౧. అనాథపిణ్డికోవాదసుత్తవణ్ణనా

౩౮౩. అధిమత్తగిలానోతి అధికాయ మత్తాయ మరణస్స ఆసన్నతాయ అతివియ గిలానోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘మరణసేయ్యం ఉపగతో’’తి. అఖణ్డం అకాసి గహపతినో సత్థరి పరమపేమత్తా. యత్తకం చస్సాతి, ‘‘సకిం వా ద్విక్ఖత్తుం వా’’తి వుత్తం యత్తకం అస్స గహపతిస్స.

౩౮౪. ఓసక్కన్తీతి పరిహాయన్తి. ఓత్థరన్తీతి అభిభవన్తి. ఉస్మా నామ కమ్మజతేజోధాతు, సా సహ జీవితిన్ద్రియనిరోధా పరియాదియతి, యావ తా ఆయుఉస్మా వత్తన్తి, తావ మరణన్తికా వేదనా వత్తన్తేవ విఞ్ఞాణస్స అనిరుద్ధత్తా. తేనాహ ‘‘యావ ఉస్మా’’తిఆది.

౩౮౫. తీహి గాహేహీతి తణ్హామానదిట్ఠిగ్గాహేహి. పటిబాహితుం విక్ఖమ్భేతుం. చక్ఖుం తీహి గాహేహి న గణ్హిస్సామీతి మానగ్గాహపటిక్ఖేపముఖేన చక్ఖుస్మిం అనిచ్చానుపస్సనాతి దస్సేతి. అనిచ్చానుపస్సనాయ హి సతి అప్పతిట్ఠో మానగ్గాహో, దుక్ఖానుపస్సనాయ సతి అప్పతిట్ఠో తణ్హాగ్గాహో, అనత్తానుపస్సనాయ సతి అప్పతిట్ఠో దిట్ఠిగ్గాహోతి, గాహో చ నామ ఓళారికో, తస్మిం విగతేపి నికన్తి తిట్ఠేయ్యాతి తం విజహాపేతుకామేన, – ‘‘న చ మే చక్ఖునిస్సితం విఞ్ఞాణం భవిస్సతీ’’తి వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాపి మే చక్ఖునిస్సితం న భవిస్సతీ’’తి. సబ్బం కామభవరూపన్తి కామభూమిపరియాపన్నం సబ్బం రూపక్ఖన్ధమాహ – ‘‘కామరూపభవరూప’’న్తి వా పాఠో. సో యుత్తో ఇమస్స వారస్స ఏవ అనవసేసపఞ్చవోకారభవపరియాపన్నతో. తథా హి ఉపరి చతువోకారభవో అనవసేసతో వుత్తో.

౩౮౬. ఇధలోకన్తి ఏత్థ సఙ్ఖారలోకవిసయోతి అధిప్పాయేన, ‘‘వసనట్ఠానం వా’’తిఆది వుత్తం, తఞ్చ ఖో పఠమదుతియవారేహి ఇధలోకో గహితోతి కత్వా. పఠమదుతియవారేహి పన ఇధలోకో పరలోకోతి విభాగేన వినా పఞ్చవోకారభవో గహితో; తథా తతియవారే పఞ్చవోకారభవో చతువోకారభవో చ గహితోతి పున దిట్ఠధమ్మసమ్పరాయవసేన తం విభజిత్వా దస్సేతుం, ‘‘న ఇధలోక’’న్తిఆది వుత్తం. ఇధలోకన్తి చ సత్తసఙ్ఖారవసేనేవ గహితం. సబ్బమ్పి సఙ్ఖారవసేన పరిగ్గహేత్వా దస్సేతుం, ‘‘యమ్పి మే దిట్ఠ’’న్తిఆది వుత్తన్తి కేచి. అపరితస్సనత్థం తణ్హాపరితస్సనాయ అనుప్పాదనత్థం. యస్స దిట్ఠధమ్మోతి వుచ్చతి, తస్స పన అభావతో, ‘‘మనుస్సలోకం ఠపేత్వా సేసా పరలోకా నామా’’తి వుత్తం. యేసం పన ‘‘ఇధలోక’’న్తి ఇమినా సత్తలోకస్సపి గహణం ఇచ్ఛితం. తేసం మతేన, ‘‘మనుస్సలోకం ఠపేత్వా’’తి యోజనా.

౩౮౭. అల్లీయసీతి అత్తభావే భోగేసు చ అపేక్ఖం కరోసీతి అత్థో. ఏవరూపీతి యాదిసీ తదా ధమ్మసేనాపతినా కథితా, ఏవరూపీ. ధమ్మకథా న సుతపుబ్బాతి యథాకథితాకారమేవ సన్ధాయ పటిక్ఖేపో, న సుఖుమగమ్భీరసుఞ్ఞతాపటిసంయుత్తతాసామఞ్ఞం. తేనాహ ‘‘ఏవం పనా’’తిఆది.

మయా గతమగ్గమేవ అనుగచ్ఛసీతి దానమయపుఞ్ఞభావసామఞ్ఞం గహేత్వా వదతి, న బోధిసత్తదానభూతం దానపారమితం. న పటిభాతీతి రుచ్చనవసేన చిత్తే న ఉపతిట్ఠతి. తేనాహ ‘‘న రుచ్చతీ’’తి. తథా హేస వట్టాభిరతోతి. ఉజుమగ్గావహా విపస్సనా భగవతా పనస్స కథితపుబ్బా.

౩౮౮. ఏసితగుణత్తా ఏసియమానగుణత్తా చ ఇసి, అసేక్ఖా సేక్ఖా కల్యాణపుథుజ్జనా చ, ఇసీనం సఙ్ఘో, తేన నిసేవితన్తి ఇసిసఙ్ఘనిసేవితం. కామం తస్స విహారస్స గన్ధకుటిపాసాదకూటాగారాదివసేన నిసీదననిపజ్జనాయ రుక్ఖలతాదివసేన భూమిసయాదివసేన చ అనఞ్ఞసాధారణా మహతీ రమణీయతా అత్థేవ, సా పన గేహస్సితభావేన అరియానం చిత్తం తథా న తోసేతి; యథా అరియానం నిసేవితభావేనాతి ఆహ – ‘‘పఠమగాథాయ జేతవనస్స వణ్ణం కథేత్వా’’తి. తేనాహ భగవా – ‘‘యత్థ అరహన్తో విహరన్తి, తం భూమిరామణేయ్యక’’న్తి (ధ. ప. ౯౮; థేరగా. ౯౯౧; సం. ని. ౧.౨౬౧). అపచయగామినీ చేతనా సత్తానం సుద్ధిమావహతీతి ఆహ – ‘‘కమ్మన్తి మగ్గచేతనా’’తి. చతున్నం అరియసచ్చానం విదితకరణట్ఠేన కిలేసానం విక్ఖమ్భనట్ఠేన చ విజ్జా, మగ్గసమ్మాదిట్ఠీతి ఆహ – ‘‘విజ్జాతి మగ్గపఞ్ఞా’’తి. సమాధిపక్ఖికో ధమ్మో నామ సమ్మావాయామసతిసమాధయో. తథా హి విజ్జాభాగియో సమాధిపి సమాధిపక్ఖికో. సీలం తస్స అత్థీతి సీలన్తి ఆహ – ‘‘సీలే పతిట్ఠితస్స జీవితం ఉత్తమ’’న్తి. దిట్ఠిసఙ్కప్పోతి సమ్మాసఙ్కప్పో. తత్థ సమ్మాసఙ్కప్పస్స ఉపకారకభావేన విజ్జాభాగో. తథా హి సో పఞ్ఞాక్ఖన్ధసఙ్గహితోతి వుచ్చతి, యథా సమ్మాసఙ్కప్పో పఞ్ఞాక్ఖన్ధేన సఙ్గహితో, ఏవం వాయామసతియో సమాధిక్ఖన్ధసఙ్గహితాతి. తేనాహ – ‘‘ధమ్మోతి వాయామసతిసమాధయో’’తి. ‘‘ధమ్మో’’తి హి ఇధ సమ్మాసమాధి అధిప్పేతో, – ‘‘ఏవం ధమ్మా తే భగవన్తో అహేసు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౩; మ. ని. ౩.౧౯౮; సం. ని. ౫.౩౭౮) వియ. వాచాకమ్మన్తాజీవాతి సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవా మగ్గపరియాపన్నా ఏవ, తే సబ్బేపి గహితాతి. తేనాహ – ‘‘ఏతేన అట్ఠఙ్గికేన మగ్గేనా’’తి.

ఉపాయేనాతి యేన విధినా అరియమగ్గో భావేతబ్బో, తేన సమాధిపక్ఖియం విపస్సనాధమ్మఞ్చేవ మగ్గధమ్మఞ్చ. ‘‘అరియం వో, భిక్ఖవే, సమ్మాసమాధిం దేసేస్సామి సఉపనిసం సపరిక్ఖార’’న్తి (మ. ని. ౩.౧౩౬) హి వచనతో సమ్మాసమాధిఆదయో మగ్గధమ్మాపి సమాధిపక్ఖియా. విచినేయ్యాతి వీమంసేయ్య, భావేయ్యాతి అత్థో. తత్థాతి హేతుమ్హి భుమ్మవచనం. అరియమగ్గహేతుకా హి సత్తానం విసుద్ధి. తేనాహ – ‘‘తస్మిం అరియమగ్గే విసుజ్ఝతీ’’తి. పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మం విచినేయ్య, పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే విపస్సేయ్య. తేసు హి విపస్సియమానేసు విపస్సనా ఉక్కంసగతా. యదగ్గేన దుక్ఖసచ్చం పరిఞ్ఞాపటివేధేన పటివిజ్ఝీయతి, తదగ్గేన సముదయసచ్చం పహానపటివేధేన నిరోధసచ్చం సచ్ఛికిరియాపటివేధేన, మగ్గసచ్చం భావనాపటివేధేన పటివిజ్ఝీయతి, ఏవం అచ్చన్తవిసుద్ధియా సుజ్ఝతి. తేనాహ – ‘‘ఏవం తేసు చతూసు సచ్చేసు విసుజ్ఝతీ’’తి. ఇధాపి నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనం. సచ్చేసు వా పటివిజ్ఝియమానేసూతి వచనసేసో.

అవధారణవచనన్తి వవత్థాపనవచనం, అవధారణన్తి అత్థో. సారిపుత్తోవాతి చ అవధారణం తస్స సావకభావతో సావకేసు సారిపుత్తోవ సేయ్యోతి ఇమమత్థం దీపేతి. కిలేసఉపసమేనాతి ఇమినా మహాథేరస్స తాదిసో కిలేసూపసమోతి దస్సేతి, యస్స సావకస్స విసయే పఞ్ఞాయ పారమిప్పత్తి అహోసి. యది ఏవం – ‘‘యోపి పారఙ్గతో భిక్ఖు, ఏతావపరమో సియా’’తి ఇదం కథన్తి? తేసం తేసం బుద్ధానం సాసనే పఞ్ఞాయ పారమిప్పత్తసావకవసేనేతం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అథ వా – ‘‘నత్థి విముత్తియా నానత్త’’న్తి (దీ. ని. టీ. ౩.౧౪౧; విభ. మూలటీ. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా) వచనతో సావకేహి విముత్తిపఞ్ఞామత్తం సన్ధాయేతం వుత్తం. తేనాహ – ‘‘పారఙ్గతోతి నిబ్బానం గతో’’తిఆది. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అనాథపిణ్డికోవాదసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.