినా ఉపట్ఠాపితం; మాయాకతం వియ మాయాకతం అఞ్ఞసభావా హుత్వా అతథా ఉపట్ఠహనతో. తేనాహ ‘‘యథా’’తిఆది. చక్ఖుపథే ఏవ కతవిజ్జాయ, న తతో పరన్తి వుత్తం – ‘‘దస్సనూపచారే ఠితస్సేవ తథా పఞ్ఞాయతీ’’తి. తయిదం సమ్బరవిజ్జావసేన వుత్తం.
ఏవం తావకాలికభావేన కామానం మాయాకతభావం దస్సేత్వా ఇదాని తతో అఞ్ఞేనపి పకారేన దస్సేతుం ‘‘యథా చా’’తిఆది వుత్తం. అనిచ్చాదిసభావానం కామానం నిచ్చాదిసభావదస్సనం విపల్లాససహగతతాయ వేదితబ్బం. బాలానం లాపనతోతి అపరిఞ్ఞాతవత్థుకానం అన్ధబాలానం పుగ్గలానం విపల్లాసహేతుతో. మనుస్సలోకే ఠత్వా మనుస్సానం వా వసేన భగవతా భాసితత్తా వుత్తం – ‘‘దిట్ఠధమ్మికా కామాతి మానుసకా పఞ్చ కామగుణా’’తి. తతో ఏవ చ ‘‘సమ్పరాయికాతి తే ఠపేత్వా అవసేసా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ దిట్ఠధమ్మా పచ్చక్ఖసభావా ఆరమ్మణభూతా ఏతాసం అత్థీతి దిట్ఠధమ్మికా. సమ్పరాయికే కామే ఆరబ్భ ఉప్పన్నసఞ్ఞా సమ్పరాయికా. తే సమేచ్చ ధీయతి ఏత్థ ఆణాతి ధేయ్యం, ఆణాపవత్తిట్ఠానం. మారస్స ధేయ్యన్తి మారధేయ్యం తస్స ఇస్సరియపవత్తనత్తా. తేనాహ ‘‘యేహీ’’తిఆది. గహితన్తి విసయవిసయీభావేన గహితం, ఆరమ్మణవసేన ఆరమ్మణకరణవసేన చ గహితన్తి అత్థో. తత్థ ఆరమ్మణకరణవసేన గహణం నామ ‘‘ఇదం మయ్హ’’న్తి అవిభాగేన పరిగ్గహకరణం; ఆరమ్మణవసేన పన గహణం భాగసో ఆరమ్మణానుభవనన్తి వదన్తి. ఉభయస్సపి పన తణ్హారాగవసేన గహణం సన్ధాయ, ‘‘ఉభయమేతం గహిత’’న్తి వుత్తం. మారోతి కిలేసమారో. యదగ్గేన కిలేసమారో, తదగ్గేన దేవపుత్తమారోపి తే అత్తనో వసం వత్తేతి. తం సన్ధాయాతి ధమ్మముఖేన పుగ్గలగ్గహణం సన్ధాయ.
అప్పహీనవిపల్లాసా హి పుగ్గలా కామాధిముత్తా మారస్స ఇస్సరియవత్తనట్ఠానతాయ ‘‘మారధేయ్య’’న్తి వుత్తా, తథా మారస్స నివాపగోచరపరియాయేహిపి తే ఏవం వుత్తాతి దస్సేన్తో, ‘‘యథా చోళస్సా’’తిఆదిమాహ. నివపతీతి నివాపో, సో ఏవ బీజన్తి నివాపబీజం. తేతి కామగుణా. యత్థాతి యస్మిం పదేసే.
మనసి భవాతి మానసాతి ఆహ ‘‘చిత్తసమ్భూతా’’తి. తే పన అవిజ్జాదయో పాళియం ఆగతా. ఏవఞ్హి లోహితసన్నిస్సయో పుబ్బో వియ అనురోధూపనిస్సయో విరోధోతి దస్సేన్తో, ‘‘మమాయితే వత్థుస్మి’’న్తిఆదిమాహ. తేధాతి ఏత్థ ఇధాతి నిపాతమత్తం ‘‘ఇధాహం, భిక్ఖవే, భుత్తావీ అస్స’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౦) వియ. కామలోకన్తి కామగుణసఙ్ఖాతం సఙ్ఖారలోకం, యత్థ వా లోకే కామగుణవన్తం లోకం. చిత్తేన అధిట్ఠహిత్వాతి ఝానారమ్మణం పటిభాగనిమిత్తం భావనాచిత్తేన ఉప్పాదేత్వా. పరిత్తం నామ విక్ఖమ్భనఅసమత్థత్తా కిలేసేహి పరితో ఖణ్డితం వియ హోతి. తస్స పటిక్ఖేపేనాతి పరిత్తభావపటిక్ఖేపేన. పమాణన్తిపి కామావచరమేవ పాపకానం పమాణకరణధమ్మానం విక్ఖమ్భనవసేన అప్పజహనతో. తప్పటిక్ఖేపవసేన అప్పమాణం నామ మహగ్గతన్తి ఆహ – ‘‘రూపావచరం అరూపావచర’’న్తి. సముచ్ఛేదవసేన కిలేసానం అప్పహానేన మహగ్గతజ్ఝానమ్పి సుభావితం నామ న హోతి, పగేవ పరిత్తజ్ఝానన్తి ఆహ – ‘‘సుభావితన్తి…పే… లోకుత్తరస్సేవేతం నామ’’న్తి. ఏతస్స వసేనాతి ‘‘సుభావిత’’న్తి పదస్స వసేన.
తమేవ పటిపదన్తి తమేవ అభిజ్ఝాదిపహానావహం ఝానపటిపదం. అరహత్తే తస్స ఉపాయభూతాయ విపస్సనాయ వా చతుత్థజ్ఝానే తస్స ఉపాయభూతే ఉపచారే వా సతి చిత్తం పసన్నమేవ హోతీతి ఆహ – ‘‘అరహత్తం వా…పే… ఉపచారం వా’’తి. అధిమోక్ఖసమ్పసాదోతి ‘‘అజ్జేవ అరహత్తం గణ్హిస్సామీ’’తి వా విపస్సనాయ వీథిపటిపన్నత్తా; ‘‘అజ్జేవ చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేస్సామీ’’తి వా ఉపచారసమాధినా చిత్తస్స సమాహితత్తా అధిముచ్చనభూతో సమ్పసాదో. పటిలాభసమ్పసాదోతి అరహత్తస్స చతుత్థజ్ఝానస్స వా అధిగమసఙ్ఖాతో సమ్పసాదో. పటిలాభోపి హి కిలేసకాలుసియాభిభవనతో చిత్తస్స సుప్పసన్నభావావహత్తా ‘‘సమ్పసాదో’’తి వుత్తో. పచ్చయాతి నామరూపపచ్చయా అవిజ్జాదయో. సబ్బథాతి సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదతో ఆదీనవతో నిస్సరణతోతి సబ్బప్పకారేన. ఆసాతి అధిముచ్చనవసేన ఆసీసనా. తేనాహ – ‘‘ఆసా సన్తిట్ఠతి, అధిమోక్ఖం పటిలభతీ’’తి.
పాదకన్తి పదట్ఠానం. కిలేసా సన్నిసీదన్తీతి నీవరణసహగతా ఏవ కిలేసా విక్ఖమ్భనవసేన వూపసమన్తి. సతీతి ఉపచారజ్ఝానావహా సతి సన్తిట్ఠతి. సఙ్ఖారగతన్తి భావనాయ సమతాయ పవత్తమానత్తా, ఇమే ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదయో ఏకరసా హుత్వా పవత్తన్తీతి, భావనాచిత్తుప్పాదపరియాపన్నం సఙ్ఖారగతం విభూతం పాకటం హుత్వా ఉపట్ఠాతి. చిత్తుప్పాదోతి భావనాచిత్తుప్పాదో. లేపపిణ్డేతి సిలేసపిణ్డే లగ్గమానో వియ అప్పితో వియ హోతి. ఉపచారేన సమాధియతి ఉపచారజ్ఝానేన సమాధియతి. అయన్తి అయం దువిధోపి అధిముచ్చనాకారో అధిమోక్ఖసమ్పసాదో నామ. తస్మిం సమ్పసాదే సతీతి ఏతస్మిం విపస్సనాలక్ఖణే, ఉపచారజ్ఝానే వా అధిమోక్ఖసమ్పసాదే సతి. యో పన అరహత్తం వా పటిలభతి చతుత్థజ్ఝానం వా, తస్స చిత్తం విప్పసన్నం హోతియేవ, అయం నిప్పరియాయతో పటిలాభసమ్పసాదో, ఏవం సన్తేపి ఇధామిప్పేతమేవ దస్సేతుం, ‘‘ఇధ పనా’’తిఆది వుత్తం. విపస్సనా హీతిఆది వుత్తస్స సమత్థనం. తత్థ పఞ్ఞాయాతి అరహత్తపఞ్ఞాయ. అధిముచ్చనస్సాతి సద్దహనం ఉస్సుక్కాపజ్జనస్స. ఉపచారన్తి ఉపచారజ్ఝానం. ఆనేఞ్జసమాపత్తియా అధిముచ్చనస్స కారణన్తి యోజనా.
ఏతరహి వాతి ఇదానిమేవ. ఆనేఞ్జం వాతి చతుత్థజ్ఝానం వా. సమాపజ్జతీతి అధిగచ్ఛతి. ఇదం హీతిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరతి. అరహత్తసచ్ఛికిరియా నామ అగ్గమగ్గభావనాయ సతి అత్థతో ఆపన్నా హోతి, అగ్గమగ్గపఞ్ఞా ఏవ తదత్థం అధిముచ్చితబ్బాతి దస్సేన్తో, ‘‘అథ వా’’తి వికప్పన్తరమాహ. తత్థ యథా నామ పాసాదస్స అత్థాయ సమానీతదబ్బసమ్భారావయవే అప్పహోన్తే కూటాగారం కాతుం న పహోన్తియేవ, ఏవంసమ్పదమిదన్తి దస్సేన్తో, ‘‘తం అనభిసమ్భుణన్తో ఆనేఞ్జం వా సమాపజ్జతీ’’తి ఆహ. చతుసచ్చం వా సచ్ఛికరోతి హేట్ఠిమమగ్గాధిగమనవసేన ఆనేఞ్జం వా సమాపజ్జతి ఉభయస్సపి హేతుపరిగ్గహితత్తా.
తత్రాతి తస్మిం ‘‘పఞ్ఞాయ వా అధిముచ్చతి, ఆనేఞ్జం వా సమాపజ్జతీ’’తి యథావుత్తే విసేసాధిగమే అయం ఇదాని వుచ్చమానో యోజనానయో. ఏవం హోతీతి ఇదాని వుచ్చమానాకారేన చిత్తాభినీహారో హోతి. కిచ్చన్తి పబ్బజితకిచ్చం. తతోతి అరహత్తాధిగమనతో. ఓసక్కితమానసోతి సంకుచితచిత్తో. అన్తరా న తిట్ఠతీతి అసమాహితభూమియం న తిట్ఠతి. ఇదాని యథావుత్తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – యథా తస్స పురిసస్స వనమహింసం గహేతుం ఉస్సాహవతో ఓసక్కన్తస్స ససగోధాదిగ్గహణే వత్తబ్బమేవ నత్థి, ఏవం ఇమస్సపి భిక్ఖునో అరహత్తం గహేతుం ఉస్సాహవతో తతో ఓసక్కిత్వా చతుత్థజ్ఝానసమాపజ్జనే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి. ఏసేవ నయోతి యథావుత్తం ఉపమం ఉపమాసంసన్దనఞ్చ మగ్గభావనాయోజనాయం చతుసచ్చసచ్ఛికిరియాయోజనాయఞ్చ అతిదిసతి.
హేతుఅత్థజోతనో యన్తి నిపాతో, కరణే వా ఏతం పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘యేన కారణేనా’’తి. తస్స సంవత్తనం అరహతి, తం వా పయోజనం ఏతస్సాతి తంసంవత్తనికం. విఞ్ఞాణన్తి విపాకవిఞ్ఞాణం. ఆనేఞ్జసభావం ఉపగచ్ఛతీతి ఆనేఞ్జూపగం. యథా కుసలం ఆనేఞ్జసభావం, ఏవం తం విపాకవిఞ్ఞాణమ్పి ఆనేఞ్జసభావం ఉపగతం అస్స భవేయ్య. తేనాహ – ‘‘కాదిసమేవ భవేయ్యాతి అత్థో’’తి. కేచీతి అభయగిరివాసినో. కుసలవిఞ్ఞాణన్తి విపాకవిఞ్ఞాణమ్పి తం కుసలం వియ వదన్తి. తన్నామకమేవాతి కుసలం వియ ఆనేఞ్జనామకమేవ సియా. ఏత్థ చ పురిమవికప్పే ‘‘ఆనేఞ్జూపగ’’న్తి తంసదిసతా వుత్తా, దుతియవికప్పే తతో ఏవ తంసమఞ్ఞతా. సో పనాయమత్థోతి ఆనేఞ్జసదిసతాయ విపాకకాలేపి తంనామకమేవ అస్సాతి యథావుత్తో అత్థో. ఇమినా నయేనాతి ఇమినా వుత్తనయేన. ఏత్థ హి ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారహేతువిపాకవిఞ్ఞాణం ‘‘ఆనేఞ్జూపగం హోతి విఞ్ఞాణ’’న్తి వుత్తత్తా తంనామకమేవ కత్వా దీపితం. అరహత్తస్సాపీతి అపిసద్దేన అగ్గమగ్గభావనాయపి హేట్ఠిమమగ్గభావనాయపీతి అత్థో సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బో. సమాధివసేన ఓసక్కనా కథితాతి ‘‘విపులేన మహగ్గతేన చేతసా విహరేయ్య’’న్తి సమథనయం దస్సేత్వా దేసనా కథితా.
౬౭. అయఞ్హి భిక్ఖూతి యం ఉద్దిస్స అయం దుతియానేఞ్జసప్పాయదేసనాయ భిక్ఖు వుత్తో. పఞ్ఞవన్తతరోతి వత్వా తం దస్సేతుం, ‘‘ద్విన్నమ్పి కమ్మట్ఠానం ఏకతో కత్వా సమ్మసతీ’’తి వుత్తం. హేట్ఠిమస్స హి ‘‘యే చ దిట్ఠధమ్మికా కామా’’తిఆదినా రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బానేవ రూపముఖేన విపస్సనాభినివేసో కతో, ఇమస్స పన ‘‘యం కిఞ్చి రూప’’న్తిఆదినా సకలరూపధమ్మవసేన. భగవా హి కమ్మట్ఠానం కథేన్తో కమ్మట్ఠానికస్స భిక్ఖునో కారణబలానురూపమేవ పఠమం భావనాభినివేసం దస్సేతి; సో పచ్ఛా ఞాణే విపులం గచ్ఛన్తే అనవసేసతో ధమ్మం పరిగ్గణ్హాతి. రూపపటిబాహనేనాతి రూపవిరాగభావనాయ సబ్బసో సమతిక్కమేన. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు తతియానేఞ్జాదీసు.
పఞ్ఞవన్తతరోతి పఞ్ఞుత్తరో. తిణ్ణమ్పి కమ్మట్ఠానం ఏకతో కత్వాతి కామగుణా సబ్బరూపధమ్మా కామసఞ్ఞాతి ఏవం తిణ్ణం పుగ్గలానం కమ్మట్ఠానవసేన తిధా వుత్తే సమ్మసనూపగధమ్మే ఏకతో కత్వా, ‘‘సబ్బమేతం అనిచ్చ’’న్తి ఏకజ్ఝం గహేత్వా, సమ్మసతి యథా – ‘‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి (దీ. ని. ౧.౨౯౮; సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౬; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౪, ౭, ౮; తిస్సమేత్తేయ్యమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౦, ౧౧; పటి. మ. ౨.౩౦). తేనాహ – ‘‘ఉభయమేతం అనిచ్చ’’న్తిఆది. కామరూపసఞ్ఞావసేన దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికభేదతో అట్ఠ ఏకేకకోట్ఠాసాతి ఏవం కతం ఉభయన్తి వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘దిట్ఠధమ్మిక…పే… వసేన సఙ్ఖిపిత్వా ఉభయన్తి వుత్త’’న్తి. తణ్హాదిట్ఠివసేనాతి తణ్హాభినన్దనావసేన ‘‘ఏతం మమా’’తి, దిట్ఠాభినన్దనావసేన ‘‘ఏసో మే అత్తా’’తి ఏవం అభినన్దితుం. ఏసేవ నయోతి ఇమినా తణ్హాదిట్ఠివసేన ‘‘ఏతం మమ, ఏసో మే అత్తా’’తి అభినన్దితుం అజ్ఝోసాయ గిలిత్వా పరినిట్ఠాపేత్వా ఠాతున్తి ఇమమత్థం అతిదిసతి. కామపటిబాహనేనాతి ఇదం ఆగమనపటిపదాదస్సనత్థం, వణ్ణభణనత్థఞ్చ వుత్తం. రూపపటిబాహనం హిస్స ఆసన్నం, తతోపి ఆకాసానఞ్చాయతనసమతిక్కమో, తంసమతిక్కమేన సహేవ సబ్బే తా విపస్సనావసేన ఓసక్కనా కథితా ‘‘ఉభయమేతం అనిచ్చ’’న్తిఆదివచనతో.
౬౮. ఇధ అత్తనో చాతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనకమ్మట్ఠానం సన్ధాయాహ. నిరుజ్ఝన్తి తప్పటిబద్ధఛన్దరాగనిరోధేన, సమాపజ్జనక్ఖణే పన అనుప్పాదనేనపి. తేనాహ ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం పత్వా’’తి. అతప్పకట్ఠేనాతి ఉళారతరభావేన ఝానసమాపత్తియా అతిత్తికరభావేన. తమేవ పటిపదన్తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనభావనమాహ. సమాధివసేన ఓసక్కనా కథితా తతియారుప్పకమ్మట్ఠానస్స వుత్తత్తా ‘‘యత్థేతా’’తిఆదినా.
ఇధ అత్తనోతి ద్వికోటికసుఞ్ఞతామనసికారసఙ్ఖాతం విపస్సనాకమ్మట్ఠానం. హేట్ఠా వుత్తపటిపదన్తి అనన్తరం వుత్తఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనకమ్మట్ఠానం. సతి సమథభావనాయం సుఞ్ఞతామనసికారస్స ఇధ సాతిసయత్తా వుత్తం. ‘‘దుతియాకిఞ్చఞ్ఞాయతనే విపస్సనావసేన ఓసక్కనా కథితా’’తి.
౭౦. తతియాకిఞ్చఞ్ఞాయతనే అత్తనోతి చతుకోటికసుఞ్ఞతామనసికారసఙ్ఖాతం విపస్సనాకమ్మట్ఠానం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సుఞ్ఞతానుపస్సనాధికారే. క్వచీతి కత్థచి ఠానే, కాలే, ధమ్మే వా. అథ వా క్వచీతి అజ్ఝత్తం, బహిద్ధా వా. అత్తనో అత్తానన్తి సకత్తానం. ‘‘అయం ఖో, భో బ్రహ్మా…పే… వసీ పితా భూతభబ్యాన’’న్తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౪౨) పరపరికప్పితం అత్తానఞ్చ కస్సచి కిఞ్చనభూతం న పస్సతీతి దస్సేన్తో ‘‘కస్సచీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ పరస్సాతి ‘‘పరా పజా’’తి ‘‘పరో పురిసో’’తి చ ఏవం గహితస్స. న చ మమ క్వచనీతి ఏత్థ మమ-సద్దో అట్ఠానపయుత్తోతి ఆహ ‘‘మమసద్దం తావ ఠపేత్వా’’తి. పరస్స చాతి అత్తతో అఞ్ఞస్స, ‘‘పరో పురిసో నామ అత్థి మమత్థాయ సజితో, తస్స వసేన మయ్హం సబ్బం ఇజ్ఝతీ’’తి ఏవం ఏకచ్చదిట్ఠిగతికపరికప్పితవసేన పరం అత్తానం, తఞ్చ అత్తనో కిఞ్చనభూతం న పస్సతీతి దస్సేన్తో, ‘‘న చ క్వచనీ’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ చ నాహం క్వచనీతి సకఅత్తనో అభావం పస్సతి. న కస్సచి కిఞ్చనతస్మిన్తి సకఅత్తనో ఏవ కస్సచి అనత్తనియతం పస్సతి. న చ, మమాతి ఏతం ద్వయం యథాసఙ్ఖ్యం సమ్బన్ధితబ్బం, అత్థీతి పచ్చేకం. ‘‘న చ క్వచని పరస్స అత్తా అత్థీ’’తి పరస్స అత్తనో అభావం పస్సతి, ‘‘తస్స పరస్స అత్తనో మమ కిస్మిఞ్చి కిఞ్చనతా న చత్థీ’’తి పరస్స అత్తనో అనత్తనియతం పస్సతి. ఏవం అజ్ఝత్తం బహిద్ధా చ ఖన్ధానం అత్తత్తనియసుఞ్ఞతా సుద్ధసఙ్ఖారపుఞ్జతా చతుకోటికసుఞ్ఞతాపరిగ్గణ్హనేన దిట్ఠా హోతి. హేట్ఠా వుత్తపటిపదన్తి ఇధాపి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనకమ్మట్ఠానమేవ వదతి. విపస్సనావసేనేవ ఓసక్కనా కథితా చతుకోటికసుఞ్ఞతాదస్సనవిసేసభావతో, తప్పధానత్తా చస్స మనసికారస్స.
ఇధ అత్తనోతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకమ్మట్ఠానమాహ. సబ్బసఞ్ఞాతి రూపసఞ్ఞా పటిఘసఞ్ఞా నానత్తసఞ్ఞా హేట్ఠిమా తిస్సో అరూపసఞ్ఞాతి ఏవం సబ్బసఞ్ఞా అనవసేసా నిరుజ్ఝన్తీతి వదన్తి. ‘‘హేట్ఠా వుత్తా’’తి పన విసేసితత్తా ఇమస్మిం ఆగతా చతుత్థజ్ఝానసఞ్ఞాదయో అపి సఞ్ఞాతి అపరే. తన్తి సమ్ముతిమత్తం కామసఞ్ఞాపటిబాహనవసేనేవ తేసం నానత్తసఞ్ఞాదినిరోధస్స అత్థసిద్ధత్తా. సమాధివసేన ఓసక్కనా కథితా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనభావనాయ సమథకమ్మట్ఠానభావతో.
౭౧. పుబ్బే పఞ్చవిధం కమ్మవట్టన్తి పురిమకమ్మభవస్మిం మోహో అవిజ్జా ఆయూహనా సఙ్ఖారా నికన్తితణ్హా ఉపగమనం ఉపాదానం చేతనా భవోతి ఏవమాగతో సపరిక్ఖారో కమ్మప్పబన్ధో. న ఆయూహితం అస్సాతి న చేతితం పకప్పితం భవేయ్య. ఏతరహి ఏవం పఞ్చవిధం విపాకవట్టన్తి విఞ్ఞాణనామరూపసళాయతనఫస్సవేదనాసఙ్ఖాతో పచ్చుప్పన్నో విపాకప్పబన్ధో నప్పవత్తేయ్య కారణస్స అనిప్ఫన్నత్తా. సచే ఆయూహితం న భవిస్సతీతి యది చేతితం పకప్పితం న సియా. యం అత్థీతి యం పరమత్థతో విజ్జమానకం. తేనాహ ‘‘భూత’’న్తి. తఞ్హి పచ్చయనిబ్బత్తతాయ ‘‘భూత’’న్తి వుచ్చతి. తం పజహామీతి తప్పటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానేన తతో ఏవ ఆయతిం అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనవసేన పజహామి పరిచ్చజామి.
పరినిబ్బాయీతి సహ పరికప్పనేన అతీతత్థేతి ఆహ ‘‘పరినిబ్బాయేయ్యా’’తి. పరినిబ్బాయేయ్య ను ఖోతి వా పాఠో, సో ఏవత్థో. న కిఞ్చి కథితన్తి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావేన ఞాణుత్తరస్సేవ విసయభావతో సరూపతో న కిఞ్చి కథితం, నయేన పనస్స విసేసం ఞాపేతుకామత్తా. భగవతో కిర ఏతదహోసి – ‘‘ఇమిస్సంయేవ పరిసతి నిసిన్నో ఆనన్దో అనుసన్ధికుసలతాయ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం పాదకం కత్వా ఠితస్స భిక్ఖునో పటిసన్ధిం అరహత్తఞ్చ సన్ధాయ పఞ్హం పుచ్ఛిస్సతి, ఇమినా పుచ్ఛానుసన్ధినా తమత్థం దేసేస్సామీ’’తి. ఓసక్కనాయ చ ఇధాధిప్పేతత్తా భిన్నరసదేసనా హోతీతి పుచ్ఛానుసన్ధి పుచ్ఛితా. తస్మిఞ్హి అసతి అనుసన్ధిభేదభిన్నేసా దేసనా, న చ బుద్ధాచిణ్ణా భిన్నరసదేసనాతి. విపస్సనానిస్సితన్తి తన్నిస్సితం. తస్స భిక్ఖునో. ఉపాదియతి ఏతేనాతి చ ఉపాదానం. న పరినిబ్బాయతి పహాతబ్బస్స అప్పజహనతో. తేనాహ భగవా – ‘‘ధమ్మాపి ఖో, భిక్ఖవే, పహాతబ్బా, పగేవ అధమ్మా’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౦). ఉపాదానసేట్ఠన్తి ఇదం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనభవస్స సబ్బభవగ్గతాదస్సనపరం, న పన అరియభవగ్గస్స ఉపాదానసేట్ఠతాపటిసేధపరం.
౭౩. నిస్సాయాతి భవపరియాపన్నం నామ ధమ్మం నిస్సాయ తప్పరియాపన్నం నామ నిస్సాయ ఓఘనిత్థరణా భగవతా అక్ఖాతా; అహో అచ్ఛరియమేతం, అహో అబ్భుతమేతన్తి.
నవసుపి ఠానేసు సమథయానికస్సేవ వసేన దేసనాయ ఆగతత్తా, ఇధ చ కస్సచిపి పాదకజ్ఝానస్స అనామట్ఠత్తా వుత్తం – ‘‘అరియసావకోతి సుక్ఖవిపస్సకో అరియసావకో’’తి. నవన్నమ్పి కమ్మట్ఠానం ఏకతో కత్వా సమ్మసతీతి ఇదం ఝానధమ్మేపి అనుస్సవలద్ధే గహేత్వా సమ్మసనం సమ్భవతీతి కత్వా వుత్తం; తేభూమకసఙ్ఖారగతం ఇధ వుత్తన్తి అనవసేసతో పరిగ్గహణం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘యావతా సక్కాయో’’తి.
ఏతం అమతన్తి అమతం నిబ్బానం ఆరబ్భ పవత్తియా ఏతం అరహత్తం అమతరసం. తేనాహ – ‘‘ఏతం అమతం సన్తం, ఏతం పణీత’’న్తి. ‘‘అనుపాదాయ కిఞ్చిపి అగ్గహేత్వా చిత్తం విముచ్చీ’’తి వుత్తత్తాపి అనుపాదా చిత్తస్స విమోక్ఖో నిబ్బానం అఞ్ఞత్థ సుత్తే వుచ్చతి.
తిణ్ణం భిక్ఖూనన్తి అభినివేసభేదేన తివిధానం. పాదకం కత్వా ఠితస్స ఓసక్కనాయ అభావే కారణం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. సమోధానేత్వాతి సమ్మదేవ ఓదహిత్వా తస్మిం తస్మిం ఠానే అసఙ్కరతో వవత్థపేత్వా. సుకథితం నామ హోతి కథేతబ్బస్స అనవసేసేత్వా కథితత్తా.
ఆనేఞ్జసప్పాయసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.