౮. ఉద్దేసవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౩౧౩. దేసేతబ్బస్స అత్థస్స ఉద్దిసనం ఉద్దేసో, విభజనం విభఙ్గోతి ఆహ – ‘‘మాతికఞ్చ విభజనఞ్చా’’తి తులేయ్యాతిఆదీని చత్తారిపి పదాని పఞ్ఞావేవచనాని. అథ వా తులేయ్యాతి తులనభూతాయ పఞ్ఞాయ తస్స ధమ్మస్స పగ్గహాదివిధినా పరితులేయ్య. తీరేయ్యాతి తీరణభూతాయ పఞ్ఞాయ తత్థ ఞాణకిరియాసమాపనవసేన తీరేయ్య. పరిగ్గణ్హేయ్యాతి తథాసమాపన్నో ఆనిసంసే అస్సాదఆదీనవే చ విచినేయ్య. పరిచ్ఛిన్దేయ్యాతి పరిచ్ఛిన్దభూతేన ఞాణేన అత్థం పరిచ్ఛిన్దిత్వా జానేయ్య. ఆరమ్మణేసూతి రూపాదిపుథుత్తారమ్మణేసు. నికన్తివసేనాతి నికామనవసేన అపేక్ఖావసేన. తిట్ఠమానన్తి పవత్తమానం. గోచరజ్ఝత్తేతి ఝానారమ్మణభూతే. తఞ్హి భావనాచిత్తేనాభిభుయ్య అవిస్సజ్జిత్వా గయ్హమానం అజ్ఝత్తం వియ హోతీతి ‘‘గోచరజ్ఝత్త’’న్తి వుచ్చతి. భావనం ఆరద్ధస్స భిక్ఖునో యది భావనారమ్మణే నికన్తి ఉప్పజ్జేయ్య, తాయ నికన్తియా ఉపరి భావనం విస్సజ్జేత్వా చిత్తసంకోచవసేన సణ్ఠితం నామ, తదభావేన అసణ్ఠితం నామ హోతీతి, ‘‘అజ్ఝత్తం అసణ్ఠిత’’న్తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో, ‘‘గోచరజ్ఝత్తే నికన్తివసేన అసణ్ఠిత’’న్తి ఆహ. తథా హి వక్ఖతి – ‘‘నికన్తివసేన హి అతిట్ఠమానం హానభాగియం న హోతి, విసేసభాగియమేవ హోతీ’’తి. అగ్గహేత్వాతి రూపాదీసు కిఞ్చి తణ్హాదిగ్గాహవసేన అగ్గహేత్వా. తథా అగ్గహణేనేవ హి తణ్హాపరితాసాదివసేన న పరితస్సేయ్య. అవసేసస్స చ దుక్ఖస్సాతి సోకాదిదుక్ఖస్స. అవసేసస్స చ దుక్ఖస్సాతి వా జాతిజరామరణసీసేన విపాకదుక్ఖస్స గహితత్తా కిలేసదుక్ఖస్స చేవ సంసారదుక్ఖస్స చాతి అత్థో.

౩౧౬. రూపమేవ కిలేసుప్పత్తియా కారణభావతో రూపనిమిత్తం. రాగాదివసేన తం అనుధావతీతి రూపనిమిత్తానుసారీ.

౩౧౮. నికన్తివసేన అసణ్ఠితన్తి అపేక్ఖావసేన సణ్ఠితం నికన్తిం పహాయ పవత్తమానం ఉపరి విసేసావహతోతి. తేనాహ ‘‘నికన్తివసేన హీ’’తిఆది.

౩౨౦. అగ్గహేత్వా అపరితస్సనాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే, ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా తణ్హాదిగ్గాహవసేన ఉపాదియిత్వా తణ్హాపరితాసాదివసేన పరితస్సనా, వుత్తవిపరియాయేన అగ్గహేత్వా అపరితస్సనా వేదితబ్బా. కథం పనేసా అనుపాదాపరితస్సనా హోతీతి మహాథేరస్స అధిప్పాయం వివరితుం చోదనం సముట్ఠపేతి? ఉపాదాతబ్బస్స అభావతోతి తస్స అనుపాదాపరితస్సనాభావే కారణవచనం. యది హీతిఆది తస్స సమత్థనం. ఉపాదాపరితస్సనావ అస్స తథా ఉపాదాతబ్బస్స తథేవ ఉపాదిన్నత్తా. ఏవన్తి నిచ్చాదిఆకారేన. ఉపాదిన్నాపీతి గహితపరామట్ఠాపి. అనుపాదిన్నావ హోన్తి అయోనిసో గహితత్తా, విఞ్ఞూసు నిస్సాయ జానితబ్బత్తా చ. దిట్ఠివసేనాతి మిచ్ఛాదిట్ఠియా గహణాకారవసేన, తస్స పన అయథాభూతగాహితాయ పరమత్థతో చ అభావతో. అత్థతోతి పరమత్థతో. అనుపాదాపరితస్సనాయేవ నామ హోతి ఉపాదాతబ్బాకారస్స అభావేన తం అనుపాదియిత్వా ఏవ పరితస్సనాతి కత్వా.

పరివత్తతీతి న తదేవ రూపం అఞ్ఞథా పవత్తం పరివత్తతి, అథ ఖో పకతిజహనేన సభావవిగమేన నస్సతి భిజ్జతి. విపరిణతన్తి అఞ్ఞథత్తం గతం వినట్ఠం. కమ్మవిఞ్ఞాణన్తి అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం. ‘‘రూపం అత్తా’’తిఆది మిచ్ఛాగాహవసేన విఞ్ఞాణస్స రూపభేదేన వుత్తస్స భేదానుపరివత్తి హోతి. విపరిణామం అనుగన్త్వా విపరివత్తనతం ఆరబ్భ పవత్తం విపరిణామానుపరివత్తం; తతో సముప్పన్నా పరితస్సనా విపరిణామానుపరివత్తజా పరితస్సనాతి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘విపరిణామస్స…పే… పరితస్సనా’’తి. అకుసలధమ్మసముప్పాదా చాతి, ‘‘యం అహు వత మే, తం వత మే నత్థీ’’తిఆదినా పవత్తా అకుసలచిత్తుప్పాదధమ్మా. ఖేపేత్వాతి పవత్తితుం అప్పదానవసేన అనుప్పత్తినిమిత్తతాయ ఖేపేత్వా. భయతాసేనాతి భాయనవసేనపి చిత్తుత్రాసేన. తణ్హాతాసేనాతి తస్సనేన. సవిఘాతోతి చిత్తవిఘాతనవిఘాతేన సవిఘాతో. తతో ఏవ చేతోదుక్ఖేన సదుక్ఖో. మణికరణ్డకసఞ్ఞాయాతి రిత్తకరణ్డంయేవ మణిపరిపుణ్ణకరణ్డోతి ఉప్పన్నసఞ్ఞాయ. అగ్గహేత్వా పరితస్సనాతి గహేతబ్బస్స అభావేన గహణమ్పి అవిజ్జమానపక్ఖియమేవాతి అగ్గహేత్వా పరితస్సనా నామ హోతి.

౩౨౧. కమ్మవిఞ్ఞాణమేవ నత్థి సతి కమ్మవిఞ్ఞాణే రూపభేదానుపరివత్తి సియాతి కమ్మవిఞ్ఞాణాభావదస్సనముఖేన ఖీణాసవస్స సబ్బసో కిలేసాభావం దస్సేతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఉద్దేసవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.