౫. సళాయతనవగ్గో

౧. అనాథపిణ్డికోవాదసుత్తవణ్ణనా

౩౮౩. అధిమత్తగిలానోతి అధికాయ మత్తాయ మరణస్స ఆసన్నతాయ అతివియ గిలానోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘మరణసేయ్యం ఉపగతో’’తి. అఖణ్డం అకాసి గహపతినో సత్థరి పరమపేమత్తా. యత్తకం చస్సాతి, ‘‘సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా’’తి వుత్తం యత్తకం అస్స గహపతిస్స.

౩౮౪. ఓసక్కన్తీతి పరిహాయన్తి. ఓత్థరన్తీతి అభిభవన్తి. ఉస్మా నామ కమ్మజతేజోధాతు, సా సహ జీవితిన్ద్రియనిరోధా పరియాదియతి, యావ తా ఆయుఉస్మా వత్తన్తి, తావ మరణన్తికా వేదనా వత్తన్తేవ విఞ్ఞాణస్స అనిరుద్ధత్తా. తేనాహ ‘‘యావ ఉస్మా’’తిఆది.

౩౮౫. తీహి గాహేహీతి తణ్హామానదిట్ఠిగ్గాహేహి. పటిబాహితుం విక్ఖమ్భేతుం. చక్ఖుం తీహి గాహేహి న గణ్హిస్సామీతి మానగ్గాహపటిక్ఖేపముఖేన చక్ఖుస్మిం అనిచ్చానుపస్సనాతి దస్సేతి. అనిచ్చానుపస్సనాయ హి సతి అప్పతిట్ఠో మానగ్గాహో, దుక్ఖానుపస్సనాయ సతి అప్పతిట్ఠో తణ్హాగ్గాహో, అనత్తానుపస్సనాయ సతి అప్పతిట్ఠో దిట్ఠిగ్గాహోతి, గాహో చ నామ ఓళారికో, తస్మిం విగతేపి నికన్తి తిట్ఠేయ్యాతి తం విజహాపేతుకామేన, – ‘‘న చ మే చక్ఖునిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’’తి వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాపి మే చక్ఖునిస్సితం న భవిస్సతీ’’తి. సబ్బం కామభవరూపన్తి కామభూమిపరియాపన్నం సబ్బం రూపక్ఖన్ధమాహ – ‘‘కామరూపభవరూప’’న్తి వా పాఠో. సో యుత్తో ఇమస్స వారస్స ఏవ అనవసేసపఞ్చవోకారభవపరియాపన్నతో. తథా హి ఉపరి చతువోకారభవో అనవసేసతో వుత్తో.

౩౮౬. ఇధలోకన్తి ఏత్థ సఙ్ఖారలోకవిసయోతి అధిప్పాయేన, ‘‘వసనట్ఠానం వా’’తిఆది వుత్తం, తఞ్చ ఖో పఠమదుతియవారేహి ఇధలోకో గహితోతి కత్వా. పఠమదుతియవారేహి పన ఇధలోకో పరలోకోతి విభాగేన వినా పఞ్చవోకారభవో గహితో; తథా తతియవారే పఞ్చవోకారభవో చతువోకారభవో చ గహితోతి పున దిట్ఠధమ్మసమ్పరాయవసేన తం విభజిత్వా దస్సేతుం, ‘‘న ఇధలోక’’న్తిఆది వుత్తం. ఇధలోకన్తి చ సత్తసఙ్ఖారవసేనేవ గహితం. సబ్బమ్పి సఙ్ఖారవసేన పరిగ్గహేత్వా దస్సేతుం, ‘‘యమ్పి మే దిట్ఠ’’న్తిఆది వుత్తన్తి కేచి. అపరితస్సనత్థం తణ్హాపరితస్సనాయ అనుప్పాదనత్థం. యస్స దిట్ఠధమ్మోతి వుచ్చతి, తస్స పన అభావతో, ‘‘మనుస్సలోకం ఠపేత్వా సేసా పరలోకా నామా’’తి వుత్తం. యేసం పన ‘‘ఇధలోక’’న్తి ఇమినా సత్తలోకస్సపి గహణం ఇచ్ఛితం. తేసం మతేన, ‘‘మనుస్సలోకం ఠపేత్వా’’తి యోజనా.

౩౮౭. అల్లీయసీతి అత్తభావే భోగేసు చ అపేక్ఖం కరోసీతి అత్థో. ఏవరూపీతి యాదిసీ తదా ధమ్మసేనాపతినా కథితా, ఏవరూపీ. ధమ్మకథా న సుతపుబ్బాతి యథాకథితాకారమేవ సన్ధాయ పటిక్ఖేపో, న సుఖుమగమ్భీరసుఞ్ఞతాపటిసంయుత్తతాసామఞ్ఞం. తేనాహ ‘‘ఏవం పనా’’తిఆది.

మయా గతమగ్గమేవ అనుగచ్ఛసీతి దానమయపుఞ్ఞభావసామఞ్ఞం గహేత్వా వదతి, న బోధిసత్తదానభూతం దానపారమితం. న పటిభాతీతి రుచ్చనవసేన చిత్తే న ఉపతిట్ఠతి. తేనాహ ‘‘న రుచ్చతీ’’తి. తథా హేస వట్టాభిరతోతి. ఉజుమగ్గావహా విపస్సనా భగవతా పనస్స కథితపుబ్బా.

౩౮౮. ఏసితగుణత్తా ఏసియమానగుణత్తా చ ఇసి, అసేక్ఖా సేక్ఖా కల్యాణపుథుజ్జనా చ, ఇసీనం సఙ్ఘో, తేన నిసేవితన్తి ఇసిసఙ్ఘనిసేవితం. కామం తస్స విహారస్స గన్ధకుటిపాసాదకూటాగారాదివసేన నిసీదననిపజ్జనాయ రుక్ఖలతాదివసేన భూమిసయాదివసేన చ అనఞ్ఞసాధారణా మహతీ రమణీయతా అత్థేవ, సా పన గేహస్సితభావేన అరియానం చిత్తం తథా న తోసేతి; యథా అరియానం నిసేవితభావేనాతి ఆహ – ‘‘పఠమగాథాయ జేతవనస్స వణ్ణం కథేత్వా’’తి. తేనాహ భగవా – ‘‘యత్థ అరహన్తో విహరన్తి, తం భూమిరామణేయ్యక’’న్తి (ధ. ప. ౯౮; థేరగా. ౯౯౧; సం. ని. ౧.౨౬౧). అపచయగామినీ చేతనా సత్తానం సుద్ధిమావహతీతి ఆహ – ‘‘కమ్మన్తి మగ్గచేతనా’’తి. చతున్నం అరియసచ్చానం విదితకరణట్ఠేన కిలేసానం విక్ఖమ్భనట్ఠేన చ విజ్జా, మగ్గసమ్మాదిట్ఠీతి ఆహ – ‘‘విజ్జాతి మగ్గపఞ్ఞా’’తి. సమాధిపక్ఖికో ధమ్మో నామ సమ్మావాయామసతిసమాధయో. తథా హి విజ్జాభాగియో సమాధిపి సమాధిపక్ఖికో. సీలం తస్స అత్థీతి సీలన్తి ఆహ – ‘‘సీలే పతిట్ఠితస్స జీవితం ఉత్తమ’’న్తి. దిట్ఠిసఙ్కప్పోతి సమ్మాసఙ్కప్పో. తత్థ సమ్మాసఙ్కప్పస్స ఉపకారకభావేన విజ్జాభాగో. తథా హి సో పఞ్ఞాక్ఖన్ధసఙ్గహితోతి వుచ్చతి, యథా సమ్మాసఙ్కప్పో పఞ్ఞాక్ఖన్ధేన సఙ్గహితో, ఏవం వాయామసతియో సమాధిక్ఖన్ధసఙ్గహితాతి. తేనాహ – ‘‘ధమ్మోతి వాయామసతిసమాధయో’’తి. ‘‘ధమ్మో’’తి హి ఇధ సమ్మాసమాధి అధిప్పేతో, – ‘‘ఏవం ధమ్మా తే భగవన్తో అహేసు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౩; మ. ని. ౩.౧౯౮; సం. ని. ౫.౩౭౮) వియ. వాచాకమ్మన్తాజీవాతి సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా మగ్గపరియాపన్నా ఏవ, తే సబ్బేపి గహితాతి. తేనాహ – ‘‘ఏతేన అట్ఠఙ్గికేన మగ్గేనా’’తి.

ఉపాయేనాతి యేన విధినా అరియమగ్గో భావేతబ్బో, తేన సమాధిపక్ఖియం విపస్సనాధమ్మఞ్చేవ మగ్గధమ్మఞ్చ. ‘‘అరియం వో, భిక్ఖవే, సమ్మాసమాధిం దేసేస్సామి సఉపనిసం సపరిక్ఖార’’న్తి (మ. ని. ౩.౧౩౬) హి వచనతో సమ్మాసమాధిఆదయో మగ్గధమ్మాపి సమాధిపక్ఖియా. విచినేయ్యాతి వీమంసేయ్య, భావేయ్యాతి అత్థో. తత్థాతి హేతుమ్హి భుమ్మవచనం. అరియమగ్గహేతుకా హి సత్తానం విసుద్ధి. తేనాహ – ‘‘తస్మిం అరియమగ్గే విసుజ్ఝతీ’’తి. పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మం విచినేయ్య, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే విపస్సేయ్య. తేసు హి విపస్సియమానేసు విపస్సనా ఉక్కంసగతా. యదగ్గేన దుక్ఖసచ్చం పరిఞ్ఞాపటివేధేన పటివిజ్ఝీయతి, తదగ్గేన సముదయసచ్చం పహానపటివేధేన నిరోధసచ్చం సచ్ఛికిరియాపటివేధేన, మగ్గసచ్చం భావనాపటివేధేన పటివిజ్ఝీయతి, ఏవం అచ్చన్తవిసుద్ధియా సుజ్ఝతి. తేనాహ – ‘‘ఏవం తేసు చతూసు సచ్చేసు విసుజ్ఝతీ’’తి. ఇధాపి నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనం. సచ్చేసు వా పటివిజ్ఝియమానేసూతి వచనసేసో.

అవధారణవచనన్తి వవత్థాపనవచనం, అవధారణన్తి అత్థో. సారిపుత్తోవాతి చ అవధారణం తస్స సావకభావతో సావకేసు సారిపుత్తోవ సేయ్యోతి ఇమమత్థం దీపేతి. కిలేసఉపసమేనాతి ఇమినా మహాథేరస్స తాదిసో కిలేసూపసమోతి దస్సేతి, యస్స సావకస్స విసయే పఞ్ఞాయ పారమిప్పత్తి అహోసి. యది ఏవం – ‘‘యోపి పారఙ్గతో భిక్ఖు, ఏతావపరమో సియా’’తి ఇదం కథన్తి? తేసం తేసం బుద్ధానం సాసనే పఞ్ఞాయ పారమిప్పత్తసావకవసేనేతం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అథ వా – ‘‘నత్థి విముత్తియా నానత్త’’న్తి (దీ. ని. టీ. ౩.౧౪౧; విభ. మూలటీ. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా) వచనతో సావకేహి విముత్తిపఞ్ఞామత్తం సన్ధాయేతం వుత్తం. తేనాహ – ‘‘పారఙ్గతోతి నిబ్బానం గతో’’తిఆది. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అనాథపిణ్డికోవాదసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౨. ఛన్నోవాదసుత్తవణ్ణనా

౩౮౯. ఛన్నోతి ఇదం తస్స నామన్తి ఆహ ‘‘ఏవంనామకో థేరో’’తి. యస్స పన సత్థారా పరినిబ్బానకాలే బ్రహ్మదణ్డో ఆణత్తో, అయం సో న హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘న అభినిక్ఖమనం నిక్ఖన్తత్థేరో’’తి, లోకనాథస్స అభినిక్ఖమనకాలే కపిలపురతో నిక్ఖన్తోతి అత్థో. గిలానపుచ్ఛకాతి గిలానస్స పుచ్ఛనకా, గిలానభావస్స అవత్థం సోతుకామాతి అత్థో. ససనతో హింసనతో సత్థన్తి ఆహ ‘‘జీవితహారకసత్థ’’న్తి.

౩౯౦. ఉపవజ్జం ఏతస్స నత్థీతి అనుపవజ్జం, కరజకాయం కత్వా ఆయతిం ఉప్పత్తిరహితన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘అనుప్పత్తిక’’న్తి.

౩౯౧. ఖయవయం ఞత్వాతి సఙ్ఖారగతం ఖణభఙ్గం నేత్వా ఞాణేన యాథావతో ఞత్వా. నేతం మమాతి దుక్ఖతో సమనుపస్సనా సఙ్ఖారేసు దిట్ఠేసు మమంకారాభావతో. నేసోహమస్మీతి అనిచ్చతో సమనుపస్సనా అనిచ్చతో తేసు దిట్ఠేసు అహంకారాభావతో. న మేసో అత్తాతి అనత్తతో సమనుపస్సనా అనత్తతో తేసు దిట్ఠేసు అత్తగ్గాహాభావతోతి ఆహ – ‘‘నేతం మమ…పే… అత్తాతి సమనుపస్సామీ’’తి.

౩౯౩. తస్మా పుథుజ్జనోతి యస్మా అరియో సబ్బసో పరిఞ్ఞాతవత్థుకో దుక్ఖవేదనం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో నామ నత్థి, తస్మా పుథుజ్జనో, కేవలం పన అధిమానేనేవ – ‘‘నాభికఙ్ఖామి జీవితం, పరిచిణ్ణో మే సత్థా, నిరోధం దిస్వా’’తి వదతీతి అధిప్పాయో. ఇదమ్పీతి ఇదమ్పి, ‘‘నిస్సితస్స చలిత’’న్తిఆది. తణ్హానిస్సితభావేన హి ఆయస్మా ఛన్నో మారణన్తికం వేదనం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో ఇతో చితో పరివత్తన్తో చలతి విప్ఫన్దతి, తస్మా ‘‘నిస్సితస్స చలిత’’న్తిఆది మనసికాతబ్బం, తేన ఇదం సబ్బం తం విప్ఫన్దితం న భవిస్సతీతి అధిప్పాయో. కప్పసద్దో కాలపరియాయోపి హోతి, న కాలవిసేసవాచకో ఏవాతి ఆహ – ‘‘నిచ్చకప్పన్తి నిచ్చకాల’’న్తి. యథా అప్పహీనతణ్హాదిట్ఠికో పుగ్గలో తంనిస్సితో అల్లినో, ఏవం తాహిపి నిస్సితో అముత్తభావతోతి ఆహ – ‘‘తణ్హాదిట్ఠీహి నిస్సితస్సా’’తి. చలితన్తి యథా యథా అసమారద్ధాయ సమ్మాపటిపత్తియా ఆదీనవవసేన చలన్తం పన యస్మా అరియస్స వినయే విరూపం చలితం నామ హోతి, తస్మా ఆహ – ‘‘విప్ఫన్దితం హోతీ’’తి. తాదిసే పన పపఞ్చవిక్ఖమ్భనవసేన చిత్తస్స చలితే అసతి భావనాయ వీథిపటిపన్నతాయ కిలేసపటిప్పస్సద్ధి ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘చలితే అసతి పస్సద్ధీ’’తి. తేన వుత్తం – ‘‘కిలేసపస్సద్ధి నామ హోతీ’’తి.

భవన్తరం దిస్వా నమనట్ఠేన నతి. తేనాహ – ‘‘నతియా అసతీతి భవత్థాయ ఆలయనికన్తిపరియుట్ఠానేసు అసతీ’’తి. పటిసన్ధివసేన ఆగతి నామాతి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన భవన్తరతో ఇధేవ ఆగమనం నామ, చుతివసేన చవనవసేన ఇతో భవన్తరస్స గమనం నామ న హోతి ఆగతిగతియా అసతి కతూపచితస్సపి కమ్మస్స ఉప్పత్తిపరికప్పవసేన పవత్తియా అభావతో. చవనవసేనాతి నిబ్బత్తభవతో చవనవసేన చుతి, ఆయతిం ఉపపజ్జనవసేన ఉపపాతో న హోతి. యతో గతి ఆగతి చవనం ఉపపాతో న హోతి, తతో ఏవ నేవిధ, న హురం, న ఉభయమన్తరేన, కాయస్స గతియా ఆగతియా చ అభావతో సబ్బసో చుతూపపాతో నత్థి; తేన న ఇధలోకే ఠితోతి వత్తబ్బో. న పరలోకే ఠితోతి వత్తబ్బో, న ఉభయమన్తరేన ఠితోతి వత్తబ్బో. తేనాహ ‘‘నయిధ లోకే’’తిఆది. తత్థ ఇధలోకపరలోకవినిముత్తస్స సంసరణపదేసస్స అభావతో, ‘‘న ఉభయమన్తరేనా’’తి వుత్తోతి ఉభయపరియాపన్నో న హోతీతి పటిక్ఖిపన్తో, ‘‘న ఉభయత్థ హోతీ’’తి ఆహ. అయమేవ అన్తోతి యో ఇధలోకే పరలోకే చ అభావో అవిజ్జమానతా అనుప్పజ్జనం, అయమేవ సకలస్స దుక్ఖమూలస్స అన్తో పరియోసానం.

౩౯౪. కణ్ఠనాళిం ఛిన్దీతి నాళిం ఛిన్దితుం ఆరభి. తస్మిం ఛిన్దితుం ఆరద్ధక్ఖణే ఛేదో చ వత్తతి; మరణభయఞ్చ ఓక్కమి అవీతరాగభావతో, తతో ఏవ గతినిమిత్తం ఉపట్ఠాతి. ‘‘సోపి నామ సబ్రహ్మచారీనం అనుపవజ్జతం బ్యాకరిత్వా సరాగమరణం మరిస్సతీ’’తి సంవిగ్గమానసో సఙ్ఖారే అనిచ్చాదివసేన పరిగ్గణ్హన్తో. అరహత్తం పత్వాతి పుబ్బే బహుసో విపస్సనాయ ఉదయబ్బయఞాణం పావితత్తా తావదేవ అరహత్తం పత్వా అరహత్తఫలపచ్చవేక్ఖణానన్తరం కణ్ఠనాళిచ్ఛేదపచ్చయా జీవితనిరోధేన సమసీసీ హుత్వా పరినిబ్బాయి. న హి అన్తిమభవికస్స అరహత్తం అప్పత్వా జీవితన్తరాయో హోతి. థేరస్సాతి ఆయస్మతో ఛన్నత్థేరస్స. బ్యాకరణేనాతి హేతుమ్హి కరణవచనం ‘‘బ్యాకరణేన హేతునా’’తి. తన్నిమిత్తఞ్హి థేరో వీరియం పగ్గణ్హన్తో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేతి. ఇమినాతి, ‘‘అత్థి, భన్తే’’తిఆదివచనేన. థేరోతి ఆయస్మా సారిపుత్తత్థేరో. పుచ్ఛతీతి, భన్తే, తథా కులసంసగ్గపసుతో కథం పరినిబ్బాయిస్సతీతి పుచ్ఛతి. ‘‘పుబ్బే కులేసు సంసట్ఠవిహారీ’’తి సబ్రహ్మచారీనం పఞ్ఞాతస్సపి ఇమస్మిం ‘‘హోన్తి హేతే సారిపుత్తా’’తిఆదినా భగవతో వుత్త-ట్ఠానే అసంసట్ఠభావో పాకటో అహోసి. పక్కమ్పి నిపక్కం వియ సమ్మాపటిపజ్జమానాపి కేచి అసఞ్ఞతా ఉపట్ఠహన్తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఛన్నోవాదసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౩. పుణ్ణోవాదసుత్తవణ్ణనా

౩౯౫. అనన్తరసుత్తే ‘‘పటిసల్లానాతి ఫలసమాపత్తితో’’తి వుత్తం, తత్థ ధమ్మసేనాపతినో అరియవిహారస్స అధిప్పేతత్తా, ఇధ పన అకతకిచ్చస్స పటిసల్లానం నామ కాయవివేకోతి ఆహ – ‘‘పటిసల్లానాతి ఏకీభావా’’తి. ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా’’తి పనేత్థ విఞ్ఞేయ్యరూపం విజానన్తస్స ద్వారభూతం చక్ఖున్తి ఉభయం అజ్ఝత్తికం బాహిరఞ్చ ఆయతనం అభినన్దితాదిసామఞ్ఞేన తఞ్చేతి ఏత్థ తం-సద్దేన ఏకజ్ఝం పచ్చామట్ఠన్తి ఆహ – ‘‘తఞ్చేతి తం చక్ఖుఞ్చేవ రూపఞ్చా’’తి. యం పనేత్థ విఞ్ఞేయ్యసద్దేన జోతితం విఞ్ఞాణం తం సమ్పయుత్తధమ్మాతి తదుభయం, ‘‘మనోవిఞ్ఞేయ్యా ధమ్మా’’తి పదేన కథితమేవాతి ఇధ న గహితం. ఏస నయో సేసేసుపి. సమోధానేనాతి సహావట్ఠానేన, చిత్తేన నన్దియా తణ్హాయ సహ పవత్తియా చిత్తసహుప్పత్తియాతి అత్థో. తేనాహ – ‘‘ఉప్పజ్జతి నన్దీ’’తి. పఞ్చక్ఖన్ధదుక్ఖస్స సమోధానన్తి పఞ్చక్ఖన్ధసఙ్ఖాతస్స దుక్ఖసచ్చస్స పచ్చవోకారే సహప్పవత్తి హోతి. యస్మా దుక్ఖం ఉప్పజ్జమానం ఛన్నం ద్వారానంయేవ వసేన ఉప్పజ్జతి, తథా సముదయోతి, తస్మా ఆహ – ‘‘ఇతి ఛసు ద్వారేసూ’’తిఆది. కిలేసవట్టస్స కమ్మవట్టస్స విపాకవట్టస్స చ కథితత్తా ఆహ – ‘‘వట్టం మత్థకం పాపేత్వా దస్సేతీ’’తి. దుతియనయేతి ‘‘సన్తి చ ఖో’’తిఆదినా వుత్తే దుతియే దేసనానయే. పాటియేక్కో అనుసన్ధీతి న యథానుసన్ధి నాపి అజ్ఝాసయానుసన్ధీతి అధిప్పాయో, పుచ్ఛానుసన్ధిస్స పన ఇధ సమ్భవో ఏవ నత్థీతి. సత్తసు ఠానేసూతి అక్కోసనే పరిభాసనే పాణిప్పహారే లేడ్డుప్పహారే దణ్డప్పహారే సత్థప్పహారే జీవితావోరోపనేతి ఇమేసు సత్తసు. ‘‘భద్దకా వతిమే’’తిఆదినా ఖన్తిపటిసంయుత్తం సీహనాదం నదాపేతుం.

౩౯౬. చణ్డాతి కోధనా, తేన దూసితచిత్తతాయ దుట్ఠాతి వుత్తా. కిబ్బిసాతి పాపా. ఫరుసాతి ఈసకమ్పి పసాదసినేహాభావేన లుద్దా. ఫరుసవచనతాయ వా ఫరుసా, తథాభూతా పన లుద్దా నామ హోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘కక్ఖళా’’తి. ఇదఞ్చ తేతి, ‘‘హత్థచ్ఛేదం నాసికచ్ఛేద’’న్తి ఏవమాదిం ఇదఞ్చ అనిట్ఠం కరిస్సామాతి భయదస్సనేన తజ్జేస్సన్తి.

ఘటికముగ్గరేనాతి దణ్డానం కిర అగ్గపస్సే ఘటాకారం దస్సేన్తి, తేన సో ‘‘ఘటికముగ్గరో’’తి వుచ్చతి. ఏకతోధారాదినా సత్థేన కరవాలఖగ్గాదినా. ‘‘ఇన్ద్రియసంవరాదీనం ఏతం నామ’’న్తి వత్వా యత్థ యత్థ ఇన్ద్రియసంవరాదయో ‘‘దమో’’తి వుత్తా, తం పాఠపదేసం దస్సేన్తో ‘‘సచ్చేనా’’తిఆదిమాహ. మనచ్ఛట్ఠాని ఇన్ద్రియాని దమేతి సంవరేతీతి ఇన్ద్రియసంవరో, దమో. రాగాదిపాపధమ్మే దమేతి ఉపసమేతీతి దమో, పఞ్ఞా. పాణాతిపాతాదికమ్మకిలేసే దమేతి ఉపసమేతి విక్ఖమ్భేతీతి దమో ఉపోసథో. బ్యాపాదవిహేసాదికే దమేతి వినేతీతి దమోతి ఆహ – ‘‘ఇమస్మిం పన సుత్తే ఖన్తి ‘దమో’తి వేదితబ్బా’’తి. ఉపసమోతి తస్సేవ దమస్స వేవచనం, తస్మా దమో చ సో బ్యాపాదాదీనం వినయనట్ఠేన తేసంయేవ ఉపసమనట్ఠేన ఉపసమో చాతి దమూపసమో, అధివాసనఖన్తి.

౩౯౭. తత్థ ఖన్తియం కతాధికారో తం జనపదం గన్త్వా మహాజనస్స అవస్సయో హోతి, తస్మా తదస్స అపదానం సముదాగమతో పట్ఠాయ విభావేతుం, ‘‘కో పనేస పుణ్ణో’’తిఆది ఆరద్ధం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సునాపరన్తజనపదే. అసప్పాయవిహారన్తి భావనాభియోగస్స న సప్పాయం విహారం.

ద్వే భాతరోతి అవిభత్తసాపతేయ్యా అవిభత్తవోహారసంయోగా. తేనాహ ‘‘తేసూ’’తిఆది. జనపదచారికం చరన్తో భణ్డం గహేత్వా జనపదేసు విక్కయం కరోన్తో.

‘‘బుద్ధపూజం ధమ్మపూజం సఙ్ఘపూజం కరిస్సామా’’తి తన్నిన్నా. అట్ఠిమిఞ్జం ఆహచ్చ అట్ఠాసీతి, ‘‘బుద్ధో’’తి వచనం అస్సుతపుబ్బం సోతపథం ఉపగతం అనప్పకం పీతిసోమనస్సం సముట్ఠాపేన్తం పీతిసముట్ఠానపణీతరూపేహి ఛవిచమ్మాదీని ఛిన్దిత్వా అట్ఠిమిఞ్జం ఆహచ్చ అట్ఠాసి. విస్సజ్జితన్తి విక్కిణనవసేన వినియోజితం. కమ్మట్ఠానం న ఉపట్ఠాతీతి భావనావీథిం న ఓతరతి. మయ్హం అసప్పాయోతి మయ్హం కమ్మట్ఠానభావనాయ సప్పాయో ఉపకారో న హోతి.

కోచి చఙ్కమితుం సమత్థో నామ నత్థి మహతా సముద్దవీచిసద్దేన ఉపద్దుతత్తా భావనామనసికారస్స అనభిసమ్భుణనతో. తేనాహ ‘‘సముద్దవీచియో’’తిఆది. సోతి మకుళవిహారో.

ఉత్తమజవేన గచ్ఛమానా యథాధిప్పేతం మగ్గం అతిక్కమిత్వా అఞ్ఞతరం దీపకం పాపుణి.

ఉప్పాదికం ఉట్ఠాపేత్వాతి మహావాతమణ్డలసముట్ఠాపనేన తస్మిం పదేసే మహాసముద్దం సంఖోభేన్తో మహన్తం ఉప్పాదం ఉట్ఠపేత్వా.

థేరో, ‘‘అమ్హే ఆవజ్జేయ్యాథా’’తి కనిట్ఠస్స వచనం సరిత్వా అన్తరన్తరా ఆవజ్జేతి, తస్మా తదాపి ఆవజ్జేతి, తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘తస్మింయేవ ఖణే ఆవజ్జిత్వా’’తి. సమ్ముఖేతి సీసట్ఠానే. పటివేదేసున్తి పవేదేసుం, ఉపాసకా మయన్తి పటిజానింసు. ఇమినాతి ఇమినా మయ్హం పరిచ్చత్తకోట్ఠాసేన. మణ్డలమాళన్తి ముణ్డమణ్డలమాళసదిసం పటిస్సయం. పరిచారకాతి అవసేసగామినో.

సచ్చబన్ధస్స ఓకాసం కరోన్తో ‘‘ఏకూనపఞ్చసతాన’’న్తి ఆహ. తం దివసం…పే… అగ్గహేసి, తేన సో థేరో పఠమం సలాకం గణ్హన్తానం ఏతదగ్గే ఠపితో.

వాణిజగామం గన్త్వాతి వాణిజగామసమీపం గన్త్వా. బుద్ధకోలాహలన్తి బుద్ధానం ఉపగమ్మ సత్తానం ఉప్పజ్జనకుతూహలం.

మహాగన్ధకుటియంయేవాతి జేతవనమహావిహారే మహాగన్ధకుటియంయేవ. పరిచరితబ్బన్తి ఉపట్ఠాతబ్బం.

గన్ధకట్ఠానీతి చన్దనఅగరుసలళాదీని సుగన్ధకట్ఠాని. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

పుణ్ణోవాదసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౪. నన్దకోవాదసుత్తవణ్ణనా

౩౯౮. సఙ్ఘస్స భారం అకాసి ఉపాయేన నన్దకత్థేరస్స ఓవాదేన వినేతబ్బానం భిక్ఖునీనం వినయత్థం. తేనాహ ‘‘ఇమం పనా’’తిఆది. పరియాయతి పవత్తతీతి పరియాయో, పటిపాటీతి ఆహ – ‘‘పరియాయేనాతి వారేనా’’తి. అస్సాతి నన్దకత్థేరస్స. వదాపేసి అఞ్ఞేహి అత్తనో అనోకాసభావం. పరియాయేన ఓవదన్తీతి ఓవదితుం సమత్థా భిక్ఖునియో వారేన ఓవదన్తి. ఇదం పరియాయేన ఓవదనం. చిత్తం ఏకగ్గం హోతి పసీదతి పుబ్బచరియసిద్ధేన గారవబహుమానేన గేహస్సితపేమవసేన.

గోతమీతి మహాపజాపతిగోతమీ. సేట్ఠిస్సాతి బారాణసిసేట్ఠినో.

తేతి పచ్చేకబుద్ధే. కిం ను ఖోతి పుచ్ఛి చిరతరకాలం పుఞ్ఞకిరియాయ పరిభావితసన్తానతాయ, పచ్చేకబుద్ధేసు చ గారవబహుమానతాయ. దుగ్గతేహిపి సక్కా కాతున్తి దుగ్గతేహిపి యథావిభవం కతా కుటి తుమ్హాకం వసితుం సక్కాతి పుచ్ఛి.

హత్థకమ్మం దేథాతి హత్థకమ్మం కత్వా దేథాతి అత్థో. ఆనిసంసం ఆచిక్ఖిత్వాతి ‘‘తాదిసానం మహేసీనం కతం వేయ్యావచ్చం అమ్హాకమ్పి దీఘరత్తం హితాయ హోతి. ఆవాసదానఞ్చ నామ మహప్ఫలం మహానిసంసం నిబ్బత్తట్ఠానే మహాసమ్పత్తిఆవహం భవిస్సతీ’’తిఆదినా ఆనిసంసం ఆచిక్ఖిత్వా. గాళ్హేన ఓవాదేన తజ్జేత్వాతి, ‘‘ఇమేసు నామ కరోన్తేసు త్వం కస్మా న కరోసి, మమ జేట్ఠకదాసస్స భరియభావం న జానాసి. సబ్బేహిపి కరియమానస్స హత్థకమ్మస్స అకరణే తుయ్హం ఇదఞ్చిదఞ్చ దుక్ఖం ఆగమిస్సతీ’’తి భయేన తజ్జేత్వా. సతం సతం హుత్వాతి సతం సతం దాసపుత్తా ఏకజ్ఝం హుత్వా ఏకఞ్చ ఏకఞ్చ కుటిం కత్వా అదాసి. చఙ్కమనాదిపరివారన్తి చఙ్కమనరత్తిట్ఠానదివాట్ఠానభోజనాదిపరివారట్ఠానసహితం. జగ్గిత్వా ఉపట్ఠాపేత్వా. విస్సజ్జాపేసీతి పరిచ్చజాపేసి. పరివత్తాపేత్వాతి చేతాపేత్వా. తిచీవరానీతి సహస్సగ్ఘనికాని తిచీవరాని కత్వా అదాసి. కాలేన కాలన్తి కాలే కాలే, కిస్మిఞ్చి కాలేతి అత్థో. రజ్జే ఠితస్సాతి సబ్బభూతూపకారరజ్జే ఠితస్స.

నన్దకత్థేరోపీతి తదా జేట్ఠకదాసో ఏతరహి నన్దకత్థేరో పబ్బజిత్వా అరహత్తం పత్తో. జేట్ఠకదాసిధీతా …పే… అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠితాతి మహాపజాపతిగోతమిం సన్ధాయ వదతి. అయమాయస్మా నన్దకోతి అయమేవ సముదాగమతో ఆయస్మా నన్దకత్థేరో. ఏతావ తా భిక్ఖునియోతి ఏతావతా సముదాగమతో పఞ్చసతా భిక్ఖునియో.

౩౯౯. హేతునాతి ఞాయేన అవిపరీతపటిపత్తియా. పుబ్బభాగా హి పురిమా పురిమా పటిపదా పచ్ఛిమాయ కారణం. యాథావసరసతో దిట్ఠన్తి యథాభూతసభావతో పచ్చక్ఖం వియ.

౪౦౧. తం సభావం తంసభావన్తి తస్సా వేదనాయ పచ్చయభావేన అనురూపం.

౪౦౩. పఠమతరంయేవ అనిచ్చాతి తస్సాపి ఛాయాయ అనిచ్చభావో పఠమతరంయేవ సిద్ధో. న హి కదాచి అనిచ్చం నిస్సాయ పవత్తం కిఞ్చి నిచ్చం నామ అత్థీతి.

౪౦౪. అనుపహనిత్వాతి అవినాసేత్వా. కథం పన మంసకాయం చమ్మకాయఞ్చ అవినాసేత్వా ఇతరేసం కన్తనం హోతీతి బ్యతిరేకముఖేన దస్సేతుం, ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. చమ్మం అల్లియాపేన్తోతి చమ్మే లగ్గాపేన్తో చమ్మపటిబద్ధం కరోన్తో. చమ్మం బద్ధం కత్వాతి వివరకాలే న ఫాలేన్తో చమ్మబద్ధే కత్వా. ఏవం అకత్వాతి ఏవం మంసచమ్మకాయానం వినాసనం అకత్వా, విలిమంసాదివికన్తనేన అఞ్ఞమఞ్ఞం వివేచేత్వా. తత్థ విలిమంసన్తి చమ్మనిస్సితమంసం, పటిచ్ఛన్నకిలోమకన్తి చ వదన్తి. న్హారూతి సుఖుమన్హారు. బన్ధనన్తి చమ్మమంసానం సమ్బన్ధం. తేనాహ – ‘‘సబ్బచమ్మే లగ్గవిలిపనమంసమేవా’’తి. అన్తరకిలేసమేవాతి అన్తరే చిత్తే జాతత్తా సత్తసన్తానన్తోగధతాయ అబ్భన్తరభూతకిలేసమేవ.

౪౦౫. తజ్జం వాయామన్తి నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. తథా హి పురిసేన కుఠారినా ఛేజ్జం ఛిన్దితే ఛేజ్జట్ఠానస్స సల్లక్ఖణం ఇచ్ఛితబ్బం, తస్స పటిఘాతభావో ఇచ్ఛితబ్బో, కాయపరిళాహాభావో ఇచ్ఛితబ్బో, తస్స అవట్ఠానం ఇచ్ఛితబ్బం, కిచ్చన్తరే అజ్ఝుపేక్ఖణం ఇచ్ఛితబ్బం, ఏవం పఞ్ఞాయ కిలేసే ఛిన్దన్తస్స యోగినో వీరియబలేన సద్ధిం సతి-పీతి-పస్సద్ధి-సమాధి-ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం ఇచ్ఛితబ్బన్తి ఆహ – ‘‘ఏవం న వినా ఛహి…పే… సక్కోతీ’’తి.

౪౦౭. తేన కారణేనాతి యేన తాసం భిక్ఖునీనం సా ధమ్మదేసనా సప్పాయా, ఆసేవనమన్దతాయ పన అజ్ఝాసయేన పరిపుణ్ణసఙ్కప్పా న జాతాయేవ; పున తథా దేసనాయ సతి ఆసేవనబలవతాయ పరిపుణ్ణసఙ్కప్పా భవిస్సన్తి; తేన కారణేన త్వమ్పి తా భిక్ఖునియో తేనేవ ఓవాదేన ఓవదేయ్యాసీతి.

౪౧౫. సబ్బపచ్ఛిమికాతి సబ్బాసం కనిట్ఠా సోతాపన్నా, అనరియా తత్థ కాచి నత్థీతి అత్థో. తేనాహ – ‘‘సేసా పన…పే… ఖీణాసవా చా’’తి. యది ఏవన్తి అఖీణాసవాపి తాదిసా భిక్ఖునీ అత్థి. ఏవం సతి సుక్ఖవిపస్సకభావేనపి సతి ఖీణాసవభావే అరియస్స వినయే అపరిపుణ్ణసఙ్కప్పావాతి అధిప్పాయేన చోదేతి, ‘‘కథం పరిపుణ్ణసఙ్కప్పా’’తి? ఇతరో అజ్ఝాసయపారిపూరియాతి కారణం వత్వా, ‘‘యస్స హీ’’తిఆదినా తమత్థం వివరతి. అజ్ఝాసయపారిపూరియాతి తత్థ అధిప్పాయపారిపూరియా, న సబ్బసో గుణపారిపూరియాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘కదా ను ఖో’’తిఆది. ఏతేన పాదకజ్ఝానసమ్మసితజ్ఝానానం విసదిసతాయ పుగ్గలస్స విపస్సనాకాలే పవత్తఅజ్ఝాసయవసేన అరియమగ్గే బోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గఝానఙ్గానం విసేసతాతి అయమత్థో దీపితోతి వేదితబ్బో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

నన్దకోవాదసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౫. రాహులోవాదసుత్తవణ్ణనా

౪౧౬. విముత్తిం పరిపాచేన్తీతి కిలేసానం పటిప్పస్సద్ధివిముత్తిభూతం అరహత్తం సబ్బసో పాచేన్తి సాధేన్తి నిబ్బాపేన్తీతి విముత్తిపరిపాచనీయా. ధమ్మాతి కారణధమ్మా. తేనాహ – ‘‘విసుద్ధికారణవసేనా’’తి, అరహత్తసఙ్ఖాతాయ విసుద్ధియా సమ్పాదనవసేనాతి అత్థో. సద్ధిన్ద్రియాదయో విసుజ్ఝమానా మగ్గపటిపాటియావ సబ్బసో అస్సద్ధియాదీహి చిత్తం విమోచేన్తా అగ్గఫలవిముత్తిం సమ్పాదేన్తి. తేసం పన విసుద్ధి బాలపరివజ్జనేన పణ్డితపయిరుపాసనేన పసాదావహధమ్మపచ్చవేక్ఖణాయ చ హోతి. తతో ఇధ పన్నరస ధమ్మా అధిప్పేతాతి దస్సేన్తో, ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆదిమాహ.

తత్థ అస్సద్ధే పుగ్గలేతి సద్ధారహితే పుగ్గలే. తే హి నిస్సాయ న కదాచి సద్ధా సమ్భవతి, తేసం పన దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనేన అఞ్ఞదత్థు అసద్ధియమేవ వడ్ఢతి, తస్మా తే పటిభయమగ్గో వియ దూరతో వజ్జేతబ్బా. అస్సద్ధియన్తి చ సద్ధాయ పటిపక్ఖభూతా అసద్ధేయ్యవత్థుస్మిం అధిముచ్చనాకారేన పవత్తా సంకిలేసధమ్మా వేదితబ్బా. సద్ధే పుగ్గలేతి సద్ధాసమ్పన్నే పుగ్గలే. తే హి నిస్సాయ సద్ధేయ్యవత్థుస్మిం అనుప్పన్నా ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నా భియ్యోభావం వేపుల్లం ఆపజ్జతి. సద్ధేయ్యవత్థూతి చ బుద్ధాదీని రతనాని కమ్మకమ్మఫలాని చ. సేవతోతి లబ్భమానం సద్ధాసమ్పదం ఉప్పాదేతుం వడ్ఢేతుఞ్చ నిసేవతో. సేసపదాని తస్సేవ వేవచనాని. అథ వా సేవతో ఉపసఙ్కమతో. భజతో తేసం పటిపత్తియం భత్తిం కుబ్బతో. పయిరుపాసతోతి తేసం ఓవాదానుసాసనికరణవసేన ఉపట్ఠహతో. పసాదనీయసుత్తన్తా నామ బుద్ధాదిగుణపటిసంయుత్తా పసాదావహా సమ్పసాదనీయసుత్తాదయో. తే హి పచ్చవేక్ఖతో బుద్ధాదీసు అనుప్పన్నా పసన్నా ఉపజ్జతి, ఉప్పన్నా భియ్యోభావం వేపుల్లం ఆపజ్జతి. ఇమేహి తీహాకారేహీతి ఇమేహి యథావుత్తేహి తీహి కారణేహి. పటిపక్ఖదూరీభావతో పచ్చేకం సూపహారతో చ ఆసేవనం భావనం లభన్తి. సద్ధిన్ద్రియం విసుజ్ఝతి మగ్గఫలావహభావేన అచ్ఛతి విసుద్ధిం పాపుణాతి. ఇమినా నయేన సేసపదేసుపి అత్థో వేదితబ్బో.

అయం పన విసేసో – కుసీతేతి అలసే సమ్మాపటిపత్తియం నిక్ఖిత్తధురే. ఆరద్ధవీరియేతి పగ్గహితవీరియే సమ్మాపటిపన్నే. సమ్మప్పధానేతి అనుప్పన్నానం అకుసలానం అనుప్పాదనాదివసేన పవత్తే చత్తారో ఉపాయప్పధానే. పచ్చవేక్ఖతో పటిపత్తిం అవేక్ఖతో. తే హి పచ్చవేక్ఖతో లీనం అభిభవిత్వా సమ్మదేవ ఆరమ్భధాతుఆది అనుప్పన్నానం విధినా సతిసమ్పదాయ ఉప్పాదాయ భియ్యోభావాయ సంవత్తతి. అసమాహితే భన్తమిగభన్తగోణసప్పటిభాగే విబ్భన్తచిత్తే. సమాహితే ఉపచారసమాధినా అప్పనాసమాధినా చ సమ్మదేవ సమాహితచిత్తే. ఝానవిమోక్ఖేతి సవితక్కసవిచారాదిఝానాని పఠమాదివిమోక్ఖే చ. తేసఞ్హి పచ్చవేక్ఖణా ఉపరూపరి అచ్చన్తమేవ సమాధానాయ సంవత్తతి. దుప్పఞ్ఞేతి నిప్పఞ్ఞే, అరియధమ్మస్స ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాసవనసమ్మసనాభావేన సబ్బసో పఞ్ఞారహితే చ. పఞ్ఞవన్తేతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ చేవ మగ్గపఞ్ఞాయ చ సమన్నాగతే. గమ్భీరఞాణచరియన్తి గమ్భీరం ఖన్ధాయతనధాతుసచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదిభేదం ఞాణస్స చరితబ్బట్ఠానం, యత్థ వా గమ్భీరఞాణస్స చరియం పవత్తతి. తత్థ హి పచ్చవేక్ఖణా సమ్మోహం విధమతి, అనుప్పన్నాయ పఞ్ఞాయ ఉప్పాదాయ భియ్యోభావాయ సంవత్తతి. సుత్తన్తక్ఖన్ధేతి సుత్తసమూహే.

పుబ్బే సద్ధిన్ద్రియాదీనం విసుద్ధికారణాని, ‘‘విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా’’తి వుత్తానీతి ఇధ సద్ధాదికే అఞ్ఞే చ ధమ్మే దస్సేన్తో, ‘‘అపరేపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ సద్ధాదీనం విముత్తిపరిపాచనీయతా దస్సితా ఏవ, అనిచ్చసఞ్ఞాదీనం పన విముత్తిపరిపాచనీయతాయ వత్తబ్బమేవ నత్థి విపస్సనాభావతో. తేనాహ – ‘‘ఇమే పఞ్చ నిబ్బేధభాగియా సఞ్ఞా’’తి. కల్యాణమిత్తతాదయోతి కల్యాణమిత్తతా సీలసంవరో అభిసల్లేఖకథా వీరియారమ్భో నిబ్బేధికా పఞ్ఞా ఇమే కల్యాణమిత్తతాదయో పఞ్చ ధమ్మా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన ‘‘మేఘియసుత్తసంవణ్ణనాయం’’ (ఉదా. అట్ఠ. ౩౧) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. లోకం వోలోకేన్తస్సాతి బుద్ధవేనేయ్యసత్తలోకం బుద్ధచక్ఖునా విసేసతో ఓలోకేన్తస్స.

౪౧౯. ఆయస్మతో రాహులస్స ఇన్ద్రియానం పరిపక్కత్తా సద్ధిం పట్ఠపితపత్థనా దేవతా ఉదిక్ఖమానా తిట్ఠన్తి, – ‘‘కదా ను ఖో ఉత్తరి ఆసవానం ఖయే వినేస్సతీ’’తి. యదా పన సత్థా ఏవం పరివితక్కేసి, తావదేవ సమానజ్ఝాసయతాయ సబ్బకాలం తఙ్ఖణం ఆగమేన్తియో తా దేవతాయో తం సమవాయం దిస్వా ఏకస్మిం అన్ధవనస్మింయేవ సన్నిపతితా. ఉపాలిస్స గహపతినో దీఘనఖపరిబ్బాజకస్స చతుసచ్చధమ్మేసు దస్సనకిచ్చేన పవత్తో సోతాపత్తిమగ్గోతి తేసు సుత్తేసు (పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౨.౩౦) పఠమమగ్గో ‘‘ధమ్మచక్ఖు’’న్తి వుత్తో, తస్స దస్సనత్థస్స సాతిసయత్తా, బ్రహ్మాయునో పన ఫలఞాణాని హేట్ఠిమాని తీణి సాతిసయానీతి బ్రహ్మాయుసుత్తే(మ. ని. ౨.౩౮౩ ఆదయో) తీణి ఫలాని ‘‘ధమ్మచక్ఖు’’న్తి వుత్తాని. ఇదం పనేత్థ ఆయస్మతో రాహులస్స మగ్గఞాణం ఫలఞాణఞ్చ దస్సనత్థో సాతిసయో, తాహి చ దేవతాహి యం ఞాణం అధిగతం, తం సాతిసయమేవాతి వుత్తం – ‘‘ఇమస్మిం సుత్తే చత్తారో మగ్గా, చత్తారి చ ఫలాని ధమ్మచక్ఖున్తి వేదితబ్బానీ’’తి. కిం పన సావకానం సచ్చాభిసమయఞాణే అత్థి కోచి విసేసోతి? ఆమ అత్థి. సో చ ఖో పుబ్బభాగే వుట్ఠానగామినివిపస్సనాయ పవత్తియాకారవిసేసేన లభేయ్య కాచి విసేసమత్తా. స్వాయమత్థో అభిధమ్మే ‘‘నో చ ఖో యథా దిట్ఠిప్పత్తస్సా’’తి సద్ధావిముత్తతో దిట్ఠిప్పత్తస్స కిలేసప్పహానం పతి విసేసకిత్తనేన దీపేతబ్బో. కిం పన ఆయస్మా రాహులో వియ తా దేవతా సబ్బా ఏకచిత్తా పగేవ చత్తారి ఫలాని అధిగణ్హింసూతి? నోతి దస్సేన్తో ‘‘తత్థ హీ’’తిఆదిమాహ. కిత్తకా పన తా దేవతాతి ఆహ ‘‘తాసఞ్చ పనా’’తిఆది.

రాహులోవాదసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౬. ఛఛక్కసుత్తవణ్ణనా

౪౨౦. ఆదిమ్హి కల్యాణన్తి ఆదికోట్ఠాసే కల్యాణం ఏతస్సాతి వా ఆదికల్యాణో, తం ఆదికల్యాణం, ఆదికల్యాణభావో చ దోసవిగమేన ఇచ్ఛితబ్బో. యఞ్హి సబ్బసో విగతదోసం, తం పరిపుణ్ణగుణమేవ హోతీతి ‘‘నిద్దోస’’న్తి వుత్తం. కత్వాతి చ పదం, ‘‘కల్యాణం కత్వా భద్దకం కత్వా’’తి పురిమపదద్వయేనపి యోజేతబ్బం. దేసనాకారో హి ఇధ కల్యాణసద్దేన గహితో. తేనేవాహ – ‘‘దేసేతబ్బధమ్మస్స కల్యాణతా దస్సితా హోతీ’’తి, దుతియే పన అత్థవికప్పే దేసేతబ్బధమ్మస్స కల్యాణతా ముఖ్యేనేవ కథితా ఇతరస్స అత్థాపత్తితో. మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అయఞ్చ దేసనాయ థోమనా బుద్ధానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణావాతి దస్సేతుం, ‘‘ఇతి భగవా అరియవంస’’న్తిఆది వుత్తం. ధమ్మగ్గహణమ్పి దేసనాయ థోమనా ఏవాతి ‘‘నవహి పదేహీ’’తి వుత్తం.

వేదనా యాథావతో జాననం, తఞ్చ మగ్గకిచ్చం, తస్స ఉపాయో విపస్సనాతిఆహ – ‘‘సహవిపస్సనేన మగ్గేన జానితబ్బానీ’’తి. పరిఞ్ఞాభిసమయాదికిచ్చేన నిబ్బత్తియా అసమ్మోహతో చ పటివిజ్ఝితబ్బో. తేభూమకచిత్తమేవ కథితం సమ్మసనట్ఠానస్స అధిప్పేతత్తా. ఏస నయో ధమ్మాయతనాదీసుపి. ధమ్మాయతనస్స వా ఆయతనభావతో బహిద్ధాగహణం, న సబ్బసో అనజ్ఝత్తభావతో. విపాకవేదనాపచ్చయా జవనక్ఖణే ఉప్పన్నతణ్హాతి ఛత్తింసవిపాకవేదనం నిస్సాయ ఏవం అస్సాదేన్తీ అనుభవేయ్యన్తి అకుసలజవనక్ఖణతో ఉప్పన్నతణ్హా.

౪౨౨. పాటియేక్కో అనుసన్ధీతి యథానుసన్ధిఆదీనం అసమ్భవతోతి అధిప్పాయేన వుత్తం. హేట్ఠాతి విఞ్ఞాణఫస్సవేదనాతణ్హానం పచ్చయాయత్తవుత్తితాదస్సనేన చక్ఖాయతనాదీనం రూపాయతనాదీనఞ్చ పచ్చయాయత్తవుత్తితా దీపితా అపచ్చయుప్పన్నస్స పచ్చయాభావతో, యఞ్చ పచ్చయాయత్తవుత్తికం, తం అనిచ్చం ఉప్పాదసమ్భవతో, యదనిచ్చం తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం తదనత్తాతి ఖన్ధపఞ్చకే చ ఛన్నం ఛక్కానం వసేన ఘనవినిబ్భోగకరణేన అత్థతో అనత్తలక్ఖణం విభావితం. న సరూపతోతి సరూపతోపి తం విభావేతుకామో తేనేవ ఛఛక్కానం వసేన ఘనవినిబ్భోగనయేన బ్యతిరేకతో చ అన్వయతో చ దస్సేన్తో భగవా – ‘‘చక్ఖు అత్తాతి యో వదేయ్యా’’తిఆదిమాహాతి యథానుసన్ధికావ దేసనా విభావితా. తేనాహ ‘‘హేట్ఠా కథితానం హీ’’తిఆది. హేట్ఠా పన ఛన్నం ఛక్కానం వసేన వినిబ్భోగదస్సనమత్తం, న అనత్తలక్ఖణం విభావితం, ఇధ పన సరూపతో అనత్తలక్ఖణం విభావితన్తి అధిప్పాయేన అనుసన్ధన్తరభావజోతనా. యదిపి అనత్తభావో నామ చతూసుపి సచ్చేసు లబ్భతేవ, సబ్బేపి హి ధమ్మా అనత్తా, ఇమే పనేత్థ ద్వేపి నయా సమ్మసనవసేన పవత్తాతి వుత్తం – ‘‘ద్విన్నం సచ్చానం అనత్తభావదస్సనత్థ’’న్తి. న ఉపపజ్జతీతి ఉపపత్తిసఙ్ఖాతయుత్తియా న సమేతీతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘న యుజ్జతీ’’తి. అత్తవాదినా – ‘‘నిచ్చో ధువో సస్సతో’’తి అభిమతో, చక్ఖుఞ్చ ఉప్పాదవన్తతాయ అనిచ్చం, యం పచ్చయాయత్థవుత్తితా, తస్మా ‘‘చక్ఖు అత్తాతి యో వదేయ్య, తం న ఉపపజ్జతీ’’తిఆది. సక్కాయవత్థు చక్ఖు అనత్తా అనిచ్చభావతో సేయ్యథాపి ఘటో, చక్ఖుం అనిచ్చం పచ్చయాయత్తవుత్తిభావతో సేయ్యథాపి ఘటో, చక్ఖు పచ్చయాయత్తవుత్తి ఉప్పాదాదిసమ్భవతో సేయ్యథాపి ఘటో. విగచ్ఛతీతి భఙ్గుప్పత్తియా సభావావిగమేన విగచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘నిరుజ్ఝతీ’’తి.

౪౨౪. యస్మా కిలేసవట్టమూలకం కమ్మవట్టం, కమ్మవట్టమూలకఞ్చ విపాకవట్టం. కిలేసుప్పత్తి చ తణ్హాదిగ్గాహపుబ్బికా, తస్మా ‘‘తిణ్ణం వా గాహానం వసేన వట్టం దస్సేతు’’న్తి ఆహ. యస్మా పన తణ్హాపక్ఖికా ధమ్మా సముదయసచ్చం, చక్ఖాదయో దుక్ఖసచ్చం, తస్మా వుత్తం – ‘‘ద్విన్నం సచ్చానం వసేన వట్టం దస్సేతు’’న్తి. తణ్హామానదిట్ఠిగ్గాహావ వేదితబ్బా సక్కాయగామినిపటిపదాయ అధిప్పేతత్తా. ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా గహణమేవేత్థ అనుపస్సనాతి ఆహ – ‘‘గాహత్తయవసేన పస్సతీ’’తి.

తిణ్ణం గాహానం పటిపక్ఖవసేనాతి తణ్హాదిగ్గాహపటిపక్ఖభూతానం దుక్ఖానిచ్చానత్తానుపస్సనానం వసేన, తాహి వా తిణ్ణం గాహానం పటిపక్ఖవసేన వినివేఠనవసేన అనుప్పాదనవసేనాతి అత్థో. పటిపక్ఖవసేన వివట్టం దస్సేతున్తి యోజనా. సక్కాయనిరోధగామినీ పటిపదాతి ఏత్థ నిరోధధమ్మో సరూపేనేవ దస్సితోతి ఆహ – ‘‘నిరోధో…పే… దస్సేతు’’న్తి. పటిసేధవచనానీతి పటిక్ఖేపవచనాని.

౪౨౫. తణ్హాదీనం అనుపాదియనవచనాని తణ్హాదిట్ఠివసేనేవ వుత్తాని తణ్హాదిట్ఠీనంయేవ అభినన్దనాదివసేన పవత్తిసబ్భావతో. అప్పహీనత్థో అనుసయత్థోతి ఆహ – ‘‘అనుసేతీతి అప్పహీనో హోతీ’’తి అరియమగ్గేన హి అప్పహీనో థామగతో రాగాదికిలేసో అనుసయో కారణలాభే సతి ఉప్పజ్జనారహభావతో. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. వట్టదుక్ఖకిలేసదుక్ఖస్సాతి వట్టదుక్ఖస్స చేవ కిలేసదుక్ఖస్స చ. సఉపాదిసేసనిబ్బానఞ్హి కిలేసదుక్ఖస్స అన్తకరణం, అనుపాదిసేసనిబ్బానం వట్టదుక్ఖస్స.

౪౨౬. తేసన్తి అనుసయానం. పటిక్ఖేపవసేనాతి పజహనవసేన, అప్పవత్తికరణవసేనాతి అత్థో. అవిజ్జం పజహిత్వాతి అనవసేసతో అవిజ్జం అప్పవత్తిధమ్మతం ఆపాదేత్వా. కామం హేట్ఠిమమగ్గఞాణమ్పి అవిజ్జాపహాయినీ విజ్జా ఏవ, తం పన ఞాణం అవిజ్జాయ అనవసేసప్పహాయకం న హోతి, అగ్గమగ్గఞాణే పన ఉప్పన్నే అవిజ్జాయ లేసోపి నావసిస్సతీతి తదేవ అవిజ్జాయ పహాయకన్తి ఆహ – ‘‘అరహత్తమగ్గవిజ్జం ఉప్పాదేత్వా’’తి.

౪౨౭. సయమేవ తథాగతే అత్తనో బుద్ధానుభావేన దేసేన్తే సట్ఠి భిక్ఖూ అరహత్తం పత్తాతి అనచ్ఛరియమేతం, అథ కిం అచ్ఛరియన్తి ఆహ ‘‘ఇమ’’న్తిఆది. కథేన్తేపీతి ఏత్థ ఇతిసద్దో పకారత్థో, ఇమినావ పకారేనాతి అత్థో. పత్తా ఏవాతి సట్ఠి భిక్ఖూ అరహత్తం పత్తా ఏవాతి యోజనా. ఏతమ్పి అనచ్ఛరియం, సత్థు సమ్ముఖా సావకా సముదాగమా మహాభిఞ్ఞా పభిన్నపటిసమ్భిదా తథా తథా సప్పాటిహారియం ధమ్మం దేసేన్తీతి. తేనాహ – ‘‘మహాభిఞ్ఞప్పత్తా హి తే సావకా’’తి.

మహామణ్డపేతి లోహపాసాదస్స పురతో ఏవ మహాభిక్ఖుసన్నిపాతో జాతోతి తేసం పహోనకవసేన కతే మహతి సాణిమణ్డపేతి వదన్తి. తేసుపి ఠానేసూతి తేసు యథావుత్తమహామణ్డపాదీసు ఠానేసు. మహాథేరో అత్థీతి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. దేవత్థేరస్స గుణే సుత్వా పసన్నమానసో మహాథేరో, తథాపి వత్థసమ్పత్తియా పసీదిత్వా ‘‘త్వం పన న్హాపేహీ’’తి ఆహ.

హేట్ఠాపాసాదేతి చ కల్యాణియమహావిహారే ఉపోసథాగారే హేట్ఠాపాసాదే ఏకదా ఉపరిపాసాదే ఏకదా, కథేసీతి. చూళనాగస్స తథా మహతీ పరిసా దేవతానుభావేన అభిఞ్ఞాపాదనం అహోసీతి కేచి. థేరో పన మహిద్ధికో అహోసి, తస్మా తావ మహతిం పరిసం అభిఞ్ఞాపేసీతి అపరే.

తతో తతోతి తస్సం తస్సం దిసాయం. ఏకోవాతి ఏకచ్చో ఏవ, న బహుసో, కతిపయావ పుథుజ్జనా అహేసున్తి అత్థో. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఛఛక్కసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౭. మహాసళాయతనికసుత్తవణ్ణనా

౪౨౮. మహన్తాని సళాయతనాని అధికిచ్చ పవత్తత్తా మహాసళాయతనికం, మహన్తతా చ తేసం మహన్తం లోకసన్నివాసం అభిబ్యాపేత్వా ఠితత్తా అయోనిసో గయ్హమానానం మహతో అనత్థాయ సంవత్తనతో, యోనిసో గయ్హమానానం మహతో అత్థాయ హితాయ సుఖాయ సంవత్తనతో చ దట్ఠబ్బా. జోతకన్తి బోధకం.

౪౨౯. సిఖాప్పత్తాయ విపస్సనాయ జాననమ్పి యథాభూతజాననమేవ మగ్గేన జాననస్స ఆసన్నకారణభావతోతి ఆహ – ‘‘సహవిపస్సనేన మగ్గేన అజానన్తో’’తి. వుడ్ఢిం గచ్ఛన్తీతి పచ్చయసమోధానేన భవయోనిగతిఠితిసత్తావాసపాళియా అపరాపరం పరివుద్ధిం గచ్ఛన్తి. ఏవంభూతా పగుణభావమాపాదితా సమథవిపస్సనాధమ్మా వియ సుట్ఠుతరం వసీభావం పాపితా ఝానాభిఞ్ఞా వియ చ వసీభూతా హుత్వా ఉపరూపరి బ్రూహేన్తీతి ఆహ – ‘‘వసీభావం గచ్ఛన్తీ’’తి. తథా హి తే కదాచి భవపత్థనాయ అనుప్పాదితాయపి అప్పహీనభావేనేవస్సా తిట్ఠన్తి. అకుసలా ధమ్మావ యేభుయ్యేన దస్సనాయతనేన వినాసదస్సనతో పవత్తన్తి పరివడ్ఢన్తి చ. పఞ్చద్వారికదరథాతి పఞ్చద్వారికజవనసహగతా అకుసలదరథా. ఏవం మనోద్వారికదరథా వేదితబ్బా. సన్తాపాతి దరథేహి బలవన్తో సమ్పయుత్తధమ్మానం నిస్సయస్స చ సన్తాపనకరా. పరిళాహాతి తతోపి బలవతరా తేసంయేవ పరిదహనకరా.

౪౩౦. పఞ్చద్వారికసుఖం, న కాయప్పసాదసన్నిస్సితసుఖమేవ. మనోద్వారికసుఖన్తి మనోద్వారికచిత్తసన్నిస్సితసుఖం, న యం కిఞ్చి చేతసికసుఖం తస్స కాయికసుఖగ్గహణేనేవ గహితత్తా. పఞ్చద్వారికజవనేన సమాపజ్జనం వా వుట్ఠానం వా నత్థీతి ఇదం మనోద్వారికజవనేన తస్స సమ్భవం దస్సేతుం, మగ్గస్స వసేన వుత్తం, న పన తప్పసఙ్గసఙ్కానివత్తనత్థం. విఞ్ఞత్తిమత్తమ్పి జనేతుం అసమత్థం సమాపజ్జనస్స కథం పచ్చయో హోతి, బుద్ధానం పన భగవన్తానం హోతీతి చే? తథాపి తస్స ఆసన్నట్ఠానే పఞ్చద్వారికచిత్తప్పవత్తియా అసమ్భవో ఏవ తాదిసస్స పుబ్బాభోగస్స తస్మిం కాలే అసమ్భవతో. ఏతేనేవ యా కేసఞ్చి అరియధమ్మే అకోవిదానం ఘటసభావాదీసు బుద్ధితుల్యకారితాపత్తిచోదనా; సా పటిక్ఖిత్తాతి దట్ఠబ్బా తంతంపురిమాభోగవసేన తేన తేన పఞ్చద్వారికాభినియతమనోవిఞ్ఞాణస్స పరతో పవత్తమానమనోవిఞ్ఞాణేన తస్మిం తస్మిం అత్థే వణ్ణసణ్ఠానాదివిసేసస్స వినిచ్ఛినితబ్బతో. ఉప్పన్నమత్తకమేవ హోతీతి పఞ్చద్వారికజవనం తాదిసం కిఞ్చి అత్థనిచ్ఛయకిచ్చం కాతుం న సక్కోతి, కేవలం ఉప్పన్నమత్తమేవ హోతి. అయన్తి ‘‘ఆదీనవానుపస్సినో’’తిఆదినా వుత్తా.

౪౩౧. కుసలచిత్త…పే… భూతస్సాతి వుట్ఠానగామినివిపస్సనాసహగతకుసలచిత్తస్స సమ్పయుత్తచేతోసుఖసమఙ్గీభూతస్స. పుబ్బసుద్ధికాతి మగ్గుప్పత్తితో, విపస్సనారమ్భతోపి వా పుబ్బేవ సుద్ధా. తేనాహ – ‘‘ఆదితో పట్ఠాయ పరిసుద్ధావ హోన్తీ’’తి. సబ్బత్థకకారాపకఙ్గానీతి సీలవిసోధనస్స చిత్తసమాధానస్స విపస్సనాభియోగస్స మగ్గేన పహాతబ్బకిలేసపహానస్సాతి సబ్బస్సపి మగ్గసమ్భారకిచ్చస్స కారాపకఙ్గాని. అట్ఠఙ్గికో వాతి పఠమజ్ఝానికో వా అట్ఠఙ్గికో, దుతియజ్ఝానికో వా సత్తఙ్గికో హోతి.

ఇమమేవ సుత్తపదేసం గహేత్వాతి, ‘‘యా తథాభూతస్స దిట్ఠీ’’తిఆదినా సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం పఞ్చన్నంయేవ తస్మిం ఠానే గహితత్తా లోకుత్తరమగ్గో పఞ్చఙ్గికోతి వదతి. సోతి తథా వదన్తో వితణ్డవాదీ. అనన్తరవచనేనేవాతి, ‘‘యా తథాభూతస్స దిట్ఠీ’’తిఆదివచనస్స, ‘‘ఏవమస్సాయ’’న్తిఆదినా అనన్తరవచనేన. పటిసేధితబ్బోతి పటిక్ఖిపితబ్బో. ‘‘అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి హి ఇదం వచనం అరియమగ్గస్స పఞ్చఙ్గికభావం ఉజుకమేవ పటిక్ఖిపతి. యది ఏవం ‘‘యా తథాభూతస్స దిట్ఠీ’’తిఆదినా తత్థ పఞ్చన్నం ఏవ అఙ్గానం గహణం కిమత్థియన్తి ఆహ ‘‘ఉత్తరి చా’’తిఆది. సమ్మావాచం భావేతి అరియమగ్గసమఙ్గీ. తేనాహ ‘‘మిచ్ఛావాచం పజహతీ’’తి. యస్మిఞ్హి ఖణే సమ్మావాచా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి, తస్మింయేవ మిచ్ఛావాచా పజహీయతీతి. సహేవ విరతియా పూరేన్తి సముచ్ఛేదవిరతియా వినా దుక్ఖపరిఞ్ఞాదీనం అసమ్భవతో. ఆదితో పట్ఠాయ పరిసుద్ధానేవ వట్టన్తి పరిసుద్ధే సీలే పతిట్ఠితస్సేవ భావనాయ ఇజ్ఝనతో. యథావుత్తమత్థం గన్థన్తరేనపి సమత్థేతుం, ‘‘సుభద్దసుత్తేపి చా’’తిఆది వుత్తం. అనేకేసు సుత్తసతేసు అట్ఠఙ్గికోవ మగ్గో ఆగతో, న పఞ్చఙ్గికోతి అధిప్పాయో.

సమ్మాసతి మగ్గక్ఖణే కాయానుపస్సనాదిచతుకిచ్చసాధికా హోతీతి తం చతుబ్బిధం కత్వా దస్సేన్తో, ‘‘మగ్గసమ్పయుత్తావ చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి ఆహ. న చతుమగ్గసమ్పయుత్తతావసేన. ఏస నయో సమ్మప్పధానాదీసుపి. అఞ్ఞమఞ్ఞానతివత్తమానా యుగనద్ధా యుత్తా వియ అరియమగ్గయుగనద్ధా అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిబద్ధాతి యుగనద్ధా. తేనాహ – ‘‘ఏకక్ఖణికయుగనన్ధా’’తి అరియమగ్గక్ఖణే ఏవ హి సమథవిపస్సనా ఏకక్ఖణికా హుత్వా సమధురం వత్తన్తి. తేనేవాహ ‘‘ఏతే హీ’’తిఆది. అఞ్ఞస్మిం ఖణే సమాపత్తి, అఞ్ఞస్మిం విపస్సనాతి ఇదం తేసం తత్థ తత్థ కిచ్చతో అధికభావం సన్ధాయ వుత్తం, న అఞ్ఞథా. న హి పఞ్ఞారహితా సమాపత్తి, సమాధిరహితా చ విపస్సనా అత్థి. అరియమగ్గే పన ఏకక్ఖణికా సమధురతాయ ఏకరసభావేనాతి అత్థో. ఫలవిముత్తీతి అరహత్తఫలవిముత్తి. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మహాసళాయతనికసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౮. నగరవిన్దేయ్యసుత్తవణ్ణనా

౪౩౫. సమవిసమం చరన్తీతి కాయసమాదిం సమఞ్ఞేవ, కాయవిసమాదిం విసమఞ్ఞేవ చరన్తి కరోన్తి పటిపజ్జన్తి. తం పన సమవిసమం అఞ్ఞమఞ్ఞం విరుద్ధత్తా విసదిసత్తా న ఏకస్మిం కాలే సమ్భవతీతి ఆహ – ‘‘కాలేన సమం కాలేన విసమ’’న్తి. సమచరియమ్పి హి ఏతన్తి పుబ్బే సమచరియాయ జోతితత్తా వుత్తం.

౪౩౭. ఆకరోన్తి అధిప్పేతమత్థం ఞాపేన్తి పబోధేన్తీతి ఆకారా, ఞాపకకారణన్తి ఆహ – ‘‘కే ఆకారాతి కాని కారణానీ’’తి. అనుబుద్ధియోతి అనుమానఞాణాని. తఞ్హి యథాదిట్ఠమత్థం దిట్ఠభావేన అన్వేతి అనుగచ్ఛతీతి ‘‘అన్వయా’’తి వుచ్చతి. హరితతిణచమ్పకవనాదివసేనాతి హరితకమ్బలాదిసదిసతిణాదివసేన విత్థారితకనకపటాదిసదివికసితచమ్పకవనాదివసేన. ఆదిసద్దేన చేత్థ కీచకవేణుసద్దమధురసఫలాఫలవసేన సద్దరసానం అత్థిభావో వేదితబ్బోతి. చమ్పకవసేనేవ పన ఫస్సగన్ధానమ్పి అత్థిభావో వుత్తోతి. తేనాహ – ‘‘రూపాదయో పఞ్చ కామగుణా అత్థీ’’తి. ‘‘ఇత్థిరూపాదీని సన్ధాయేతం కథిత’’న్తి వత్వా ఇన్ద్రియబద్ధా వా హోన్తు రూపాదయో అనిన్ద్రియబద్ధా వా, సబ్బేపి చేతే కిలేసుప్పత్తినిమిత్తతాయ కామగుణా ఏవాతి చోదనం సన్ధాయ విసభాగిత్థిగతా రూపాదయో సవిసేసం కిలేసుప్పత్తినిమిత్తన్తి దస్సేన్తో, ‘‘తాని హీ’’తిఆదిమాహ.

తత్థ తానీతి రూపాదీని. హి-సద్దో హేతుఅత్థో. తేన యథావుత్తమత్థం సమత్థేతి, ‘‘యస్మా పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తి, తస్మా ఇత్థిరూపాదీని సన్ధాయ ఏతం కథిత’’న్తి. పురిసస్స చిత్తన్తి పురిసస్స చతుభూమకం కుసలచిత్తం పరియాదాయ గహేత్వా అన్తోముట్ఠిగతం వియ కత్వా. ‘‘హత్థికాయం పరియాదియిత్వా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౨౬) హి గహణం పరియాదానం నామ, ‘‘అనిచ్చసఞ్ఞా భావితా బహులీకతా సబ్బం కామరాగం పరియాదియతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౧౦౨) ఖేపనం పరియాదానం, ఇధ ఉభయమ్పి వట్టతి. ఇదాని యథావుత్తమత్థం సుత్తేనేవ సాధేతుం, ‘‘యథాహా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘నాహం, భిక్ఖవే’’తిఆదీసు న-కారో పటిసేధత్థో. అహన్తి భగవా అత్తానం నిద్దిసతి. భిక్ఖవేతి భిక్ఖూ ఆలపతి. అఞ్ఞన్తి ఇదాని వత్తబ్బం ఇత్థిరూపతో అఞ్ఞం. ఏకరూపమ్పీతి ఏకమ్పి రూపం. సమనుపస్సామీతి ఞాణస్స సమనుపస్సనా అధిప్పేతా, హేట్ఠా న-కారం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – ‘‘అహం, భిక్ఖవే, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సబ్బసో ఓలోకేన్తో అఞ్ఞం ఏకరూపమ్పి న సమనుపస్సామీ’’తి. యం ఏవం పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీతి యం రూపం రూపగరుకస్స పురిసస్స సబ్బమ్పి కుసలచిత్తం పవత్తితుం అప్పదానవసేన పరియాదియిత్వా గహేత్వా ఖేపేత్వా చ తిట్ఠతి. యథయిదం ఇత్థిరూపన్తి ఇత్థియా రూపకాయం. రూపసద్దో ఖన్ధాదిఅనేకత్థవాచకో, ఇధ పన ఇత్థియా చతుసముట్ఠానే రూపాయతనే వణ్ణధాతుయం దట్ఠబ్బో. ‘‘ఇత్థిరూపం, భిక్ఖవే, పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’’తి ఇదం పురిమస్సేవ దళ్హీకరణత్థం వుత్తం. పురిమం ‘‘యథయిదం, భిక్ఖవే, ఇత్థిరూప’’న్తి ఇదం ఓపమ్మవసేన వుత్తం, ఇదం పరియాదానభావే నిదస్సనన్తి దట్ఠబ్బం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

నగరవిన్దేయ్యసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౯. పిణ్డపాతపారిసుద్ధిసుత్తవణ్ణనా

౪౩౮. ధమ్మసేనాపతినో పటిసల్లీయనస్స అధిప్పేతత్తా, ఉపరి చ పాళియం, ‘‘సుఞ్ఞతావిహారేన ఖో అహం, భన్తే, ఏతరహి బహులం విహరామీ’’తి (మ. ని. ౩.౪౩౮) వుత్తత్తా ‘‘పటిసల్లానాతి ఫలసమాపత్తితో’’తి ఆహ.

విప్పసన్నానీతి విసేసతో పసన్నాని. ఓకాసవసేనాతి ఇన్ద్రియానం పతిట్ఠితోకాసవసేన. నను తాని ఇన్ద్రియాని సభావతో విప్పసన్నాని హోన్తీతి? సచ్చం హోన్తి. న హిదం తాదిసం పసన్నతం సన్ధాయ వుత్తం, ఇదం పన సన్తపణీతసమాపత్తిసముట్ఠితానం పచ్చుపట్ఠితానం చిత్తజరూపానం వసేన సేసతిసన్తతిరూపానం సేట్ఠతరం పణీతభావాపత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. ఫలసమాపత్తితోతి సుఞ్ఞతానుపస్సనావసేన సమాపన్నఫలసమాపత్తితో. మహన్తానం బుద్ధాదీనం పురిసానం విహారో మహాపురిసవిహారో. తేనాహ – ‘‘బుద్ధ…పే… విహారో’’తి. విహారతో పట్ఠాయాతి పరిక్ఖిత్తే చ విహారే పరిక్ఖేపతో పట్ఠాయ, అపరిక్ఖిత్తే చ పరిక్ఖేపారహట్ఠానతో పట్ఠాయ. కేచి పన ‘‘విహారబ్భన్తరతో పట్ఠాయా’’తి వదన్తి. యావ గామస్స ఇన్దఖీలాతి గామస్స అబ్భన్తరిన్దఖీలో. గేహపటిపాటియాచరిత్వాతి పిణ్డాయ చరిత్వా. యావ నగరద్వారేన నిక్ఖమనాతి నగరద్వారేన యావ నిక్ఖమనపదేసా. యావ విహారాతి యావ విహారబ్భన్తరా. పటిక్కన్తమగ్గోతి నివత్తనమగ్గో. ఆరమ్మణే పటిహఞ్ఞనాకారేన పవత్తమానమ్పి పటిఘసమ్పయుత్తం చిత్తే పటిహనన్తం వియ పవత్తతీతి ఆహ – ‘‘చిత్తే పటిహఞ్ఞనకిలేసజాత’’న్తి. దివసఞ్చ రత్తిఞ్చ అనుసిక్ఖన్తేనాతి ఏతంయేవ రాగాదిప్పహాయినిం సమ్మాపటిపత్తిం దివా చ రత్తిఞ్చ అను అను సిక్ఖన్తేన ఉపరూపరి వడ్ఢేన్తేన.

౪౪౦. పహీనా ను ఖో మే పఞ్చ కామగుణాతి ఏత్థ కామగుణప్పహానం నామ తప్పటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానం. తథా హి వుత్తం – ‘‘తిట్ఠన్తి చిత్రాని తథేవ లోకే, అథేత్థ ధీరా వినయన్తి ఛన్ద’’న్తి. ఏకభిక్ఖుస్స పచ్చవేక్ఖణా నానాతి ఏకస్సేవ భిక్ఖునో, ‘‘పహీనా ను ఖో మే పఞ్చ కామగుణా’’తిఆదినా పాళియం ఆగతా నానాపచ్చవేక్ఖణా హోన్తి. నానాభిక్ఖూనన్తి విసుం విసుం అనేకేసం భిక్ఖూనం. పచ్చవేక్ఖణా నానాతి వుత్తనానాపచ్చవేక్ఖణా. ఇదాని తమేవ సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం, ‘‘కథ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘పచ్చవేక్ఖతీ’’తి వుత్తం, కథం పన పచ్చవేక్ఖతీతి ఆహ ‘‘పహీనా ను ఖో’’తిఆది. వీరియం పగ్గయ్హాతి చతుబ్బిధసమ్మప్పధానవీరియం ఆరభిత్వా విపస్సనం వడ్ఢిత్వా. మగ్గానన్తరం అనాగామిఫలం పత్వాతి వచనసేసో. ఫలానన్తరం మగ్గన్తి తస్మిం అనాగామిమగ్గే ఠితో ఫలసమాపత్తితో వుట్ఠాయ అగ్గమగ్గత్థాయ విపస్సనం ఆరభిత్వా తస్మింయేవ ఆసనే న చిరేనేవ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తమగ్గం గణ్హన్తో నిరోధధమ్మానుప్పత్తియా విపస్సనాపరివాసాభావతో ఫలానన్తరం మగ్గప్పత్తో నామ హోతీతి కత్వా.

తతో వుట్ఠాయాతి మగ్గానన్తరఫలతో వుట్ఠాయ. మగ్గానన్తరతో హి వుట్ఠితో మగ్గతో వుట్ఠితో వియ హోతీతి తథా వుత్తం. ‘‘ఫలానన్తరం మగ్గ’’న్తి ఏత్థ ఫలం అనన్తరం ఏతస్సాతి ఫలానన్తరం. ‘‘ఫలానన్తరం మగ్గ’’న్తి పదద్వయేనపి అనాగామిమగ్గఫలాని చేవ వదతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. నీవరణాదీసుపి ఏసేవ నయోతి ఏత్థ, ‘‘పహీనా ను ఖో మే పఞ్చ నీవరణా’’తిఆదినా యోజనా వేదితబ్బా. ఏతేసన్తి ఏత్థ ఏతేసం నీవరణపఞ్చుపాదానక్ఖన్ధసతిపట్ఠానాదీనం. పహానాదీనీతి పహానపరిఞ్ఞాభావనాసచ్ఛికిరియా. నానాపచ్చవేక్ఖణా హోతీతి తా పచ్చవేక్ఖణా నానాతి అధిప్పాయో. ఏతాసు పన పచ్చవేక్ఖణాసూతి ఏతాసు కామగుణపచ్చవేక్ఖణాదీసు ద్వాదససు పచ్చవేక్ఖణాసు. ఏకం పచ్చవేక్ఖణం పచ్చవేక్ఖతి ద్వాదససు నయేసు ఏకేనేవ కిచ్చసిద్ధితో. అఞ్ఞో భిక్ఖు. ఏకన్తి అఞ్ఞం పచ్చవేక్ఖతి. అఞ్ఞత్థో హి అయం ఏకసద్దో ‘‘ఇత్థేకే’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౧, ౨౭) వియాతి. నానాభిక్ఖూనం పన ఏకా పచ్చవేక్ఖణా, నానాభిక్ఖూనం నానాపచ్చవేక్ఖణాతి ఏవం చతుక్కపచ్చవేక్ఖణమ్పి ఏత్థ సమ్భవతి. ఇమస్స పన ద్వయస్స వసేన అభిసమయో నత్థీతి తదుభయం అట్ఠకథాయం న ఉద్ధటం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

పిణ్డపాతపారిసుద్ధిసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౧౦. ఇన్ద్రియభావనాసుత్తవణ్ణనా

౪౫౩. ఏవంనామకేతి ‘‘గజఙ్గలా’’తి ఏవం ఇత్థిలిఙ్గవసేన లద్ధనామకే మజ్ఝిమపదేసస్స మరియాదట్ఠానభూతే నిగమే. సువేళు నామ నిచలరుక్ఖోతి వదన్తి. తతో అఞ్ఞం ఏవాతి పన అధిప్పాయేన ‘‘ఏకా రుక్ఖజాతీ’’తి వుత్తం. చక్ఖుసోతానం యథాసకవిసయతో నివారణం దమనం ఇన్ద్రియభావనా, తఞ్చ ఖో సబ్బసో అదస్సనేన అసవనేనాతి ఆహ – ‘‘చక్ఖునా రూపం న పస్సతి, సోతేన సద్దం న సుణాతీ’’తి. సతి హి దస్సనే సవనే చ తాని అదన్తాని అభావితానేవాతి అధిప్పాయో. చక్ఖుసోతాని చ అసమ్పత్తగ్గాహితాయ దురక్ఖితానీతి బ్రాహ్మణో తేసంయేవ విసయగ్గహణం పటిక్ఖిపి. అసదిసాయాతి అఞ్ఞతిత్థియసమయేహి అసాధారణాయ. ఆలయన్తి కథేతుకామతాకారన్తి అత్థో.

౪౫౪. విపస్సనుపేక్ఖాతి ఆరద్ధవిపస్సకస్స విపస్సనాఞాణేన లక్ఖణత్తయే దిట్ఠే సఙ్ఖారానం అనిచ్చభావాదివిచిననే మజ్ఝత్తభూతా విపస్సనాసఙ్ఖాతా ఉపేక్ఖా. సా పన యస్మా భావనావిసేసప్పత్తియా హేట్ఠిమేహి విపస్సనావారేహి సన్తా చేవ పణీతా చ, పగేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిసహగతాహి ఉపేక్ఖాహి, తస్మా ఆహ – ‘‘ఏసా సన్తా ఏసా పణీతా’’తి. అతప్పికాతి సన్తపణీతభావనారసవసేన తిత్తిం న జనేతి. తేనేవాహ –

‘‘సుఞ్ఞాగారం పవిట్ఠస్స, సన్తచిత్తస్స భిక్ఖునో;

అమానుసీ రతీ హోతి, సమ్మా ధమ్మం విపస్సతో’’తి. (ధ. ప. ౩౭౩);

ఇతీతి ఏవం వక్ఖమానాకారేనాతి అత్థో. అయం భిక్ఖూతి అయం ఆరద్ధవిపస్సకో భిక్ఖూతి యోజనా. చక్ఖుద్వారే రూపారమ్మణమ్హీతి చక్ఖుద్వారే ఆపాథగతే రూపారమ్మణే. మనాపన్తి మనాపభావేన పవత్తనకం. మజ్ఝత్తే మనాపామనాపన్తి ఇట్ఠమజ్ఝత్తే మనాపభావేన అమనాపభావేన చ పవత్తనకం మనాపామనాపం నామాతి. తేనాహ (‘‘నేవ మనాపం న అమనాప’’న్తి). ఇమినా మనాపభావో గహితో, ‘‘నేవ మనాప’’న్తి ఇమినా మనాపభావో మజ్ఝత్తో చ ఉభయం ఏకదేసతో లబ్భతీతి, ‘‘మనాపామనాప’’న్తి వుత్తం. ఏవం ఆరమ్మణే లబ్భమానవిసేసవసేన తదారమ్మణస్స చిత్తస్స పాకతికం పవత్తిఆకారం దస్సేత్వా ఇదాని తప్పటిసేధేన అరియస్స వినయే అనుత్తరం ఇన్ద్రియభావనం దస్సేతుం, ‘‘తస్స రజ్జితుం వా’’తిఆది వుత్తం. తత్రాయం యోజనా – తస్స చిత్తం ఇట్ఠే ఆరమ్మణే రజ్జితుం వా అనిట్ఠే ఆరమ్మణే దుస్సితుం వా మజ్ఝత్తే ఆరమ్మణే ముయ్హితుం వా. అదత్వాతి నిసేధేత్వా. పరిగ్గహేత్వాతి పరిజాననవసేన ఞాణేన గహేత్వా ఞాతతీరణపహానపరిఞ్ఞాహి పరిజానిత్వా. విపస్సనం మజ్ఝత్తే ఠపేతీతి అనుక్కమేన విపస్సనుపేక్ఖం నిబ్బత్తేత్వా తం సఙ్ఖారుపేక్ఖం పాపేత్వా ఠపేతి. చక్ఖుమాతి న పసాదచక్ఖునో అత్థితామత్తజోతనం; అథ ఖో తస్స అతిసయేన అత్థితాజోతనం, ‘‘సీలవా’’తిఆదీసు వియాతి ఆహ – ‘‘చక్ఖుమాతి సమ్పన్నచక్ఖు విసుద్ధనేత్తో’’తి.

౪౫౬. ఈసకం పోణేతి మజ్ఝే ఉచ్చం హుత్వా ఈసకం పోణే, న అన్తన్తేన వఙ్కే. తేనాహ – ‘‘రథీసా వియ ఉట్ఠహిత్వా ఠితే’’తి.

౪౬౧. పటికూలేతి అమనుఞ్ఞే ఆరమ్మణే. అప్పటికూలసఞ్ఞీతి న పటికూలసఞ్ఞీ. తం పన అప్పటికూలసఞ్ఞితం దస్సేతుం, ‘‘మేత్తాఫరణేన వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పటికూలే అనిట్ఠే వత్థుస్మిం సత్తసఞ్ఞితే మేత్తాఫరణేన వా ధాతుసో ఉపసంహారేన వా సఙ్ఖారసఞ్ఞితే పన ధాతుసో ఉపసంహారేన వాతి యోజేతబ్బం. అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరతీతి హితేసితాయ ధమ్మసభావచిన్తనాయ చ నప్పటికూలసఞ్ఞీ హుత్వా ఇరియాపథవిహారేన విహరతి. అప్పటికూలే ఇట్ఠే వత్థుస్మిం సత్తసఞ్ఞితే కేసాదిఅసుచికోట్ఠాసమత్తమేవాతి అసుభఫరణేన వాతి అసుభతో మనసికారవసేన. ఇదం రూపారూపమత్తం అనిచ్చం సఙ్ఖతన్తి అనిచ్చతో ఉపసంహారేన వా. తతో ఏవ, ‘‘దుక్ఖం విపరిణామధమ్మ’’న్తి మనసి కరోన్తో పటికూలసఞ్ఞీ విహరతి. సేసపదేసూతి, ‘‘పటికూలే చ అప్పటికూలే చా’’తిఆదినా ఆగతేసు సేసేసు ద్వీసు పదేసు. తత్థ హి ఇట్ఠానిట్ఠవత్థూని ఏకజ్ఝం గహేత్వా వుత్తం యథా సత్తానం పఠమం పటికూలతో ఉపట్ఠితమేవ పచ్ఛా గహణాకారవసేన అవత్థన్తరేన వా అప్పటికూలతో ఉపట్ఠాతి. యఞ్చ అప్పటికూలతో ఉపట్ఠితమేవ పచ్ఛా పటికూలతో ఉపట్ఠాతి, తదుభయేపి ఖీణాసవో సచే ఆకఙ్ఖతి, వుత్తనయేన అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య పటికూలసఞ్ఞీ వాతి.

తదుభయం అభినివజ్జేత్వాతి సభావతో భావనానుభావతో చ ఉపట్ఠితం ఆరమ్మణం పటికూలసభావం అప్పటికూలసభావం వాతి తం ఉభయం పహాయ అగ్గహేత్వా. సబ్బస్మిం వత్థుస్మిం పన, ‘‘మజ్ఝత్తో హుత్వా విహరితుకామో కిం కరోతీ’’తి, వత్వా తత్థ పటిపజ్జనవిధిం దస్సేన్తో, ‘‘ఇట్ఠానిట్ఠేసు…పే… దోమనస్సితో హోతీ’’తి ఆహ. ఇదాని యథావుత్తమత్థం పటిసమ్భిదామగ్గపాళియా విభావేతుం, ‘‘వుత్తం హేత’’న్తిఆదిమాహ. తస్సత్థో హేట్ఠా వుత్తనయో ఏవ. సతోతి సతివేపుల్లప్పత్తియా సతిమా. సమ్పజానోతి పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తియా సమ్పజానకారీ. చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి కారణవసేన చక్ఖూతి లద్ధవోహారేన రూపదస్సనసమత్థేన చక్ఖువిఞ్ఞాణేన, చక్ఖునా వా కరణభూతేన రూపం పస్సిత్వా. నేవ సుమనో హోతి గేహస్సితసోమనస్సపటిక్ఖేపేన నేక్ఖమ్మపక్ఖికాయ కిరియాసోమనస్సవేదనాయ.

ఇమేసు చాతి ‘‘అఞ్ఞథా చ పనానన్ద, అరియస్స వినయే అనుత్తరా ఇన్ద్రియభావనా హోతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౪౫౩), – ‘‘కథఞ్చానన్ద, సేఖో హోతి పటిపదో’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౪౬౦); – ‘‘కథఞ్చానన్ద, అరియో హోతి భావితిన్ద్రియో’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౪౬౧) చ ఆగతేసు తివిధేసు నయేసు. మనాపం అమనాపం మనాపామనాపన్తి ఏత్థ మనాపగ్గహణేన సోమనస్సయుత్తకుసలాకుసలానం, అమనాపగ్గహణేన దోమనస్సయుత్తఅకుసలానం, మనాపామనాపగ్గహణేన తబ్బిధురుపేక్ఖాయుత్తానం సఙ్గహితత్తా పఠమనయే ‘‘సంకిలేసం వట్టతి, నిక్కిలేసం వట్టతీ’’తి వుత్తం. పఠమనయే హి పుథుజ్జనస్స అధిప్పేతత్తా సంకిలేసకిలేసవిప్పయుత్తమ్పి యుజ్జతి. దుతియనయే పన ‘‘సో…పే… అడ్డీయతీ’’తిఆదివచనతో ‘‘పఠమం సంకిలేసం వట్టతీ’’తి వుత్తం. సేక్ఖస్స అధిప్పేతత్తా చస్స అప్పహీనకిలేసవసేన, ‘‘సంకిలేసమ్పి వట్టతీ’’తి వుత్తం. తతియనయే అరహతో అధిప్పేతత్తా, ‘‘తతియం నిక్కిలేసమేవ వట్టతీ’’తి వుత్తం. సేక్ఖవారే పన ‘‘చక్ఖుమా పురిసో’’తిఆదికా ఉపమా ఏకమేవ అత్థం ఞాపేతుం ఆహ. తస్మా చక్ఖుద్వారస్స ఉప్పన్నే రాగాదికే విక్ఖమ్భేత్వా విపస్సనుపేక్ఖాయ పతిట్ఠానం అరియా ఇన్ద్రియభావనాతి. పఠమనయో విపస్సకవసేన ఆగతో, దుతియో సేక్ఖస్స వసేన, పఠమదుతియో చ సేక్ఖపుథుజ్జనానం మూలకమ్మట్ఠానవసేన, తతియో ఖీణాసవస్స అరియవిహారవసేన ఆగతో. పఠమనయే చ పుథుజ్జనస్స వసేన, దుతియనయే సేక్ఖస్స వసేన కుసలం వుత్తం, తతియనయే అసేక్ఖస్స వసేన కిరియాబ్యాకతం వుత్తన్తి అయం విసేసో వేదితబ్బో.

పపఞ్చసూదనియా మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ

ఇన్ద్రియభావనాసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

నిట్ఠితా చ సళాయతనవగ్గవణ్ణనా.

ఉపరిపణ్ణాసటీకా సమత్తా.