౪. విభఙ్గవగ్గో

౧. భద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనా

౨౭౨. ఏకా రత్తి ఏకరత్తో, భద్దో ఏకరత్తో ఏతస్సాతి భద్దేకరత్తం, విపస్సనం పరిబ్రూహేన్తో పుగ్గలో. తేనాహ – ‘‘విపస్సనానుయోగసమన్నాగతత్తా’’తి. తం ఉద్దిస్స పవత్తియా పన భద్దేకరత్తసహచరణతో భద్దేకరత్తో. తేనాహ భగవా – ‘‘భద్దేకరత్తస్స వో, భిక్ఖవే, ఉద్దేసఞ్చ విభఙ్గఞ్చ దేసేస్సామీ’’తి. దేసేతబ్బమత్థం ఉద్దిసతి ఏతేనాతి ఉద్దేసో, సఙ్ఖేపదేసనా ఏవ. యస్మా పన నిద్దేసపదానం జననిట్ఠానే ఠితత్తా మాతా వియాతి మాతికాతి వుచ్చతి, తస్మాహ ‘‘ఉద్దేసన్తి మాతిక’’న్తి. ఉద్దిట్ఠమత్థం విభజతి ఏతేనాతి విభఙ్గో విత్థారదేసనా, తేనాహ – ‘‘విత్థారభాజనియ’’న్తి ‘‘యథాఉద్దిట్ఠమత్థం విత్థారతో భాజేతి విభజతి ఏతేనా’’తి కత్వా.

ఉప్పాదాదిఖణత్తయం పత్వా అతిక్కమం అతిక్కన్తం అతీతం. తం పన అత్థతో విగతం ఖన్ధపఞ్చకన్తి ఆహ ‘‘అతీతే ఖన్ధపఞ్చకే’’తి. తణ్హాదిట్ఠీహి నానుగచ్ఛేయ్యాతి తణ్హాదిట్ఠాభినన్దనాహి నానుభవేయ్య, నాభినన్దేయ్యాతి అత్థో. యథా ‘‘నిచ్చ’’న్తిఆదినా విపరీతగ్గాహవసేన అతీతేసు రూపాదీసు మిచ్ఛాఅభినివిసనం పరామాసో దిట్ఠాభినన్దనా; ఏవం ‘‘నిచ్చ’’న్తిఆదినా విపరీతగ్గాహవసేన అనాగతేసు రూపాదీసు మిచ్ఛాఅభినివిసనం పరామాసో దిట్ఠి కమ్మసమాదానం దిట్ఠిపత్థనాతి తం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ – ‘‘తణ్హాదిట్ఠీహి న పత్థేయ్యా’’తి. యదతీతన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన ‘‘అపత్త’’న్తి పదం సఙ్గణ్హాతి. తమ్పి హి కారణవచనం. తేనాహ ‘‘యస్మా చా’’తి. తత్థాయమధిప్పాయో, ‘‘అతీతం తణ్హాదివసేన నాభినన్దితబ్బం సబ్బసో అవిజ్జమానత్తా ససవిసాణం వియ, తథా అనాగతమ్పి న పత్థేతబ్బ’’న్తి. తత్థ సియా – అతీతం నాభినన్దితబ్బం అభినన్దనాయ నిప్పయోజనత్తా, అనాగతపత్థనా పన సఫలాపి సియాతి న సబ్బసో పటిక్ఖిపితబ్బాతి? న, తస్సాపి సవిఘాతభావేన పటిక్ఖిపితబ్బతో. తేనాహ ‘‘యస్మా’’తిఆది. తత్థ పహీనన్తి నిస్సట్ఠసభావం. నిరుద్ధన్తి భగ్గం. అత్థఙ్గతన్తి వినాసం. అప్పత్తన్తి సభావం ఉప్పాదాదికం అసమ్పత్తం. అజాతన్తి న జాతం. అనిబ్బత్తన్తి తస్సేవ వేవచనం.

యత్థ యత్థాతి యస్మిం యస్మిం ఖణే, యస్మిం యస్మిం వా ధమ్మపుఞ్జే ఉప్పన్నం, తం సబ్బమ్పి అసేసేత్వా. అరఞ్ఞాదీసు వాతి వా-సద్దో అనియమత్థో. తేన అరఞ్ఞే వా రుక్ఖమూలే వా పబ్బతకన్దరాదీసు వాతి ఠాననియమాభావా అనుపస్సనాయ సాతచ్చకారితం దస్సేతి. యమకాదివసేన పరిబ్రూహియమానా విపస్సనా వియ పటిపక్ఖేహి అకోపనియావ హోతీతి ఆహ – ‘‘అసంహీరం అసంకుప్పన్తి ఇదం విపస్సనాపటివిపస్సనాదస్సనత్థం వుత్త’’న్తి. గాథాయమయమత్థో విపస్సనావసేన యుజ్జతీతి ఆహ – ‘‘విపస్సనా హీ’’తిఆది. కిం ఏతాయ పరియాయకథాయాతి నిప్పరియాయతోవ అసంహీరం అసంకుప్పం దస్సేతుం, ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. కథం పన నిచ్చస్స నిబ్బానస్స అనుబ్రూహనా హోతీతి ఆహ ‘‘పునప్పున’’న్తిఆది. ఏతేన తదారమ్మణధమ్మా బ్రూహనాయ, తేసం ఆరమ్మణమ్పి అత్థతో అనుబ్రూహితం నామ హోతి బహులం మనసికారేనాతి దస్సేతి.

ఆదితో తాపనం ఆతాపనం, తేన ఆరమ్భధాతుమాహ. పరితో తాపనం పరితాపనం, తేన నిక్కమధాతుపరక్కమధాతుయో చాతి. తస్స సేనాతి తస్స మచ్చునో సహకరణట్ఠేన సేనా వియాతి సేనా. సఙ్గరోతిఆదీసు మిత్తాకారగ్గహణేన సామపయోగమాహ. లఞ్జగ్గహణేన లఞ్జదానం, తేన దానప్పయోగం. బలరాసీతి హత్థిఅస్సాదిబలకాయో. తేన దణ్డభేదాని వదతి. భేదోపి హి బలవతో ఏవ ఇజ్ఝతి, స్వాయం చతుబ్బిధోపి ఉపాయయోగేన సమ్పవత్తీయతి. తత్థ తత్థ చ సఙ్గం ఆసత్తిం అరతి దేతీతి సఙ్గరో పుబ్బభాగే వా సఙ్గరణవసేన తస్స పటిజాననవసేన పవత్తనతో.

ఉట్ఠాహకం ఉట్ఠానవీరియసమ్పన్నం. సపరహితసీవనలక్ఖణేన అసాధుభావపరమ్ముఖభావగమనేన వా సన్తో.

౨౭౩. మనుఞ్ఞరూపవసేనేవ ఏవంరూపో అహోసీన్తి అతీతం అన్వాగమేతి తత్థ నన్దియాసమన్వానయనతో. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. కుసలసుఖసోమనస్సవేదనావసేనాతి కుసలవేదనావసేన సుఖవేదనావసేన సోమనస్సవేదనావసేనాతి పచ్చేకం వేదనాసద్దో యోజేతబ్బో. తణ్హాభినన్దనాయ సతి దిట్ఠాభినన్దనా సిద్ధా ఏవాతి – ‘‘తణ్హం సమన్వానేతి’’ఇచ్చేవ వుత్తం. హీనరూపాది…పే… న మఞ్ఞతి అమనుఞ్ఞోపి సమానో సమనుఞ్ఞభావస్సేవ వసేన మఞ్ఞనాయ పవత్తనతో. నానుపవత్తయతి విక్ఖమ్భనవసేన నన్దియా దూరీకతత్తా.

౨౭౪. ఉళారసున్దరభావముఖేనేవ అనాగతేసుపి రూపాదీసు తణ్హాదిట్ఠికప్పనా పవత్తతీతి ఆహ – ‘‘ఏవంరూపో…పే… వేదితబ్బా’’తి.

౨౭౫. వత్తబ్బం సియాతి యథా నన్దియా అసమన్వానయనజోతనం బ్యతిరేకముఖేన పతిట్ఠపేతుం, ‘‘అతీతం న న్వాగమేయ్యా’’తి ఉద్దేసస్స, ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, అతీతం అన్వాగమేతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౨౭౩) విభఙ్గో వుత్తో, ఏవం ‘‘పచ్చుప్పన్నఞ్చ యో ధమ్మ’’న్తిఆదికస్స ఉద్దేసస్స బ్యతిరేకముఖేన విభఙ్గే వుచ్చమానే విపస్సనాపటిక్ఖేపవసేన, ‘‘కథఞ్చ…పే… వత్తబ్బం సియా’’తి వుత్తం. తయిదం పరమగమ్భీరం సత్థుదేసనానయం అనుపధారేత్వా చోదితం, యస్మా ‘‘పచ్చుప్పన్నఞ్చ యో ధమ్మ’’న్తిఆదికస్స ఉద్దేసస్స బ్యతిరేకముఖేనేవ విపస్సనాపటిక్ఖేపవసేన, ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పచ్చుప్పన్నేసూ’’తి విభఙ్గదేసనా సమ్పవత్తతి. తేనాహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. తత్థ తస్సా ఏవాతి విపస్సనాయ ఏవ. అభావం దస్సేతుం సంహీరతీతి మాతికం ఉద్ధరిత్వాతి కథేతుకమ్యతాయ మాతికావసేన పదుద్ధారం కత్వా, ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, అసుతవా సుతవా’’తి చ ఆదినా విత్థారో వుత్తో. విపస్సనాయ అభావతోతి విపస్సనాయ అభావితతాయ అవిక్ఖమ్భితతాయ తణ్హాదిట్ఠీహి సపత్తేహి వియ తత్థ తత్థ ఠపనాయ ఆకడ్ఢీయతి, తత్థ తత్థ విసయే తతో ఏవ అపాయసముద్దం సంసారసముద్దం ఆనీయతి. సుక్కపక్ఖో వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

భద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౨. ఆనన్దభద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనా

౨౭౬. బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణతో నివత్తేత్వా ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే చిత్తస్స సమ్మదేవ లయనం అప్పనం పటిసల్లానం, యో కోచి సమాపత్తివిహారో, ఇధ పన అరియవిహారో అధిప్పేతోతి ఆహ – ‘‘పటిసల్లానా వుట్ఠితో’’తిఆది. జానన్తోవ భగవా కథాసముట్ఠాపనత్థం పుచ్ఛి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘జానన్తాపి తథాగతా పుచ్ఛన్తి, జానన్తాపి న పుచ్ఛన్తీ’’తిఆది (పారా. ౧౬).

౨౭౮. సాధుకారమదాసీతి సాధుసద్దం సావేసి. తం పన పసంసా హోతీతి పసంసత్థో సాధుసద్దో. తేనాహ ‘‘దేసనం పసంసన్తో’’తి. విజ్జమానేహి వణ్ణేహి గుణవన్తే ఉదగ్గతాకరణం సమ్పహంసనం, కేవలం గుణసంకిత్తనవసేన థోమనా పసంసాతి అయమేతేసం విసేసో.

ఆనన్దభద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౩. మహాకచ్చానభద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనా

౨౭౯. ఉణ్హభావేన తపనతో తపం ఉదకం ఏతస్సాతి తపోదా, రహదో. తేనాహ ‘‘తత్తోదకస్స రహదస్సా’’తి. సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం, ‘‘వేభారపబ్బతస్సా’’తిఆది వుత్తం. తతో ఉదకరహదతో, తం రహదం ఉపనిస్సాయాతి అత్థో. నాగభవనాగతోపి హి సో రహదో తతో ఉపరి మనుస్సలోకే జలాసయేన సమ్బద్ధో హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘తపోదా నామ నదీ సన్దతీ’’తి. ఏదిసాతి కుథితా ఉణ్హా, అన్వత్థనామవసేన తపోదాతి చ వుచ్చతీతి అత్థో. పేతలోకోతి పేతానం వసనట్ఠానం పచ్చేకనిరయం సన్ధాయాహ. ఇమస్స పన ఆరామస్సాతి తపోదారామస్స. తతోతి తపోదాసఙ్ఖాతనదితో. మహాఉదకరహదోతి మహాఉదకభరితం పల్లలం.

౨౮౦. సమిద్ధోతి ఉళారో, పరిపుణ్ణోయేవాతి అత్థో. ఆదిమ్హి బ్రహ్మచరియమస్సాతి ఆదిబ్రహ్మచరియో, సో ఏవ ఆదిబ్రహ్మచరియకో. తేనాహ ‘‘పుబ్బభాగప్పటిపత్తిభూతో’’తి. ‘‘అతీతం అనాగతం పచ్చుప్పన్న’’న్తి అద్ధభేదముఖేన సఙ్ఖతధమ్మబోధవచనం.

౨౮౨. కామం ఖన్ధాదివసేన విభజనం సాధారణం, పఠమదుతియచతుత్థసుత్తేసు పన ఖన్ధవసేన విభజనం కత్వా ఇధ తథా అకత్వా ఏవం దేసనాయ ఠపనం తతో అఞ్ఞథా ఆయతనవసేన విభజనత్థం. ఏవం విభిన్నా హి సఙ్ఖేపవిత్థారతో అనవసేసా సమ్మసనుపగా ధమ్మా విభజిత్వా దస్సితా హోన్తి; అయం కిరేత్థ భగవతో అజ్ఝాసయో థేరేన నయతో గహితోతి దస్సేతుం, ‘‘ఇమస్మిం కిరా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ద్వాదసాయతనవసేనేవ మాతికం ఠపేసీతి లోకియాని ద్వాదసాయతనాని ఏవ సన్ధాయ మాతికం ఠపేసి, యథా తీసు సుత్తేసు ఖన్ధవసేన విభత్తం, ఏవం యది భగవతా ఇధాపి విభజనం ఇచ్ఛితం సియా, తథా విభజేయ్య, యస్మా పన తథా అవిభజిత్వావ గన్ధకుటిం పవిట్ఠో, తస్మా ద్వాదసాయతనవసేనేవేత్థ విభజనం భగవతా చ అధిప్పేతన్తి నయగ్గాహే ఠత్వా థేరో విభజి. తేనాహ – ‘‘నయం పటిలభిత్వా ఏవమాహా’’తి. భారియం కతన్తి దుక్కరం కతం. అపదే పదం దస్సితం ఆకాసే పదం కతం సాధారణస్స అత్థస్స విసిట్ఠవిసయతాయ దస్సితత్తా. నికన్తివిఞ్ఞాణన్తి నికన్తితణ్హాయ సమ్పయుత్తం విఞ్ఞాణం, ‘‘ఛన్దరాగప్పటిబద్ధం హోతీ’’తి వచనతో. మనోతి భవఙ్గచిత్తం మనోద్వారికజవనానం ద్వారభూతం.

౨౮౩. పత్థనావసేన ఠపేసీతి పత్థనావసేన చిత్తం పవత్తేసి.

మహాకచ్చానభద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా

సమత్తా.

౪. లోమసకకఙ్గియభద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనా

౨౮౬. ఘననిచితలోమో లోమసో, అయం పన అప్పతాయ లోమసకోతి ఆహ – ‘‘ఈసకలోమసాకారతాయా’’తి, లోమసకో అఙ్గికో లోమసకకఙ్గియో, పఠమో క-కారో అప్పత్థో, దుతియం పన పదవడ్ఢనమేవ. రత్తకమ్బలసిలాయన్తి రత్తకమ్బలవణ్ణసిలాయం. ఓరుయ్హాతి ఆకాసతో ఓతరిత్వా. పాటిహారియం దిస్వా దిన్నలాభసక్కారస్స అసాదియనతో మనుస్సపథే న వసన్తి.

దసహి చక్కవాళసహస్సేహీతి నిస్సక్కవచనతో ఆగన్త్వాతి అధిప్పాయో. సన్నిపతితాహి దేవతాహీతి కరణవచనం. పఞ్ఞాపయోగమన్దతాయ పటివిజ్ఝితుం అసక్కోన్తానం దేవానం ఞాణస్స తిక్ఖవిసదభావాపాదనేన సముత్తేజేతుం సంవేగజననత్థం…పే… అభాసి. తత్రాతి తస్మిం దేవసన్నిపాతే, తిస్సం వా దేసనాయం. దేవత్తస్సాతి దేవభావస్స, దిబ్బసమ్పత్తియాతి అత్థో. భద్దేకరత్తస్స సుత్తస్స ఏతాతి భద్దేకరత్తియా.

సవనముఖేన బ్యఞ్జనసో అత్థసో చ ఉపధారణం ఉగ్గణ్హనన్తి ఆహ – ‘‘తుణ్హీభూతో నిసీదిత్వా సుణన్తో ఉగ్గణ్హాతి నామా’’తి. వాచుగ్గతకరణం పరియాపుణనన్తి ఆహ – ‘‘వాచాయ సజ్ఝాయం కరోన్తో పరియాపుణాతి నామా’’తి. గన్థస్స పరిహణం ధారణం, తం పన పరేసు పతిట్ఠాపనం పాకటం హోతీతి ఆహ – ‘‘అఞ్ఞేసం వాచేన్తో ధారేతి నామా’’తి. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

లోమసకకఙ్గియభద్దేకరత్తసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా

సమత్తా.

౫. చూళకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౨౮౯. అఙ్గసుభతాయాతి అఙ్గానం హత్థపాదాదిసరీరావయవానం సున్దరభావేన. యం అపచ్చం కుచ్ఛితం ముద్ధం వా, తత్థ లోకే మాణవవోహారో, యేభుయ్యేన సత్తా దహరకాలే సుద్ధధాతుకా హోన్తీతి వుత్తం, ‘‘తరుణకాలే వోహరింసూ’’తి. అధిపతిత్తాతి ఇస్సరభావతో.

సమాహారన్తి సన్నిచయం. పణ్డితో ఘరమావసేతి యస్మా అప్పతరేపి బ్యయమానే భోగా ఖీయన్తి, అప్పతరేపి సఞ్చయమానే వడ్ఢన్తి, తస్మా విఞ్ఞుజాతికో కిఞ్చి బ్యయం అకత్వా అయమేవ ఉప్పాదేన్తో ఘరావాసం అనుతిట్ఠేయ్యాతి లోభాదేసితమత్థం వదతి.

ధనలోభేన…పే… నిబ్బత్తో. లోభవసికస్స హి గతి నిరయో వా తిరచ్ఛానయోని వా. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘నిమిత్తస్సాదగథితం వా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠతి అనుబ్యఞ్జనస్సాదగథితం వా. తస్మిం సమయే కాలఙ్కరేయ్య, ద్విన్నం గతీనం అఞ్ఞతరం గతిం వదామి – నిరయం వా తిరచ్ఛానయోనిం వా’’తి (సం. ని. ౪.౨౩౫). నిరయే నిబ్బత్తిస్సతి కతోకాసస్స కమ్మస్స పటిబాహితుం అసక్కుణేయ్యభావతో.

పత్తక్ఖన్ధఅధోముఖభావం సన్ధాయ ‘‘ఓనామేత్వా’’తి వుత్తం. బ్రాహ్మణచారిత్తస్స భావితతం సన్ధాయాహ ‘‘బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో’’తి. తం పవత్తిం పుచ్ఛీతి సుతమేతం మయా, ‘‘మయ్హం పితా సునఖో హుత్వా నిబ్బత్తో’’తి, ఏతం భోతా గోతమేన వుత్తన్తి. కిమిదం వుత్తన్తి ఇమం పవత్తిం పుచ్ఛి.

తథేవ వత్వాతి యథా సునఖస్స వుత్తం, తథేవ వత్వా. అవిసంవాదనత్థన్తి, ‘‘తోదేయ్యబ్రాహ్మణో సునఖో జాతో’’తి అత్తనో వచనస్స అవిసంవాదనత్థం, విసంవాదనాభావదస్సనత్థన్తి అధిప్పాయో. ఞాతోమ్హి ఇమినాతి ఇమినా మమ పుత్తేన మయ్హం పురిమజాతియం పితాతి ఏవం ఞాతో అమ్హీతి జానిత్వా. బుద్ధానుభావేన కిర సునఖో తథా దస్సేతి, న జాతిస్సరతాయ. భగవన్తం దిస్వా భుక్కరణం పన పురిమజాతిసిద్ధవాసనాయ. భవపటిచ్ఛన్నన్తి భవన్తరభావేన పటిచ్ఛన్నం. నామ-సద్దో సమ్భావనే. పటిసన్ధిఅన్తరన్తి అఞ్ఞజాతిపటిసన్ధిగ్గహణేన హేట్ఠిమజాతం గతిం. అఙ్గవిజ్జాపాఠకో కిరేస, తేన అప్పాయుకదీఘాయుకతాదివసేన చుద్దస పఞ్హే అభిసఙ్ఖరి; ఏవం కిరస్స అహోసి, ‘‘ఇమేసం సత్తానం అప్పాయుకతాదయో విసేసా అఙ్గపచ్చఙ్గవసేన సల్లక్ఖియన్తి. న ఖో పనేతం యుత్తం ‘అఙ్గపచ్చఙ్గాని యావ తేసం తేసం కారణ’న్తి; తస్మా భవితబ్బమేత్థ అఞ్ఞేనేవ కారణేన. సమణో గోతమో తం కారణం విభజిత్వా కథేస్సతి, ఏవాయం సబ్బఞ్ఞూతి నిచ్ఛయో మే అపణ్ణకో భవిస్సతీ’’తి. అపరే పన భణన్తి, ‘‘తిరచ్ఛానగతం మనుస్సం వా ఆవిసిత్వా ఇచ్ఛితత్థకసావనం నామ మహామన్తవిజ్జావసేన హోతి; తస్మా న ఏత్తావతా సమణస్స గోతమస్స సబ్బఞ్ఞుతా సునిచ్ఛితా హోతి. యం నూనాహం కమ్మఫలమస్స ఉద్దిస్స పఞ్హం పుచ్ఛేయ్యం, తత్థ చ మే చిత్తం ఆరాధేన్తో పఞ్హం బ్యాకరిస్సతి. ఏవాయం సబ్బఞ్ఞూతి వినిచ్ఛయో మే భవిస్సతీతి తే పఞ్హే పుచ్ఛతీ’’తి.

భణ్డకన్తి సాపతేయ్యం, సన్తకన్తి అత్థో. కమ్మునా దాతబ్బం ఆదియన్తీతి కమ్మదాయాదా, అత్తనా కతూపచితకమ్మఫలభాగీతి అత్థో. తం పన కమ్మదాయజ్జం కారణోపచారేన వదన్తో, ‘‘కమ్మం ఏతేసం దాయజ్జం భణ్డకన్తి అత్థో’’తి ఆహ – యథా ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతు ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౮౦). యవతి ఫలం సభావతో భిన్నమ్పి అభిన్నం వియ మిస్సితం హోతి, ఏతేనాతి యోనీతి ఆహ – ‘‘కమ్మం ఏతేసం యోని కారణ’’న్తి. మమత్తవసేన బజ్ఝతి సంబజ్ఝతీతి బన్ధు, ఞాతి సాలోహితో చ. కమ్మం పన ఏకన్తసమ్బన్ధమేవాతి ఆహ – ‘‘కమ్మం ఏతేసం బన్ధూ’’తి. పతిట్ఠాతి అవస్సయో. కమ్మసదిసో హి సత్తానం అవస్సయో నత్థి, అఞ్ఞో కోచి ఇస్సరో బ్రహ్మా వా న కరోతి తాదిసం కత్తుం సజ్జితుం అసమత్థభావతో. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం వుత్తనయేన వేదితబ్బం. కమ్మమేవాతి కస్మా అవధారితం, నను కిలేసాపి సత్తానం హీనపణీతభావకారణం, న కేవలన్తి? సచ్చమేతం, కిలేసపయోగేన విపాకవట్టం నిబ్బత్తం కమ్మపవత్తితమేవాతి కత్వా వుత్తం. ‘‘కథితస్స అత్థం న సఞ్జానాసీ’’తి సఙ్ఖేపతో వత్వా నను భగవా మహాకారుణికో పరేసం ఞాపనత్థమేవ ధమ్మం దేసేతీతి ఆహ – ‘‘మాననిస్సితో కిరేసా’’తిఆది.

౨౯౦. సమత్తేనాతి పరియత్తేన, యథా తం ఫలం దాతుం సమత్థం హోతి, ఏవం కతేన, ఉపచితేనాతి అత్థో. తాదిసం పన అత్తనో కిచ్చే అనూనం నామ హోతీతి ఆహ ‘‘పరిపుణ్ణేనా’’తి. సమాదిన్నేనాతి ఏత్థ సమాదానం నామ తణ్హాదిట్ఠీహి గహణం పరామసనన్తి ఆహ – ‘‘గహితేన పరామట్ఠేనా’’తి. పటిపజ్జతి ఏతాయ సుగతిదుగ్గతీతి పటిపదా, కమ్మం. తథా హి తం ‘‘కమ్మపథో’’తి వుచ్చతి.

ఏసాతి పటిపదా. దుబ్బలం ఉపఘాతకమేవ సియాతి ఉపపీళకస్స విసయం దస్సేతుం, ‘‘బలవకమ్మేనా’’తిఆది వుత్తం. బలవకమ్మేనాతి పుఞ్ఞకమ్మేన. వదతి నామాతి వదన్తో వియ హోతి. నిబ్బత్తాపేయ్యన్తి కస్మా వుత్తం, నను ఉపపీళకసభావం కమ్మం జనకసభావం న హోతీతి? సబ్బమేతం పరికప్పనవచనం, యథా మనుస్సా పచ్చత్థికం పటిపక్ఖం కిఞ్చి కాతుం అసమత్థాపి కేచి ఆలమ్బనవసేన సమత్థా వియ అత్తానం దస్సేన్తి, ఏవంసమ్పదమిదన్తి కేచి. అపరే పన భణన్తి – యస్సిదం కమ్మస్సవిపాకం పీళేతి, సచే తస్మిం అనోకాసే ఏవ సయం విపచ్చితుం ఓకాసం లభేయ్య, అపాయేసు ఏవ తంసమఙ్గిపుగ్గలం నిబ్బత్తాపేయ్య, యస్మా తం కమ్మం బలవం హుత్వా అవసేసపచ్చయసమవాయేన విపచ్చితుం ఆరద్ధం, తస్మా ఇతరం తస్స విపాకం విబాధేన్తం ఉపపీళకం నామ జాతం. ఏతదత్థమేవ చేత్థ ‘‘బలవకమ్మేన నిబ్బత్త’’న్తి బలవగ్గహణం కతం. కిచ్చవసేన హి నేసం కమ్మానం ఏతా సమఞ్ఞా, యదిదం ఉపపీళకం ఉపచ్ఛేదకం జనకం ఉపత్థమ్భకన్తి, న కుసలాని వియ ఉపత్థమ్భాని హోన్తి నిబ్బత్తత్థాయ. పీళేత్వాతి విహేఠేత్వా పటిఘాటనాదివసేన ఉచ్ఛుతేలయన్తాదయో వియ ఉచ్ఛుతిలాదికే విబాధేత్వా. నిరోజన్తి నిత్తేజం. నియూసన్తి నిరసం. కసటన్తి నిస్సారం. పరిస్సయన్తి ఉపద్దవం.

ఇదాని పరిస్సయస్స ఉపనయనాకారం దస్సేన్తేన తత్థ, ‘‘దారకస్సా’’తిఆదిం వత్వా భోగానం వినాసనాకారం దస్సేతుం, పున ‘‘దారకస్సా’’తిఆది వుత్తం. కుమ్భదోహనాతి కుమ్భపూరఖీరా. గోమణ్డలేతి గోయూథే.

అట్ఠుసభగమనం కత్వాతి అట్ఠఉసభప్పమాణం పదేసం పచ్చత్థికం ఉద్దిస్స ధనుగ్గహో అనుయాయిం కత్వా. తన్తి సరం. అఞ్ఞోతి పచ్చత్థికో. తత్థేవ పాతేయ్య అచ్చాసన్నం కత్వా సరస్స ఖిత్తత్తా. వాళమచ్ఛోదకన్తి మకరాదివాళమచ్ఛవన్తం ఉదకం.

పటిసన్ధినిబ్బత్తకం కమ్మం జనకకమ్మం నామ పరిపుణ్ణవిపాకదాయిభావతో, న పవత్తివిపాకమత్తనిబ్బత్తకం. భోగసమ్పదాదీతి ఆది-సద్దేన ఆరోగ్యసమ్పదాది-పరివారసమ్పదాదీని గణ్హాతి. న దీఘాయుకతాదీని హి అప్పాయుకతాసంవత్తనికేన కమ్మునా నిబ్బత్తాని; అఞ్ఞం దీఘాయుకతాకరణేన ఉపత్థమ్భేతుం సక్కోతి; న అతిదుబ్బణ్ణం అప్పేసక్ఖం నీచకులీనం దుప్పఞ్ఞం వా వణ్ణవన్తతాదివసేన. తథా హి వక్ఖతి, ‘‘ఇమస్మిం పన పఞ్హవిస్సజ్జనే’’తిఆది, తం పన నిదస్సనవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

పురిమానీతి ఉపపీళకోపచ్ఛేదకాని. ఉపపీళకుపఘాతా నామ కుసలవిపాకపటిబాహకాతి అధిప్పాయేన ‘‘ద్వే అకుసలానేవా’’తి వుత్తం. ఉపత్థమ్భకం కుసలమేవాతి ఏత్థ యథా జనకం ఉభయసభావం, ఏవం ఇతరేసమ్పి ఉభయసభావతాయ వుచ్చమానాయ న కోచి విరోధో. దేవదత్తాదీనఞ్హి నాగాదీనం ఇతో అనుప్పవచ్ఛితానం పేతాదీనఞ్చ నరకాదీసు అకుసలకమ్మవిపాకస్స ఉపత్థమ్భనుపపీళనుపఘాతనాని న న సమ్భవన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా యా హేట్ఠా బహూసు ఆనన్తరియేసు ఏకేన గహితపటిసన్ధికస్స ఇతరేసం తస్స అనుబలప్పదాయితా వుత్తా, సాపి సమత్థితా హోతి. యస్మిఞ్హి కమ్మే కతే జనకనిబ్బత్తం కుసలఫలం వా అకుసలఫలం వా బ్యాధిధాతుసమతాదినిమిత్తం విబాధీయతి, తముపత్థమ్భకం. యస్మిం పన కతే జాతిసమత్థస్స పటిసన్ధియం పవత్తియఞ్చ విపాకకటత్తారూపానం ఉప్పత్తి హోతి, తం జనకం. యస్మిం పన కతే అఞ్ఞేన జనితస్స ఇట్ఠస్స వా అనిట్ఠస్స వా ఫలస్స విబాధావిచ్ఛేదపచ్చయానుప్పత్తియా ఉపబ్రూహనపచ్చయుప్పత్తియా చ జనకసామత్థియానురూపం పరివుత్తిచిరతరపబన్ధా హోతి, ఏతం ఉపత్థమ్భకం. తథా యస్మిం కతే జనకనిబ్బత్తం కుసలఫలం అకుసలఫలం వా బ్యాధిధాతుసమతాదినిమిత్తం విబాధీయతి, తం ఉపపీళకం. యస్మిం పన కతే జనకసామత్థియవసేన చిరతరపబన్ధారహమ్పి సమానం ఫలం విచ్ఛేదకపచ్చయుప్పత్తియా విచ్ఛిజ్జతి, తం ఉపఘాతకన్తి అయమేత్థ సారో.

తత్థాతి తేసు కమ్మేసు. ఉపచ్ఛేదకకమ్మేనాతి ఆయునో ఉపఘాతకకమ్మేన. స్వాయముపఘాతకభావో ద్విధా ఇచ్ఛితబ్బోతి తం దస్సేతుం ‘‘పాణాతిపాతినా’’తిఆది వుత్తం. న సక్కోతి పాణాతిపాతకమ్మునా సన్తానస్స తథాభిసఙ్ఖతత్తా. యస్మిఞ్హి సన్తానే నిబ్బత్తం, తస్స తేన అభిసఙ్ఖతతా అవస్సం ఇచ్ఛితబ్బా తత్థేవ తస్స విపాకస్స వినిబన్ధనతో. ఏతేన కుసలస్స కమ్మస్స ఆయూహనక్ఖణేయేవ పాణాతిపాతో తాదిసం సామత్థియుపఘాతం కరోతీతి దస్సేతి, తతో కమ్మం అప్పఫలం హోతి. ‘‘దీఘాయుకా’’తిఆదినా ఉపఘాతసామత్థియేన ఖేత్తే ఉప్పన్నసస్సం వియ ఉపపత్తినియామకా ధమ్మాతి దస్సేతి. ఉపపత్తి నియతవిసేసే విపచ్చితుం ఓకాసే కరోన్తే ఏవ కుసలకమ్మే ఆకడ్ఢియమానపటిసన్ధికం పాణాతిపాతకమ్మం అప్పాయుకత్థాయ నియమేతీతి ఆహ – ‘‘పటిసన్ధిమేవ వా నియామేత్వా అప్పాయుకం కరోతీ’’తి. పాణాతిపాతచేతనాయ అచ్చన్తకటుకవిపాకత్తా సన్నిట్ఠానచేతనాయ నిరయే నిబ్బత్తతి తస్సా అత్థస్స ఖీణాభావతో; ఇతరే పన న తథా భారియాతి ఆహ – ‘‘పుబ్బా…పే… హోతీ’’తి. ఇధ పన యం హేట్ఠా వుత్తసదిసం, తం వుత్తనయేన వేదితబ్బం.

మనుస్సామనుస్సపరిస్సయాతి మానుసకా అమానుసకా చ ఉపద్దవా. పురతోతి పుబ్బద్వారతో. పచ్ఛతోతి పచ్ఛిమవత్థుతో. పవట్టమానాతి పరిజనస్స, దేవతానం వా దేసేన పవట్టమానా. పరేహీతి పురాతనేహి పరేహి. సమ్ముఖీభావన్తి సామిభావవసేన పచ్చక్ఖత్తం. ఆహరిత్వా దేన్తి ఇణాయికా. కమ్మన్తాతి వణిజ్జాదికమ్మాని. అపాణాతిపాతకమ్మన్తి పాణాతిపాతస్స పటిపక్ఖభూతం కమ్మం; పాణాతిపాతా విరతివసేన పవత్తితకమ్మన్తి అత్థో. దీఘాయుకసంవత్తనికం హోతి విపాకస్స కమ్మసరిక్ఖభావతో. ఇమినా నయేనాతి ఇమినా అప్పాయుకదీఘాయుకసంవత్తనికేసు కమ్మేసు యథావుత్తేన తం సంవత్తనికవిభావననయేన.

విహేఠనకమ్మాదీనిపీతి పి-సద్దేన కోధఇస్సామనకమచ్ఛేరథద్ధఅవిద్దసుభావవసేన పవత్తితకమ్మాని సఙ్గణ్హాతి. తథేవాతి యథా పాణాతిపాతకమ్మం అత్థతో ఏవం వదతి నామాతి వుత్తం, తథేవ వదమానాని వియ. ‘‘యం యదేవాతిపత్థేన్తి, సబ్బమేతేన లబ్భతీ’’తి (ఖు. పా. ౮.౧౦) వచనతో యథా సబ్బకుసలం సబ్బాసం సమ్పత్తీనం ఉపనిస్సయో, ఏవం సబ్బం అకుసలం సబ్బాసం విపత్తీనం ఉపనిస్సయోతి, ‘‘ఉపపీళనేన నిబ్భోగతం ఆపాదేత్వా’’తిఆది వుత్తం. తథా హి పాణాతిపాతకమ్మవసేనపి అయం నయో దస్సితో. అవిహేఠనాదీనీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన అక్కోధన-అనిస్సామన-దాన-అనతిమాన-విద్దసుభావేన పవత్తకమ్మాని సఙ్గణ్హాతి.

౨౯౩. ఇస్సా మనో ఏతస్సాతి ఇస్సామనకోతి ఆహ ‘‘ఇస్సాసమ్పయుత్తచిత్తో’’తి. ఉపక్కోసన్తోతి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసన్తో. ఇస్సం బన్ధతీతి ఇస్సం అనుబన్ధతి ఇస్సాసహితమేవ చిత్తం అనుపవత్తేతి. అప్పేసక్ఖోతి అప్పానుభావో అప్పఞ్ఞాతో. తేనాహ ‘‘న పఞ్ఞాయతీ’’తి. సా పనస్స అప్పానుభావతా పరివారాభావేన పాకటా హోతీతి ఆహ ‘‘అప్పపరివారో’’తి.

౨౯౪. మచ్ఛరియవసేన న దాతా హోతీతి సబ్బసో దేయ్యధమ్మస్స అభావేన న దాతా న హోతి. అమచ్ఛరీ హి పుగ్గలో సతి దేయ్యధమ్మే యథారహం దేతియేవ.

౨౯౫. అభివాదేతబ్బం ఖేత్తవసేన మత్థకప్పత్తం దస్సేతుం, ‘‘బుద్ధం వా’’తిఆది వుత్తం. అఞ్ఞేపి మాతుపితుజేట్ఠభాతరాదయో అభివాదనాదిఅరహా సన్తి, తేసు థద్ధాదివసేన కరణం నీచకులసంవత్తనికమేవ. న హి పవత్తే సక్కా కాతున్తి సమ్బన్ధో. తేన పవత్తివిపాకదాయినో కమ్మస్స విసయో ఏసోతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘పటిసన్ధిమేవ పనా’’తిఆది.

౨౯౬. అపరిపుచ్ఛనేనాతి అపరిపుచ్ఛామత్తేన నిరయే న నిబ్బత్తతి; అపరిపుచ్ఛాహేతు పన కత్తబ్బాకరణాదీహి సియా నిరయనిబ్బత్తీతి పాళియం, ‘‘న పరిపుచ్ఛితా హోతీ’’తిఆది వుత్తన్తి దస్సేన్తో, ‘‘అపరిపుచ్ఛకో పనా’’తిఆదిమాహ. యథానుసన్ధిం పాపేసీతి దేసనం యథానుసన్ధినిట్ఠానం పాపేసి. సేసం వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

చూళకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౬. మహాకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౨౯౮. కమ్మస్స మోఘభావో నామ ఫలేన తుచ్ఛతా ఫలాభావోతి ఆహ – ‘‘మోఘన్తి తుచ్ఛం అఫల’’న్తి. తథం భూతన్తి సచ్చసద్దస్స అత్థమాహ. పరిబ్బాజకో పన ‘‘సచ్చ’’న్తి ఇమినా తమేవ సఫలన్తి వదతి. సఫలఞ్హి కమ్మం సత్థు అభిమతమనోకమ్మన్తి అధిప్పాయో. ఇదఞ్చ ‘‘మోఘం కాయకమ్మ’’న్తిఆదివచనం. తం గహేత్వాతి పరమ్పరాయ గహేత్వా. ఏసాతి పోతలిపుత్తో పరిబ్బాజకో. అభిసఞ్ఞానిరోధకథం సన్ధాయ వదతి. సాపి హి తిత్థియానం అన్తరే పాకటా జాతాతి. థేరోతి సమిద్ధిత్థేరో. యథా భగవతా వుత్తం, తతో చ అఞ్ఞథావ దోసారోపనభయేన గహేత్వా తతో భగవన్తం థేరో రక్ఖతీతి అధిప్పాయేన పరిబ్బాజకో, ‘‘పరిరక్ఖితబ్బం మఞ్ఞిస్సతీ’’తి అవోచాతి ఆహ – ‘‘పరిరక్ఖితబ్బన్తి గరహతో మోచనేన రక్ఖితబ్బ’’న్తి. సఞ్చేతనా అస్స అత్థీతి సఞ్చేతనికం. కమ్మన్తి సఞ్చేతనికస్సపి కమ్మస్స అత్తనో సమయే ఇచ్ఛితత్తా పరిబ్బాజకేన వుత్తం.

సఙ్ఖతసఙ్ఖారతాయ రూపమేవ ‘‘తిలమత్తమ్పి సఙ్ఖార’’న్తి వుత్తం. తేనాహ – ‘‘మంసచక్ఖునావ పస్సతీ’’తి. సమాగమదస్సనం సన్ధాయాతి కత్థచిపి తస్స దస్సనం సన్ధాయ, న పరిఞ్ఞాదస్సనం. తేనాహ భగవా – ‘‘కుతో పనేవరూపం కథాసల్లాప’’న్తి.

౨౯౯. వట్టదుక్ఖన్తి సంసారదుక్ఖం. కిలేసదుక్ఖన్తి కిలేససమ్భవరాగపరిళాహదుక్ఖం. సఙ్ఖారదుక్ఖన్తి యదనిచ్చం, తం దుక్ఖన్తి ఏవం వుత్తదుక్ఖం. సచే భాసితం భవేయ్యాతి ఇమం ఈదిసం దుక్ఖం సన్ధాయ ఆయస్మతా సమిద్ధినా భాసితం సియా ను భగవా, అవిభజిత్వా బ్యాకరణం యుత్తమేవాతి అధిప్పాయో.

౩౦౦. ఉమ్మఙ్గన్తి ఉమ్ముజ్జనం, కథాముళ్హేన అన్తరా అఞ్ఞాణవిసయపఞ్హా ఉమ్మఙ్గం. తేనాహ – ‘‘పఞ్హాఉమ్మఙ్గ’’న్తి నేవ దిబ్బచక్ఖునాతి కస్మా వుత్తం. న హి తం అయోనిసో ఉమ్ముజ్జనం దిబ్బచక్ఖువిసయన్తి? కామఞ్చేతం న దిబ్బచక్ఖువిసయం, దిబ్బచక్ఖుపరిభణ్డఞావిసయం పన సియాతి తథా వుత్తం. అధిప్పాయేనేవాతి ఉదాయిత్థేరస్స అధిప్పాయేనేవ గయ్హమానేన తం అయోనియో ఉమ్ముజ్జనం అఞ్ఞాసి. సన్నిసీదితుం పుబ్బే నిసిన్నాకారేన సన్నిసీదితుం న సక్కోతి. సమిద్ధిత్థేరేన అనభిసఙ్ఖతస్సేవ అత్థస్స కథితత్తా, ‘‘యం అభూతం, తదేవ కథేస్సతీ’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘అయోనిసో ఉమ్ముజ్జిస్సతీ’’తి. తిస్సో వేదనా పుచ్ఛితా, ‘‘కిం సో వేదియతీ’’తి అవిభాగేన వేదియమానస్స జాతితత్తా. సుఖాయ వేదనాయ హితన్తి సుఖవేదనియం. తేనాహ – ‘‘సుఖవేదనాయ పచ్చయభూత’’న్తి. సేసేసూతి, ‘‘దుక్ఖవేదనియ’’న్తిఆదీసు.

హేట్ఠా తికజ్ఝానచేతనాతి ఏత్థ, ‘‘కుసలతో’’తి అధికారతో రూపావచరకుసలతో హేట్ఠా తికజ్ఝానచేతనాతి అత్థో. ఏత్థాతి ఏతేసు కామావచరరూపావచరసుఖవేదనియకమ్మేసు. అదుక్ఖమసుఖమ్పీతి పి-సద్దేన ఇట్ఠారమ్మణే సుఖమ్పీతి ఇమమత్థం సమ్పిణ్డేతి.

యది కాయద్వారే పవత్తతో అఞ్ఞత్థ అదుక్ఖమసుఖం జనేతి, అథ కస్మా, ‘‘దుక్ఖస్సేవ జననతో’’తి వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘సా పన వేదనా’’తిఆది.

చతుత్థజ్ఝానచేతనాతి ఏత్థ అరూపావచరకుసలచేతనాతిపి వత్తబ్బం. యథా హి ‘‘కాయేన వాచాయ మనసా’’తి ఏత్థ యథాలాభగ్గహణవసేన మనసా సుఖవేదనియం అదుక్ఖమసుఖవేదనియన్తి అయమత్థో అరూపావచరకుసలేపి లబ్భతీతి సుఖమ్పి జనేతి ఉక్కట్ఠస్స ఞాణసమ్పయుత్తకుసలస్స సోళసవిపాకచిత్తనిబ్బత్తనతో, అయఞ్చ నయో హేట్ఠా, ‘‘అదుక్ఖమసుఖమ్పీ’’తి ఏత్థాపి వత్తబ్బో. పుబ్బే పరియాయతో దుక్ఖవేదనా వుత్తా, సుత్తన్తసంవణ్ణనా హేసాతి ఇదాని నిప్పరియాయతో పున దస్సేతుం, ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తేన ఏత్థ దుక్ఖవేదనియం పవత్తివసేనేవ వట్టతీతి. ఏతస్సాతి దుక్ఖవేదనియస్స పవత్తివసేనేవ యుజ్జమానత్తా ఏతస్స వసేన సబ్బం సుఖవేదనియం అదుక్ఖమసుఖవేదనియఞ్చ పవత్తివసేనేవ వత్తుం వట్టతి.

ఆలయోతి అభిరుచి. మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణన్తి మహతి కమ్మవిభజనే ఞాణం, మహన్తం వా కమ్మవిభజనఞాణం. భాజనం నామ నిద్దేసో, అయం పన ఉద్దేసోతి కత్వా ఆహ – ‘‘కతమే చత్తారో…పే… మాతికాట్ఠపన’’న్తి.

౩౦౧. పాటియేక్కో అనుసన్ధి యథాఉద్దిట్ఠస్స మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణస్స అభాజనభావతో, పుచ్ఛానుసన్ధిఅజ్ఝాసయానుసన్ధీసు చ అనన్తోగధత్తా. తేనాహ ‘‘ఇదం హీ’’తిఆది. ఇదం ఆరమ్మణం కత్వాతి ఇధ, ‘‘పాణాతిపాతిం అదిన్నాదాయి’’న్తిఆదినా పుగ్గలాధిట్ఠానేన వుత్తం కమ్మవిభఙ్గం ఆరబ్భ. ఇమం పచ్చయం లభిత్వాతి తస్సేవ వేవచనం. ఇదం దస్సనం గణ్హన్తీతి ఇదం, ‘‘అత్థి కిర, భో, పాపకాని కమ్మాని, నత్థి కిర, భో, పాపకాని కమ్మానీ’’తి చ ఆదీని హత్థిదస్సకఅన్ధావియ దిట్ఠమత్తే ఏవ ఠత్వా అచిత్తకదస్సనఞ్చ గణ్హన్తి. వీరియం కిలేసానం ఆతాపనవసేన ఆతప్పం, తదేవ పదహవసేన పధానం, పునప్పునం యుఞ్జనవసేన అనుయోగో, తథా భావనాయ నప్పమజ్జతి ఏతేనాతి అప్పమాదో, సమ్మా యోనిసో మనసి కరోతి ఏతేనాతి సమ్మామనసికారోతి వుచ్చతీతి అధిప్పాయేన, ‘‘పఞ్చపి వీరియస్సేవ నామానీ’’తి ఆహ. అప్పమాదో వా సతియా అవిప్పవాసో. యస్మిం మనసికారే సతి తస్స దిబ్బచక్ఖుఞాణం ఇజ్ఝతి, అయమేత్థ సమ్మామనసికారోతి ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. చేతోసమాధిన్తి దిబ్బచక్ఖుఞాణసహగతం చిత్తసమాధిం. తేనాహ ‘‘దిబ్బచక్ఖుసమాధి’’న్తి. అఞ్ఞథాతి అకుసలకమ్మకరణతో అఞ్ఞథా, తం పన కుసలకమ్మకరణం హోతీతి ఆహ – ‘‘యే దస్సన్నం కుసలానం కమ్మపథానం పూరితత్తా’’తి దిట్ఠిథామేనాతి దిట్ఠివసేన దిట్ఠిబలేన. దిట్ఠిపరామాసేనాతి దిట్ఠివసేన ధమ్మసభావం అతిక్కమిత్వా పరామాసేన. అధిట్ఠహిత్వాతి, ‘‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’న్తి అధిట్ఠాయ అభినివిసిత్వా. ఆదియిత్వాతి దళ్హగ్గాహం గహేత్వా. వోహరతీతి అత్తనో గహితగ్గహణం పరేసం దీపేన్తో వోహరతి.

౩౦౨. తత్రానన్దాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. ఇదమ్పీతి ఇదం వచనం. ‘‘తత్రానన్దా’’తి ఏవమాదివచనమ్పీతి అత్థో. న మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణస్స భాజనం తస్స అనిద్దేసభావతో. అస్సాతి మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణస్స మాతికాట్ఠపనమేవ దిబ్బచక్ఖుకానం సమణబ్రాహ్మణానం వసేన అనుఞ్ఞాతబ్బస్స చ దస్సనవసేన ఉద్దేసభావతో. తేనాహ ‘‘ఏత్థ పనా’’తిఆది. తత్థ ఏత్థ పనాతి ‘‘తత్రానన్దా’’తిఆదిపాఠే. ఏతేసం దిబ్బచక్ఖుకానన్తి ఏతేసం హేట్ఠా చతూసుపి వారేసు ఆగతానం దిబ్బచక్ఖుకానం. ఏత్తకాతి ఏకచ్చియా సచ్చగిరా. అనుఞ్ఞాతాతి అనుజానితా. అననుఞ్ఞాతాతి పటిక్ఖేపితా. ఇధ అననుఞ్ఞాతముఖేన దీపితం అననుఞ్ఞాతభావమత్తం. తత్రానన్దాతిఆదికే తత్రాతి నిద్ధారణే భుమ్మన్తి దస్సేన్తో, ‘‘తేసు చతూసు సమణబ్రాహ్మణేసూ’’తి ఆహ. ఇదం వచనం ‘‘అత్థి కిర, భో…పే… విపాకో’’తి ఇదం ఏవం వుత్తం. అస్సాతి తథావాదినో సమణబ్రాహ్మణస్స. అఞ్ఞేనాకారేనాతి ‘‘యో కిర, భో’’తిఆదినా వుత్తకారణతో అఞ్ఞేన కారణేన. ద్వీసు ఠానేసూతి ‘‘అత్థి కిర, భో…పే… విపాకో’’తి చ, ‘‘అపాయం…పే… నిరయం ఉపపన్న’’న్తి చ ఇమేసు ద్వీసు పాఠపదేసేసు. అనుఞ్ఞాతా తదత్థస్స అత్థిభావతో. తీసు ఠానేసూతి ‘‘యో కిర, భో…పే… నిరయం ఉపపజ్జతి’’, ‘‘యమ్పి సో…పే… తే సఞ్జానన్తి’’, ‘‘యమ్పి సో యదేవ…పే… మోఘమఞ్ఞ’’న్తి ఇమేసు తీసు పాఠపదేసేసు. అననుఞ్ఞాతా తదత్థస్సానేకన్తికత్తా మిచ్ఛాభినివేసతో చ. తేనాహ భగవా – ‘‘అఞ్ఞథా హి, ఆనన్ద, తథాగతస్స మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణ’’న్తి. యథా తే అప్పహీనవిపల్లాసా పదేసఞాణసమణబ్రాహ్మణా కమ్మవిభఙ్గం సఞ్జానన్తి, తతో అఞ్ఞథావ సబ్బసో పహీనవిపల్లాసస్స తథా ఆగమనాదిఅత్థేన తథాగతస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణం హోతీతి అత్థో.

౩౦౩. ఇమినా దిబ్బచక్ఖుకేన యం కమ్మం కరోన్తో దిట్ఠో, తతో పుబ్బేతి యోజనా. తతోతి తతో కరియమానకమ్మతో పుబ్బే. ఖన్దోతి కుమారో. సివోతి ఇస్సరో. పితామహోతి బ్రహ్మా. ఇస్సరాదీహీతి ఇస్సరబ్రహ్మపజాపతిఆదీహి. విసట్ఠోతి నిమ్మితో. మిచ్ఛాదస్సనేనాతి మిచ్ఛాదస్సనవసేన. యన్తి యం కమ్మం. తత్థాతి తేసు పాణాతిపాతాదివసేన పవత్తకమ్మేసు. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి తస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం పటిసంవేదేతీతి యోజనా. ఉపపజ్జిత్వాతి దుతియభవే నిబ్బత్తిత్వా. అపరస్మిం పరియాయేతి అఞ్ఞస్మిం యత్థ కత్థచి భవే.

ఏకం కమ్మరాసిన్తి పాణాతిపాతాదిభేదేన ఏకం కమ్మసముదాయం. ఏకం విపాకరాసిన్తి తస్సేవ అఙ్గేన ఏకం విపాకసముదాయం. ఇమినాతి యథావుత్తేన దిబ్బచక్ఖుకేన సమణేన బ్రాహ్మణేన వా అదిట్ఠా. తయోతి ‘‘పుబ్బే వాస్స తం కతం హోతీ’’తిఆదినా వుత్తా తయో. ద్వే విపాకరాసీతి దిట్ఠధమ్మవేదనియో అపరాపరియాయవేదనియోతి ద్వే విపాకరాసీ. ఉపపజ్జవేదనియం పన తేన దిట్ఠం, తస్మా ‘‘ద్వే’’తి వుత్తం. దిట్ఠో ఏకో, అదిట్ఠా తయోతి దిట్ఠే చ అదిట్ఠే చ చత్తారో కమ్మరాసీ, తథా దిట్ఠో ఏకో, అదిట్ఠా ద్వేతి తయో విపాకరాసీ. ఇమాని సత్త ఠానానీతి యథావుత్తాని సత్త ఞాణస్స పవత్తనట్ఠానాని. ‘‘ఇమస్స నామ కమ్మస్స ఇదం ఫలం నిబ్బత్త’’న్తి కమ్మస్స, ఫలస్స వా అదిట్ఠత్తా, ‘‘దుతియవారే దిబ్బచక్ఖుకేన కిఞ్చి న దిట్ఠ’’న్తి వుత్తం. పఠమం వుత్తనయేన తయో కమ్మరాసీ వేదితబ్బా, ఇధ దిబ్బచక్ఖుకేన దిట్ఠస్స అభావతో, ‘‘పచ్చత్తట్ఠానానీ’’తి వుత్తం.

భవతి వడ్ఢతి ఏతేనాతి భబ్బం, వడ్ఢినిమిత్తం. న భబ్బం అభబ్బన్తి ఆహ ‘‘భూతవిరహిత’’న్తి. అత్తనో ఫలే భాసనం దిబ్బనం ఆభాసనన్తి ఆహ – ‘‘ఆభాసతి అభిభవతి పటిబాహతీ’’తి. బలవకమ్మన్తి మహాసావజ్జం కమ్మం గరుసమాసేవితాదిభేదం. ఆసన్నేతి మరణే, అభిణ్హం ఉపట్ఠానేన వా తస్స మరణచిత్తస్స ఆసన్నే. బలవకమ్మన్తి గరుసమాసేవితతాదివసేన బలవం కుసలకమ్మం. దుబ్బలకమ్మస్సాతి అత్తనో దుబ్బలస్స. ఆసన్నే కుసలం కతన్తి ఇధాపి ఆసన్నతా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా.

ఉపట్ఠానాకారేనాతి మరణస్స ఆసన్నకాలే కమ్మస్స ఉపట్ఠానాకారేన. తస్సాతి తస్స పుగ్గలస్స. నిబ్బత్తికారణభూతం హుత్వా ఉపట్ఠాతి అకుసలన్తి యోజనా. తిత్థియా కమ్మన్తరవిపాకన్తరేసు అకుసలతాయ యం కిఞ్చి కమ్మం యస్స కస్సచి విపాకస్స కారణం కత్వా గణ్హన్తి హత్థిదస్సకఅన్ధాదయో వియ దిట్ఠమత్తాభినివేసినోతి, ‘‘అఞ్ఞతిత్థియా…పే… ఉపట్ఠాతీ’’తి వుత్తం. ఇతరస్మిన్తి భబ్బఞ్చేవ భబ్బాభాసఞ్చ, భబ్బం అభబ్బాభాసన్తి ఇమస్మిం ద్వయే. ఏసేవ నయో పఠమదుతియపుగ్గలవసేన పురిమానం ద్విన్నం కమ్మానం యోజనానయో వుత్తో ఉపట్ఠానాకారవసేన. అయమేవ తతియచతుత్థపుగ్గలవసేన పచ్ఛిమానం ద్విన్నం కమ్మానం యోజనానయో. తతియస్స హి కమ్మస్స కుసలత్తా తస్స చ సగ్గే నిబ్బత్తత్తా తత్థ కారణభూతం కుసలం హుత్వా ఉపట్ఠాతి; తథా చతుత్థస్సపి కమ్మస్స కుసలత్తా, తస్స పన నిరయే నిబ్బత్తత్తా తత్థ నిబ్బత్తికారణభూతం అఞ్ఞతిత్థియానం అకుసలం హుత్వా ఉపట్ఠాతీతి. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మహాకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౭. సళాయతనవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౩౦౪. వేదితబ్బానీతి ఏత్థ యథా విదితాని ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని వట్టదుక్ఖసమతిక్కమాయ హోన్తి, తథా వేదనం అధిప్పేతన్తి ఆహ – ‘‘సహవిపస్సనేన మగ్గేన జానితబ్బానీ’’తి. తత్థ విపస్సనాయ ఆరమ్మణతో మగ్గేన అసమ్మోహతో జాననం దట్ఠబ్బం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. మనో సవిసేసం ఉపవిచరతి ఆరమ్మణే పవత్తతి ఏతేహీతి మనోపవిచారా, వితక్కవిచారా. ఆరమ్మణే హి అభినిరోపనానుమజ్జనేహి వితక్కవిచారేహి సహ చిత్తం పవత్తతి, న తబ్బిరహితం. తేనాహ ‘‘వితక్కవిచారా’’తిఆది. సత్తా పజ్జన్తి ఏతేహి యథారహం వట్టం వివట్టఞ్చాతి సత్తపదా, గేహనిస్సితా వట్టపదా. యోగ్గానం దమనఆచరియా యోగ్గాచరియా. తేనాహ ‘‘దమేతబ్బదమకాన’’న్తి. సేసన్తి వుత్తావసేసం ఏకసత్తతివిధవిఞ్ఞాణం సఫస్సరూపకస్సేవ అధిప్పేతత్తా.

౩౦౫. ఇధాతి ఇమిస్సం ఛవిఞ్ఞాణకాయదేసనాయం. మనోధాతుత్తయవినిముత్తమేవ మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి వేదితబ్బం.

చక్ఖుమ్హి సమ్ఫస్సోతి చక్ఖుం నిస్సాయ ఉప్పన్నో సమ్ఫస్సో. తేనాహ – ‘‘చక్ఖువిఞాణసమ్పయుత్తసమ్ఫస్సస్సేతం అధివచన’’న్తి.

యథా కేవలేన విఞ్ఞాణేన రూపదస్సనం న హోతి, ఏవం కేవలేన చక్ఖుపసాదేనపీతి వుత్తం ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణేనా’’తి. తేన పాళియం చక్ఖునాతి నిస్సయముఖేన నిస్సితకిచ్చం వుత్తన్తి దస్సేతి. ఆరమ్మణవసేనాతి ఆరమ్మణపచ్చయభావేన. ‘‘ఉపవిచరతి’’చ్చేవ కస్మా వుత్తం, నను తత్థ వితక్కబ్యాపారోపి అత్థీతి? సచ్చం అత్థి. సో పనేత్థ తగ్గతికోతి ఆహ – ‘‘వితక్కో తంసమ్పయుత్తో చా’’తి. సమ్పయుత్తధమ్మానమ్పి ఉపవిచరణం వితక్కవిచారానంయేవేత్థ కిచ్చన్తి ‘‘వితక్కవిచారసఙ్ఖాతా మనోపవిచారా’’తి వుత్తం. సోమనస్సయుత్తో ఉపవిచారో సోమనస్సూపవిచారో యథా ‘‘ఆజఞ్ఞరథో’’తి ఆహ ‘‘సోమనస్సేన సద్ధి’’న్తిఆది.

౩౦౬. ఉపవిచారానం ఉపస్సయట్ఠేన గేహం వియాతి గేహం, రూపాదయోతి ఆహ – ‘‘గేహస్సితానీతి కామగుణనిస్సితానీ’’తి. నిచ్చసఞ్ఞాదినిక్ఖమనతో నేక్ఖమ్మం విపస్సనాతి, ‘‘నేక్ఖమ్మస్సితానీతి విపస్సనానిస్సితానీ’’తి వుత్తం. ఇట్ఠానన్తి కసివణిజ్జాదివసేన పరియిట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘పరియేసితాన’’న్తి. పియభావో పన కన్తసద్దేనేవ కథితోతి కామితబ్బానం మనో రమేతీతి మనోరమానం. లోకేన ఆమసీయతీతి లోకామిసం, తణ్హా. తాయ గహేతబ్బతాయ ఇట్ఠభావాపాదనేన పటిసఙ్ఖతతాయ చ పటిసంయుత్తానం. అతీతే కతం ఉప్పజ్జతి ఆరమ్మణికఅనుభవనస్స అసమ్భవతోతి అధిప్పాయో. ఏదిసం అనుస్సరణం దిట్ఠగ్గహణానుస్సరేన చ హోతీతి దస్సేతుం, ‘‘యథాహ’’న్తిఆది వుత్తం.

అనిచ్చాకారన్తి హుత్వా అభావాకారం. విపరిణామవిరాగనిరోధన్తి జరాయ మరణేన చాతి ద్వేధా విపరిణామేతబ్బఞ్చేవ, తతో ఏవ పలోకితం భఙ్గఞ్చ. అట్ఠకథాయం పన యస్మా ఉప్పన్నం రూపం తేనేవాకారేన న తిట్ఠతి, అథ ఖో ఉప్పాదావత్థాసఙ్ఖాతం పకతిం విజహతి, విజహితఞ్చ జరావత్థాయ తతో విగచ్ఛతి, విగచ్ఛన్తఞ్చ భఙ్గుప్పత్తియా నిరుజ్ఝతీతి ఇమం విసేసం దస్సేతుం, ‘‘పకతివిజహనేనా’’తిఆది వుత్తం. కామఞ్చేత్థ ‘‘యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో’’తి వుత్తం, అనుబోధఞాణం పన అధిప్పేతం వీథిపటిపన్నాయ విపస్సనాయ వసేనాతి ‘‘విపస్సనాపఞ్ఞాయా’’తి వుత్తం ఉపవిచారనిద్దేసభావతో. తథా హి వక్ఖతి – ‘‘ఛసుద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే’’తిఆది. సఙ్ఖారానం భేదం పస్సతోతి సబ్బేసం సఙ్ఖారానం ఖణే ఖణే భిజ్జనసభావం వీథిపటిపన్నేన విపస్సనాఞాణేన పస్సతో. తేనాహ ‘‘సఙ్ఖారగతమ్హి తిక్ఖే’’తిఆది. తత్థ సఙ్ఖాగతమ్హీతి సఙ్ఖారగతే విసయభూతే. తిక్ఖేతి భావనాబలేన ఇన్ద్రియానఞ్చ సమతాయ తిబ్బే. సూరేతి పటిపక్ఖేహి అనభిభూతతాయ, తేసఞ్చ అభిభవనసమత్థతాయ విసదే పటుభూతే పవత్తన్తే.

కిలేసానం విక్ఖమ్భనవసేన వూపసన్తతాయ సన్తచిత్తస్స, సంసారే భయస్స ఇక్ఖనతో భిక్ఖునో, ఉత్తరిమనుస్సధమ్మసన్నిస్సితత్తా అమానుసీ రతీతి వివేకరతి నేక్ఖమ్మరతి. యతో యతోతి యథా యథా నయవిపస్సనాదీసు యేన యేన సమ్మసనాకారేనాతి అత్థో. ఖన్ధానం ఉదయబ్బయన్తి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధానం ఉప్పాదఞ్చ భఙ్గఞ్చ. అమతన్తం విజానతన్తి విజానన్తానం విఞ్ఞూనం ఆరద్ధవిపస్సనానం తం పీతిపామోజ్జం అమతాధిగమహేతుతాయ అమతన్తి వేదితబ్బం.

ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతేతి రూపాదివసేన ఛబ్బిధే ఇట్ఠారమ్మణే యథారహం ఛసు ద్వారేసు ఆపాథగతే. విసయే చేతం భుమ్మవచనం.

౩౦౭. పచ్చుప్పన్నన్తి సన్తతిపచ్చుప్పన్నం. అనుత్తరవిమోక్ఖో నామ అరహత్తం ఇధ అధిప్పేతం ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన. కథం పన తత్థ పిహం ఉపట్ఠపేతి, న హి అధిగతం అరహత్తం ఆరమ్మణం హోతి, న చ తం ఆరబ్భ పిహా పవత్తతీతి? కో వా ఏవమాహ – ‘‘అరహత్తం ఆరమ్మణం కత్వా పిహం ఉపట్ఠపేతీ’’తి. అనుస్సుతిలద్ధం పన పరికప్పసిద్ధం అరహత్తం ఉద్దిస్స పత్థనం ఠపేతి, తత్థ చిత్తం పణిదహతి. తేనాహ భగవా – ‘‘కుదాస్సు నామాహం తదాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామీ’’తి. ఆయతనన్తి అరహత్తమేవ ఛళఙ్గసమన్నాగమాదికారణభావతో, మనాయతనధమ్మాయతనభావతో చ తథా వుత్తం, తం పనేతం దోమనస్సం పత్థనం పట్ఠపేన్తస్స ఉప్పజ్జతి పత్థనాయ సహావత్తనతో. న హి లోభదోసానం సహ వుత్తి అత్థి. పత్థనామూలకత్తాతి ఇమినా ఉపట్ఠాపయతో పదస్స హేతుఅత్థజోతకతమాహ. ఏవన్తి ‘‘కుదాస్సునామా’’తిఆదినా వుత్తాకారేన. ఉస్సుక్కాపేతున్తి యథా మగ్గేన ఘటేతి, ఏవం ఉస్సుక్కాపేతుం.

౩౦౮. అఞ్ఞాణుపేక్ఖాతి అఞ్ఞాణసహితా ఉపేక్ఖా అసమపేక్ఖనపవత్తా. తేన తేన మగ్గోధినా తస్స తస్స అపాయగమనీయకిలేసోధిస్స అనవసేసతో జితత్తా ఖీణాసవో నిప్పరియాయతో ఓధిజినో నామ; తదభావతో పుథుజ్జనో నిప్పరియాయతోవ అనోధిజినో నామ; సేఖో పన సియా పరియాయతో ఓధిజినోతి. తమ్పి నివత్తేన్తో, ‘‘అఖీణాసవస్సాతి అత్థో’’తి ఆహ. ఆయతిం విపాకం జినిత్వాతి అప్పవత్తికరణవసేన సబ్బసో ఆయతిం విపాకం జినిత్వా ఠితత్తా ఖీణాసవోవ నిప్పరియాయతో విపాకజినో నామ; తదభావతో పుథుజ్జనో నిప్పరియాయతో అవిపాకజినో నామ; సేఖో పన సియా పరియాయతో విపాకజినోతి. తమ్పి నివత్తేన్తో ‘‘అఖీణాసవస్సేవాతి అత్థో’’తి ఆహ. అపస్సన్తస్స రూపన్తి పాళితో పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. పాళియం పుబ్బే ‘‘పుథుజ్జనస్సా’’తి వత్వా పున ‘‘అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్సా’’తి వచనం అన్ధపుథుజ్జనస్సాయం ఉపేక్ఖా, న కల్యాణపుథుజ్జనస్సాతి దస్సనత్థం. గేహస్సితా ఉపేక్ఖా హి యం కిఞ్చి ఆరమ్మణవత్థుం అపేక్ఖస్సేవ, న నిరపేక్ఖస్సాతి ఇట్ఠే, ఇట్ఠమజ్ఝత్తే వా ఆరమ్మణే సియాతి వుత్తం ‘‘ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే’’తి. అఞ్ఞాణేన పన తత్థ అజ్ఝుపేక్ఖనాకారప్పత్తి హోతి. తేనాహ ‘‘గుళపిణ్డకే’’తిఆది.

ఇట్ఠే అరజ్జన్తస్స అనిట్ఠే అదుస్సన్తస్సాతి ఇదం యేభుయ్యేన సత్తానం ఇట్ఠే రజ్జనం, అనిట్ఠే దుస్సనన్తి కత్వా వుత్తం. అయోనియోమనసికారో హి తంతంఆరమ్మణవసేన న కత్థచిపి జవననియమం కరోతీతి వుత్తవిపరీతేపి ఆరమ్మణే రజ్జనదుస్సనం సమ్భవతి, తథాపిస్స రజ్జనదుస్సనం అత్థతో పటిక్ఖిత్తమేవాతి దట్ఠబ్బం. అసమపేక్ఖనేతి అసమం అయుత్తదస్సనే అయోనిసో సమ్మోహపుబ్బకం ఆరమ్మణస్స గహణే.

౩౦౯. పవత్తనవసేనాతి ఉప్పాదనవసేన చేవ బహులీకరణవసేన చ. నిస్సాయ చేవ ఆగమ్మ చాతి ఆగమనట్ఠానభూతే నిస్సయపచ్చయభూతే చ కత్వా. అతిక్కన్తాని నామ హోన్తి విక్ఖమ్భనేన ఉస్సారేన్తా సముస్సారేన్తా.

సోమనస్సభావసామఞ్ఞం గహేత్వా, ‘‘సరిక్ఖకేనేవ సరిక్ఖకం జహాపేత్వా’’తి వుత్తం. ఇధాపి పహాయకం నామ పహాతబ్బతో బలవమేవ, సంకిలేసధమ్మానం బలవభావతో సాతిసయం పన బలవభావం సన్ధాయ ‘‘ఇదాని బలవతా’’తిఆది వుత్తం. బలవభావతో వోదానధమ్మానం అధిగమస్స అధిప్పేతత్తా హేత్థ నేక్ఖమ్మస్సితదోమనస్సానమ్పి పహానం జోతితం.

ఉపేక్ఖాయ పహాయకభావేన అధిప్పేతత్తా ‘‘ఉపేక్ఖాకథా వేదితబ్బా’’తి వుత్తం. ఝానస్స అలాభినో చ లాభినో చ పకిణ్ణకసఙ్ఖారసమ్మసనం సన్ధాయ, ‘‘సుద్ధసఙ్ఖారే చ పాదకే కత్వా’’తి. ఉపేక్ఖాసహగతాతి భావనాయ పగుణభావం ఆగమ్మ కదాచి అజ్ఝుపేక్ఖనవసేనపి హి సమ్మసనం హోతీతి. పాదకజ్ఝానవసేన, సమ్మసితధమ్మవసేన వా ఆగమనవిపస్సనాయ బహులం సోమనస్ససహగతభావతో ‘‘వుట్ఠానగామినీ పన విపస్సనా సోమనస్ససహగతావా’’తి నియమేత్వా వుత్తం. ఉపేక్ఖాసహగతా హోతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. చతుత్థజ్ఝానాదీనీతి ఆది-సద్దేన అరూపజ్ఝానాని సఙ్గణ్హాతి. పురిమసదిసావాతి పురిమసదిసా ఏవ, ఉపేక్ఖాసహగతా వా హోతి సోమనస్ససహగతా వాతి అత్థో. ఇదం సన్ధాయాతి యం చతుత్థజ్ఝానాదిపాదకతో ఏవ ఉపేక్ఖాసహగతం వుట్ఠానగామినివిపస్సనం నిస్సాయ సోమనస్ససహగతాయ విపస్సనాయ పహానం, ఇదం సన్ధాయ. పహానన్తి చేత్థ సమతిక్కమలక్ఖణం వేదితబ్బం.

ఏతం విసేసం విపస్సనాయ ఆవజ్జనట్ఠానభూతం. వుట్ఠానగామినియా ఆసన్నే సమాపన్నజ్ఝానవిపస్సనా పాదకజ్ఝానవిపస్సనా, సమ్మసితధమ్మోతి విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధా. పుగ్గలజ్ఝాసయోతి పాదకజ్ఝానస్స సమ్మసితజ్ఝానస్స చ భేదే సతి పటిపజ్జనకస్స పుగ్గలస్స, ‘‘అహో వత మయ్హం పఞ్చఙ్గికం ఝానం భవేయ్య చతురఙ్గిక’’న్తిఆదినా పుబ్బే పవత్తఅజ్ఝాసయో. తేసమ్పి వాదేతి ఏత్థ పఠమథేరవాదే. అయమేవ…పే… నియమేతి తతో తతో దుతియాదిపాదకజ్ఝానతో ఉప్పన్నస్స సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణస్స పాదకజ్ఝానాతిక్కన్తానం అఙ్గానం అసమాపజ్జితుకామతా విరాగభావనాభావతో ఇతరస్స చ అతబ్భావతో. ఏతేనేవ హి పఠమథేరవాదే అపాదకపఠమజ్ఝానపాదకమగ్గా పఠమజ్ఝానికావ హోన్తి, ఇతరే చ దుతియజ్ఝానికాదిమగ్గా పాదకజ్ఝానవిపస్సనానియమేహి తంతంఝానికావ. ఏవం సేసవాదేసుపి విపస్సనానియమో యథాసమ్భవం యోజేతబ్బో. తేనాహ – ‘‘తేసమ్పి వాదే అయమేవ పుబ్బభాగే వుట్ఠానగామినివిపస్సనావ నియమేతీ’’తి. వుత్తావ, తస్మా న ఇధ వత్తబ్బాతి అధిప్పాయో.

౩౧౦. నానత్తాది కామావచరాదికుసలాదివిభాగతో నానావిధా. తేనాహ ‘‘అనేకప్పకారా’’తి. నానత్తసితాతి రూపసద్దాదినానారమ్మణనిస్సయా. ఏకత్తా ఏకసభావా జాతిభూమిఆదివిభాగాభావతో. ఏకారమ్మణనిస్సితాతి ఏకప్పకారేనేవ ఆరమ్మణే పవత్తా. హేట్ఠా అఞ్ఞాణుపేక్ఖా వుత్తా ‘‘బాలస్స ముళ్హస్సా’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౩౦౮). ఉపరి ఛళఙ్గుపేక్ఖా వక్ఖతి ‘‘ఉపేక్ఖకో విహరతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౩౧౧). ద్వే ఉపేక్ఖా గహితా ద్విన్నమ్పి ఏకత్తా, ఏకజ్ఝం గహేతబ్బతో, నానత్తసితాయ ఉపేక్ఖాయ పకాసితభావతో చ.

అఞ్ఞాణుపేక్ఖా అఞ్ఞా సద్దాదీసు తత్థ తత్థేవ విజ్జమానత్తా. రూపేసూతి చ ఇమినా న కేవలం రూపాయతనవిసేసా ఏవ గహితా, అథ ఖో కసిణరూపానిపీతి ఆహ – ‘‘రూపే ఉపేక్ఖాభావఞ్చ అఞ్ఞా’’తిఆది. ఏకత్తసితభావోపి ఇధ ఏకత్తవిసయసమ్పయోగవసేనేవ ఇచ్ఛితో, న ఆరమ్మణవసేన చాతి దస్సేతుం, ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. సమ్పయుత్తవసేనాతి సమ్పయోగవసేన. ఆకాసానఞ్చాయతనం నిస్సయతీతి ఆకాసానఞ్చాయతననిస్సితా, ఆకాసానఞ్చాయతనఖన్ధనిస్సితా. సేసాసుపీతి విఞ్ఞాణఞ్చాయతననిస్సితాదీసుపి.

అరూపావచరవిపస్సనుపేక్ఖాయాతి అరూపావచరధమ్మారమ్మణాయ విపస్సనుపేక్ఖాయ. రూపావచరవిపస్సనుపేక్ఖన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తాయ కామరూపారూపభేదాయ తణ్హాయ నిబ్బత్తాతి తమ్మయా, తేభూమకధమ్మా, తేసం భావో తమ్మయతా, తణ్హా యస్స గుణస్స వసేన అత్థే సద్దనివేసో, తదభిధానకోతి ఆహ – ‘‘తమ్మయతా నామ తణ్హా’’తి. అతమ్మయతా తమ్మయతాయ పటిపక్ఖోతి కత్వా. విపస్సనుపేక్ఖన్తి, ‘‘యదత్థి యం భూతం, తం పజహతి ఉపేక్ఖం పటిలభతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౭౧; అ. ని. ౭.౫౫) ఏవమాగతం సఙ్ఖారవిచిననే మజ్ఝత్తభూతం ఉపేక్ఖం.

౩౧౧. యదరియోతి ఏత్థ ద-కారో పదసన్ధికరో, ఉపయోగపుథువచనే చ య-సద్దోతి దస్సేన్తో, ‘‘యే సతిపట్ఠానే అరియో’’తి ఆహ. కామం ‘‘అరియో’’తి పదం సబ్బేసమ్పి పటివిద్ధసచ్చానం సాధారణం, వక్ఖమానస్స పన విసేసస్స బుద్ధావేణికత్తా, ‘‘అరియో సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి వుత్తం. న హి పచ్చేకబుద్ధాదీనం అయమానుభావో అత్థి. తీసు ఠానేసూతి న సుస్సూసన్తీతి వా, ఏకచ్చే న సుస్సూసన్తి ఏకచ్చే సుస్సూసన్తీతి వా, సుస్సూసన్తీతి వా, పటిపన్నాపటిపన్నానం సావకానం పటిపత్తిసఙ్ఖాతేసు తీసు సతిపట్ఠానేసు. సతిం పట్ఠపేన్తోతి పటిఘానునయేహి అనవస్సుతత్తా తదుభయనివత్తత్తా సబ్బదా సతిం ఉపట్ఠపేన్తో. బుద్ధానమేవ సా నిచ్చం ఉపట్ఠితసతితా, న ఇతరేసం ఆవేణికధమ్మభావతో. ఆదరేన సోతుమిచ్ఛా ఇధ సుస్సూసాతి తదభావం దస్సేన్తో, ‘‘సద్దహిత్వా సోతుం న ఇచ్ఛన్తీ’’తి ఆహ. న అఞ్ఞాతి ‘‘న అఞ్ఞాయా’’తి వత్తబ్బే యకారలోపేన నిద్దేసోతి ఆహ ‘‘న జాననత్థాయా’’తి. సత్థు ఓవాదస్స అనాదియనమేవ వోక్కమనన్తి ఆహ – ‘‘అతిక్కమిత్వా…పే… మఞ్ఞన్తీ’’తి.

గేహస్సితదోమనస్సవసేనాతి ఇదం ఇధ పటిక్ఖిపితబ్బమత్తదస్సనపదం దట్ఠబ్బం. నేక్ఖమ్మస్సితదోమనస్సస్సపి సత్థు పసఙ్గవసేన ‘‘న చేవ అత్తమనో హోతీ’’తి అత్తమనపటిక్ఖేపేన అనత్తమనతా వుత్తా వియ హోతీతి తం పటిసేధేన్తో – ‘‘అప్పతీతో హోతీతి న ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో’’తి. తస్స సేతుఘాతో హి తథాగతానం. యది ఏవం కస్మా అత్తమనతాపటిక్ఖేపోతి ఆహ – ‘‘అప్పటిపన్నకేసు పన అనత్తమనతాకారణస్స అభావేనేతం వుత్త’’న్తి. పటిఘఅవస్సవేనాతి ఛహి ద్వారేహి పటిఘవిస్సన్దనేన, పటిఘప్పవత్తియాతి అత్థో. ఉప్పిలావితోతి న ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో ఉప్పిలావితత్తస్స బోధిమూలే ఏవ పహీనత్తా. పటిపన్నకేసూతి ఇదం అధికారవసేన వుత్తం, అప్పటిపన్నకేసుపి తథాగతస్స అనత్తమనతాకారణం నత్థేవ. ఏతం వుత్తన్తి ఏతం ‘‘అత్తమనో చేవ హోతీ’’తిఆదివచనం వుత్తం సావకానం సమ్మాపటిపత్తియా సత్థు అనవజ్జాయ చిత్తారాధనాయ సమ్భవతో.

౩౧౨. దమితోతి నిబ్బిసేవనభావాపాదనేన సిక్ఖాపితో. ఇరియాపథపరివత్తనవసేన అపరివత్తిత్వా ఏకదిసాయ ఏవ సత్తదిసావిధావనస్స ఇధాధిప్పేతత్తా సారితానం హత్థిదమ్మాదీనం ఏకదిసాధావనమ్పి అనివత్తనవసేనేవ యుత్తన్తి ఆహ – ‘‘అనివత్తిత్వా ధావన్తో ఏకంయేవ దిసం ధావతీ’’తి. కాయేన అనివత్తిత్వావాతి కాయేన అపరివత్తిత్వా ఏవ. విమోక్ఖవసేన అట్ఠ దిసా విధావతి, న పురత్థిమాదిదిసావసేన. ఏకప్పహారేనేవాతి ఏకనీహారేనేవ, ఏకస్మింయేవ వా దివసే ఏకభాగేన. ‘‘పహారో’’తి హి దివసస్స తతియో భాగో వుచ్చతి. విధావనఞ్చేత్థ ఝానసమాపజ్జనవసేన అకలఙ్కమప్పతిసాతం జవనచిత్తపవత్తన్తి ఆహ ‘‘సమాపజ్జతియేవా’’తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సళాయతనవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౮. ఉద్దేసవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౩౧౩. దేసేతబ్బస్స అత్థస్స ఉద్దిసనం ఉద్దేసో, విభజనం విభఙ్గోతి ఆహ – ‘‘మాతికఞ్చ విభజనఞ్చా’’తి తులేయ్యాతిఆదీని చత్తారిపి పదాని పఞ్ఞావేవచనాని. అథ వా తులేయ్యాతి తులనభూతాయ పఞ్ఞాయ తస్స ధమ్మస్స పగ్గహాదివిధినా పరితులేయ్య. తీరేయ్యాతి తీరణభూతాయ పఞ్ఞాయ తత్థ ఞాణకిరియాసమాపనవసేన తీరేయ్య. పరిగ్గణ్హేయ్యాతి తథాసమాపన్నో ఆనిసంసే అస్సాదఆదీనవే చ విచినేయ్య. పరిచ్ఛిన్దేయ్యాతి పరిచ్ఛిన్దభూతేన ఞాణేన అత్థం పరిచ్ఛిన్దిత్వా జానేయ్య. ఆరమ్మణేసూతి రూపాదిపుథుత్తారమ్మణేసు. నికన్తివసేనాతి నికామనవసేన అపేక్ఖావసేన. తిట్ఠమానన్తి పవత్తమానం. గోచరజ్ఝత్తేతి ఝానారమ్మణభూతే. తఞ్హి భావనాచిత్తేనాభిభుయ్య అవిస్సజ్జిత్వా గయ్హమానం అజ్ఝత్తం వియ హోతీతి ‘‘గోచరజ్ఝత్త’’న్తి వుచ్చతి. భావనం ఆరద్ధస్స భిక్ఖునో యది భావనారమ్మణే నికన్తి ఉప్పజ్జేయ్య, తాయ నికన్తియా ఉపరి భావనం విస్సజ్జేత్వా చిత్తసంకోచవసేన సణ్ఠితం నామ, తదభావేన అసణ్ఠితం నామ హోతీతి, ‘‘అజ్ఝత్తం అసణ్ఠిత’’న్తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో, ‘‘గోచరజ్ఝత్తే నికన్తివసేన అసణ్ఠిత’’న్తి ఆహ. తథా హి వక్ఖతి – ‘‘నికన్తివసేన హి అతిట్ఠమానం హానభాగియం న హోతి, విసేసభాగియమేవ హోతీ’’తి. అగ్గహేత్వాతి రూపాదీసు కిఞ్చి తణ్హాదిగ్గాహవసేన అగ్గహేత్వా. తథా అగ్గహణేనేవ హి తణ్హాపరితాసాదివసేన న పరితస్సేయ్య. అవసేసస్స చ దుక్ఖస్సాతి సోకాదిదుక్ఖస్స. అవసేసస్స చ దుక్ఖస్సాతి వా జాతిజరామరణసీసేన విపాకదుక్ఖస్స గహితత్తా కిలేసదుక్ఖస్స చేవ సంసారదుక్ఖస్స చాతి అత్థో.

౩౧౬. రూపమేవ కిలేసుప్పత్తియా కారణభావతో రూపనిమిత్తం. రాగాదివసేన తం అనుధావతీతి రూపనిమిత్తానుసారీ.

౩౧౮. నికన్తివసేన అసణ్ఠితన్తి అపేక్ఖావసేన సణ్ఠితం నికన్తిం పహాయ పవత్తమానం ఉపరి విసేసావహతోతి. తేనాహ ‘‘నికన్తివసేన హీ’’తిఆది.

౩౨౦. అగ్గహేత్వా అపరితస్సనాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే, ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా తణ్హాదిగ్గాహవసేన ఉపాదియిత్వా తణ్హాపరితాసాదివసేన పరితస్సనా, వుత్తవిపరియాయేన అగ్గహేత్వా అపరితస్సనా వేదితబ్బా. కథం పనేసా అనుపాదాపరితస్సనా హోతీతి మహాథేరస్స అధిప్పాయం వివరితుం చోదనం సముట్ఠపేతి? ఉపాదాతబ్బస్స అభావతోతి తస్స అనుపాదాపరితస్సనాభావే కారణవచనం. యది హీతిఆది తస్స సమత్థనం. ఉపాదాపరితస్సనావ అస్స తథా ఉపాదాతబ్బస్స తథేవ ఉపాదిన్నత్తా. ఏవన్తి నిచ్చాదిఆకారేన. ఉపాదిన్నాపీతి గహితపరామట్ఠాపి. అనుపాదిన్నావ హోన్తి అయోనిసో గహితత్తా, విఞ్ఞూసు నిస్సాయ జానితబ్బత్తా చ. దిట్ఠివసేనాతి మిచ్ఛాదిట్ఠియా గహణాకారవసేన, తస్స పన అయథాభూతగాహితాయ పరమత్థతో చ అభావతో. అత్థతోతి పరమత్థతో. అనుపాదాపరితస్సనాయేవ నామ హోతి ఉపాదాతబ్బాకారస్స అభావేన తం అనుపాదియిత్వా ఏవ పరితస్సనాతి కత్వా.

పరివత్తతీతి న తదేవ రూపం అఞ్ఞథా పవత్తం పరివత్తతి, అథ ఖో పకతిజహనేన సభావవిగమేన నస్సతి భిజ్జతి. విపరిణతన్తి అఞ్ఞథత్తం గతం వినట్ఠం. కమ్మవిఞ్ఞాణన్తి అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం. ‘‘రూపం అత్తా’’తిఆది మిచ్ఛాగాహవసేన విఞ్ఞాణస్స రూపభేదేన వుత్తస్స భేదానుపరివత్తి హోతి. విపరిణామం అనుగన్త్వా విపరివత్తనతం ఆరబ్భ పవత్తం విపరిణామానుపరివత్తం; తతో సముప్పన్నా పరితస్సనా విపరిణామానుపరివత్తజా పరితస్సనాతి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘విపరిణామస్స…పే… పరితస్సనా’’తి. అకుసలధమ్మసముప్పాదా చాతి, ‘‘యం అహు వత మే, తం వత మే నత్థీ’’తిఆదినా పవత్తా అకుసలచిత్తుప్పాదధమ్మా. ఖేపేత్వాతి పవత్తితుం అప్పదానవసేన అనుప్పత్తినిమిత్తతాయ ఖేపేత్వా. భయతాసేనాతి భాయనవసేనపి చిత్తుత్రాసేన. తణ్హాతాసేనాతి తస్సనేన. సవిఘాతోతి చిత్తవిఘాతనవిఘాతేన సవిఘాతో. తతో ఏవ చేతోదుక్ఖేన సదుక్ఖో. మణికరణ్డకసఞ్ఞాయాతి రిత్తకరణ్డంయేవ మణిపరిపుణ్ణకరణ్డోతి ఉప్పన్నసఞ్ఞాయ. అగ్గహేత్వా పరితస్సనాతి గహేతబ్బస్స అభావేన గహణమ్పి అవిజ్జమానపక్ఖియమేవాతి అగ్గహేత్వా పరితస్సనా నామ హోతి.

౩౨౧. కమ్మవిఞ్ఞాణమేవ నత్థి సతి కమ్మవిఞ్ఞాణే రూపభేదానుపరివత్తి సియాతి కమ్మవిఞ్ఞాణాభావదస్సనముఖేన ఖీణాసవస్స సబ్బసో కిలేసాభావం దస్సేతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఉద్దేసవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౯. అరణవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౩౨౩. గేహస్సితవసేనాతి కిలేసనిస్సితవసేన అనురోధవసేన. నేవ ఉక్ఖిపేయ్యాతి న అనుగ్గణ్హేయ్య. న అవక్ఖిపేయ్యాతి గేహస్సితవసేన విరోధవసేన న నిగ్గణ్హేయ్య. అనురోధేన వినా సమ్పహంసనవసేన యథాభూతగుణకథనం నేవుస్సాదనా వజ్జాభావతో; తథా విరోధేన వినా వివేచనవసేన యథాభూతదోసకథనం న అపసాదనం. సభావమేవాతి యథాభూతసభావమేవ కస్సచి పుగ్గలస్స అనాదేసకరణవసేన కథేయ్య, సేయ్యథాపి ఆయస్మా సుభూతిత్థేరో. వినిచ్ఛితసుఖన్తి, ‘‘అజ్ఝత్తం అనవజ్జ’’న్తిఆదినా విసేసతో వినిచ్ఛితసుఖాయ హోతి. పరమ్ముఖా అవణ్ణన్తి స్వాయం రహోవాదో పేసుఞ్ఞూపసంహారవసేన పవత్తో ఇధాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘పిసుణవాచన్తి అత్థో’’తి. ఖీణాతీతి ఖీణో, యో భాసతి, యఞ్చ ఉద్దిస్స భాసతి, ద్వేపి హింసతి విబాధతీతి అత్థో, తం ఖీణవాదం. స్వాయం యస్మా కిలేసేహి ఆకిణ్ణో సంకిలిట్ఠో ఏవ చ హోతి, తస్మా వుత్తం – ‘‘ఆకిణ్ణం సంకిలిట్ఠం వాచ’’న్తి. తేన అవసిట్ఠం తివిధమ్పి వచీదుచ్చరితమాహ. అధిట్ఠహిత్వాతి, ‘‘ఇదమేవ సచ్చ’’న్తి అజ్ఝోసాయ. ఆదాయాతి పగ్గయ్హ. వోహరేయ్యాతి సముదాచరేయ్య. లోకసమఞ్ఞన్తి లోకసఙ్కేతం.

౩౨౪. ఆరమ్మణతో సమ్పయోగతో కామేహి పటిసంహితత్తా కామపటిసన్ధి, కామసుఖం. తేనాహ ‘‘కామూపసంహితేన సుఖేనా’’తి. సదుక్ఖోతి విపాకదుక్ఖేన సంకిలేసదుక్ఖేన సదుక్ఖో. తథా సపరిళాహోతి విపాకపరిళాహేన చేవ కిలేసపరిళాహేన చ సపరిళాహో.

౩౨౬. వట్టతో నిస్సరితుం అదత్వా తత్థేవ సీదాపనతో మిచ్ఛాపటిపదాభావేన సత్తే సంయోజేతీతి సంయోజనం, విసేసతో భవసంయోజనం తణ్హాతి ఆహ ‘‘తణ్హాయేతం నామ’’న్తి. న తణ్హాయేవ మానాదయోపి సంయోజనత్తం సాధేన్తి నామ సబ్బసో సంయోజనతో సుట్ఠు బన్ధనతో. తేన వుత్తం – ‘‘అవిజ్జానీవరణానం, భిక్ఖవే, సత్తానం తణ్హాసంయోజనాన’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౨౫-౧౨౬).

ఇమం చతుక్కన్తి, ‘‘యే కామపటిసన్ధిసుఖినో సోమనస్సానుయోగం అనుయుత్తా, యే అత్తకిలమథానుయోగం అనుయుత్తా’’తి ఏవమాగతం ఇమం చతుక్కం నిస్సాయ. ‘‘ఏతదగ్గే ఠపితో’’తి, వత్వా తం నిస్సాయ ఠపితభావం విత్థారతో దస్సేతుం, ‘‘భగవతో హీ’’తిఆది వుత్తం. ఉస్సాదనాఅపసాదనా పఞ్ఞాయన్తి తథాగతేన వినేతబ్బపుగ్గలవసేన ధమ్మదేసనాయ పవత్తేతబ్బతో. అయం పుగ్గలో…పే… ఆచారసమ్పన్నోతి వా నత్థి పరేసం అనుద్దేసకవసేన ధమ్మదేసనాయ పవత్తనతో.

౩౨౯. పరమ్ముఖా అవణ్ణన్తి నిన్దియస్స దోసస్స నిన్దనం. న హి కదాచి నిన్దియో పసంసియో హోతి, తం పన కాలం ఞత్వావ కథేతబ్బన్తి ఆహ, ‘‘యుత్తపత్తకాలం ఞత్వావా’’తి. ఖీణవాదేపి ఏసేవ నయో తస్స రహోవాదేన సమానయోగక్ఖమత్తా.

౩౩౦. ఘాతీయతీతి వధీయతి. సద్దోపి భిజ్జతి నస్సతి, భేదో హోతీతి అత్థో. గేలఞ్ఞప్పత్తోతి ఖేదం పరిస్సమం పత్తో. అపలిబుద్ధన్తి దోసేహి అననుపతితం.

౩౩౧. అభినివిస్స వోహరతీతి ఏవమేతం, న ఇతో అఞ్ఞథాతి తం జనపదనిరుత్తిం అభినివిసిత్వా సముదాచరతి. అతిధావనన్తి సమఞ్ఞం నామేతం లోకసఙ్కేతసిద్ధా పఞ్ఞత్తీతి పఞ్ఞత్తిమత్తే అట్ఠత్వా పరమత్థతో థామసా పరామస్స వోహరణం.

౩౩౨. అపరామసన్తోతి అనభినివిసన్తో సమఞ్ఞామత్తతోవ వోహరతి.

౩౩౩. మరియాదభాజనీయన్తి యథావుత్తసమ్మాపటిపదాయ మిచ్ఛాపటిపదాయ చ అఞ్ఞమఞ్ఞం సఙ్కరభావవిభాజనం. రణన్తి సత్తా ఏతేహి కన్దన్తి అకన్దన్తాపి కన్దనకారణభావతోతి రణా; రాగదోసమోహా, దసపి వా కిలేసా, సబ్బేపి వా ఏకన్తాకుసలా, తేహి నానప్పకారదుక్ఖనిబ్బత్తకేహి అభిభూతా సత్తా కన్దన్తి; సహ రణేహీతి సరణో. రణసద్దో వా రాగాదిరేణూసు నిరుళ్హో. తేనాహ ‘‘సరజో సకిలేసో’’తి. పాళియం పన ‘‘సదుక్ఖో ఏసో ధమ్మో’’తిఆదినా ఆగతత్తా కామసుఖానుయోగాదయోపి ‘‘సరణో’’తి వుత్తాతి దుక్ఖాదీనం రణభావో తన్నిబ్బత్తకసభావానం అకుసలానం సరణతా చ వేదితబ్బా. అరణోతిఆదీనం పదానం వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో.

వత్థుం సోధేతీతి నిరోధసమాపజ్జనేన మహప్ఫలభావకరణేన దక్ఖిణేయ్యవత్థుభూతం అత్తానం విసోధేతి; నిరోధసమాపత్తియా వత్థువిసోధనం నిరోధం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠితానం పచ్చేకబుద్ధానం మహాకస్సపత్థేరాదీనం దిన్నదక్ఖిణావిసుద్ధియా దీపేతబ్బం. తేనాహ ‘‘తథా హీ’’తిఆది. తథేవాతి ఇమినా ‘‘పిణ్డాయ చరన్తో’’తిఆదిం ఉపసంహరతి. మేత్తాభావనాయ ముదుభూతచిత్తబహుమానపుబ్బకం దేన్తీతి, ‘‘సుభూతిత్థేరో దక్ఖిణం విసోధేతీ’’తి వుత్తం. తేన దాయకతోపి దక్ఖిణావిసుద్ధిం దస్సేతి. వత్థుసోధనం పన పటిభాగతో. ఏవం పన కాతుం సక్కాతి సావకానమ్పి కిమేవం లహువుట్ఠానాధిట్ఠానం సావకేసు చిణ్ణవసీభావో సమ్భవతీతి పుచ్ఛతి. ఇతరో అగ్గసావకమహాసావకేసు కిం వత్తబ్బం, పకతిసావకేసుపి వసిప్పత్తేసు లబ్భతీతి తే దస్సేన్తో, ‘‘ఆమ సక్కా’’తిఆదిమాహ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అరణవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౧౦. ధాతువిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౩౪౨. అపరిక్ఖీణాయుకం పుక్కుసాతికులపుత్తం ఉద్దిస్స గమనన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘తురితగమనచారిక’’న్తి. మమ వాసుపగమనేన తవ చిత్తస్స అఫాసుకం అనిట్ఠం సచే నత్థి. సోతి పుబ్బుపగతో. దిన్నం దిన్నమేవ వట్టతీతి ఏకవారం దిన్నం దిన్నమేవ యుత్తం, న పున దాతబ్బన్తి అధిప్పాయో. కతం కతమేవాతి సఙ్గహత్థం కతం అనుచ్ఛవికకమ్మం కతమేవ, న తం పున విపరివత్తేతబ్బన్తి అధిప్పాయో.

పుక్కుసాతిమ్హి ఉభయథాపి కులపుత్తభావో పరిపుణ్ణో ఏవాతి ఆహ – ‘‘జాతికులపుత్తోపి ఆచారకులపుత్తోపీ’’తి. తత్రాతి తస్మిం తక్కసీలతో ఆగమనే. అఙ్కే నిపన్నదారకం వియ జనం తోసేతి తుట్ఠిం పాపేతి. రతనాని ఉప్పజ్జన్తి పబ్బతసముద్దాదిసన్నిస్సితత్తా పచ్చన్తదేసస్స. దస్సనీయన్తి దస్సనేనేవ సుఖావహం. ఏవరూపన్తి దస్సనీయం సవనీయఞ్చ.

అనగ్ఘకమ్బలే మహగ్ఘకమ్బలే. సారకరణ్డకేతి చన్దనసారాదిసారమయకరణ్డకే. లిఖాపేత్వా ఉక్కిరాపేత్వా. లాఖాయ వట్టాపేత్వాతి ముఖం పిదహిత్వా లాఖాపరికమ్మం కారేత్వా.

అన్తో దుస్సభణ్డికం అత్థీతి అఞ్ఞాసి నాతిగరుకభావతో. అనగ్ఘా అహేసున్తి వణ్ణసమ్పత్తిఫస్ససమ్పత్తిపమాణమహత్తదున్నిమ్మాపియతాహి మహగ్ఘా అహేసుం, మహాపుఞ్ఞో రాజా తస్స అత్థేవాతి అధిప్పాయో.

యది ఏవం, ‘‘కిన్ను ఖో పేసేమీ’’తి కస్మా వీమంసం ఆపజ్జీతి ఆహ – ‘‘అపిచ ఖో పనా’’తిఆది. సోతి బిమ్బిసారో రాజా. విచినితుం ఆరద్ధో రతనస్స అనేకవిధత్తా ఉత్తరుత్తరిఞ్చ పణీతతరాదిభావతో. సువణ్ణరజతాదీతి సువణ్ణరజతపవాళమణిముత్తావేళురియాది. ఇన్ద్రియబద్ధన్తి చక్ఖాదిఇన్ద్రియపటిబద్ధం. పదేసన్తి గుణవసేన ఏకదేసం న పాపుణాతి.

సామం సచ్చానం అభిసమ్బుద్ధతాసామఞ్ఞేన, ‘‘బుద్ధరతనమ్పి దువిధ’’న్తి వుత్తం. బుద్ధరతనసమం రతనం నామ నత్థి, యస్మా పన ఇమస్మిం లోకే పరస్మిం వా పన బుద్ధేన సదిసో న విజ్జతీతి. పఠమబోధియంయేవ పవత్తతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘ఘోసోపీ’’తిఆది.

రాజా తుట్ఠో చిన్తేసి, ‘‘తత్థ అవిజ్జమానంయేవ పేసేతుం లద్ధ’’న్తి. తస్మాతి యస్మా పరిపుణ్ణం ఏకదివసమ్పి తస్మిం పదేసే బుద్ధానం ఆవాసపరిగ్గహో నత్థి, తస్మా. పుబ్బదిసాముఖన్తి పుబ్బదిసాభిముఖం సీహపఞ్జరం. తేనస్స సువిభూతాలోకతం దస్సేతి.

ఏవం అనఞ్ఞసాధారణస్స భగవతో ఈదిసో సముదాగమోతి దస్సేతుం, ‘‘ఏవం దస పారమియో పూరేత్వా’’తిఆది వుత్తం. ఏవం సమ్పన్నసముదాగమస్స తదనురూపా అయం ఫలసమ్పదాతి దస్సేతుం, ‘‘తుసితభవనతో’’తిఆది వుత్తం.

అరియధమ్మో నామ అరియమగ్గప్పధానో, అరియమగ్గో చ సత్తతింసబోధిపక్ఖియసఙ్గహో, తే చ ఉద్దేసమత్తేనేవ గహితాతి ఆహ – ‘‘సత్తతింసబోధిపక్ఖియే ఏకదేసేన లిఖిత్వా’’తి. చూళసీలాదీని బ్రహ్మజాలే (దీ. ని. ౧.౮-౯) ఆగతనయేన వేదితబ్బాని. ఛద్వారసంవరం సతిసమ్పజఞ్ఞన్తి మనచ్ఛట్ఠానం ద్వారానం సంవరణవసేన సత్తట్ఠానికం సతిసమ్పజఞ్ఞం. ద్వాదసప్పభేదం చీవరాదిచతుప్పచ్చయసన్తోసం. అరఞ్ఞరుక్ఖమూలాదీనఞ్చ విభఙ్గం భావనానుకూలం సేనాసనం. ‘‘అభిజ్ఝం లోకే పహాయా’’తిఆదినా వుత్తం నీవరణప్పహానం. పరికమ్మన్తి కసిణాదిపరికమ్మం. పాళియం ఆగతనయేన అట్ఠతింస కమ్మట్ఠానాని. విసుద్ధిపటిపాటియా యావ ఆసవక్ఖయా ఇమం పటిపత్తిం ఏకదేసేన లిఖి. సోళసవిధన్తి సోళసవిధభావనాయ పయోగం.

కిలఞ్జమయేతి నానావిధభిత్తివిభత్తే సణ్హసుఖుమరతనపరిసిబ్బితే కిలఞ్జమయసముగ్గే. బహి వత్థేన వేఠేత్వాతి పఠమం సుఖుమకమ్బలేన వేఠేత్వా పటిపాటియా తేత్తింసాయ సముగ్గేసు పక్ఖిపిత్వా తతో బహి సుఖుమవత్థేన వేఠేత్వా ఛాదేత్వా. తిణగచ్ఛపహానసమ్మజ్జనాదినా సోధితమత్తకమేవ హోతు, కదలిపుణ్ణఘటఠపనధజపటాకుస్సాపనాదిఅలఙ్కరణేన మా నిట్ఠాపేథాతి అత్థో. రాజానుభావేన పటియాదేథాతి మమ రాజానురూపం సజ్జేథ, అలఙ్కరోథాతి అత్థో. అన్తరభోగికానన్తి అనుయుత్తరాజమహామత్తానం. జవనదూతేతి ఖిప్పం గచ్ఛన్తకదూతపురిసే. తాళేహి సహ అవచరన్తీతి తాళావచరా.

రఞ్ఞా పణ్ణాకారం ఉద్దిస్స కతపూజాసక్కారస్స అమచ్చతో సుతత్తా పణ్ణాకారం ఉచ్చట్ఠానే ఠపేత్వా సయం నీచాసనే నిసిన్నో. నాయం అఞ్ఞస్స రతనస్స భవిస్సతీతి అయం పరిహారో అఞ్ఞస్స మణిముత్తాదిభేదస్స రతనస్స న భవిస్సతి మణిముత్తాదీహి అభిసఙ్ఖతత్తా. బలవసోమనస్సం ఉప్పజ్జి చిరతనకాలం బుద్ధసాసనే భావితభావనతాయ వాసితవాసనతాయ ఘటే దీపో వియ అబ్భన్తరే ఏవ సముజ్జలమానపరిపక్కతిహేతుకభావతో.

ధారేమీతి ఇచ్ఛామి, గణ్హామీతి అత్థో. ద్వేజ్ఝవచనన్తి ద్వేళ్హకభావో. అన్తరం కరోతీతి ద్విన్నం పాదానం అన్తరం తం లేఖం కరోతి, ఏకేన పాదేన అతిక్కమీతి అత్థో. తస్సా గతమగ్గేనాతి తాయ దేవియా వివట్టమానాయ నాసితాయ గతమగ్గేన. తం పన లేఖన్తి పుక్కుసాతినా కతలేఖం. పణ్ణచ్ఛత్తకన్తి తాలపత్తముట్ఠిం.

సత్థుగారవేనాతి సత్థరి ఉప్పన్నపసాదపేమబహుమానసమ్భవేన. తదా సత్థారంయేవ మనసి కత్వా తన్నిన్నభావేన గచ్ఛన్తో, ‘‘పుచ్ఛిస్సామీ’’తిపి చిత్తం న ఉప్పాదేసి, ‘‘ఏత్థ ను ఖో సత్థా వసతీ’’తి పరివితక్కస్సేవ అభావతో; రాజగహం పన పత్వా రఞ్ఞో పేసితసాసనవసేన తత్థ చ విహారస్స బహుభావతో సత్థా కహం వసతీతి పుచ్ఛి. సత్థు ఏకకస్సేవ నిక్ఖమనం పఞ్చచత్తాలీస యోజనాని పదసా గమనఞ్చ ధమ్మపూజావసేన కతన్తి దట్ఠబ్బం. ధమ్మపూజాయ చ బుద్ధానం ఆచిణ్ణభావో హేట్ఠా విత్థారితోయేవ. బుద్ధసోభం పన పటిచ్ఛాదేత్వా అఞ్ఞాతకవేసేన తత్థ గమనం తస్స కులపుత్తస్స విస్సత్థవసేన మగ్గదరథపటిపస్సమ్భనత్థం. అప్పటిపస్సద్ధమగ్గదరథో హి ధమ్మదేసనాయ భాజనం న హోతీతి. తథాహి వక్ఖతి, ‘‘నను చ భగవా’’తిఆది.

ఉరుద్ధన్తి విసాలన్తి కేచి. అతిరేకతియోజనసతన్తిఆదినా అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ మచ్ఛేరవినయనే సబ్రహ్మచారీనం ఓవాదదానం. అచ్చన్తసుఖుమాలోతిఆదినా సత్థు ధమ్మగారవేన సద్ధిం కులపుత్తస్సపి ధమ్మగారవం సంసన్దతి సమేతీతి దస్సేతి. తేన భగవతో కతస్స పచ్చుగ్గమనస్స ఠానగతభావం విభావేన్తో అఞ్ఞేసమ్పి భబ్బరూపానం కులపుత్తానం యథారహం సఙ్గహో కాతబ్బోతి దస్సేతి.

బ్రహ్మలోకప్పమాణన్తి ఉచ్చభావేన. ఆనుభావేనాతి ఇద్ధానుభావేన యథా సో సోతపథం న ఉపగచ్ఛతి, ఏవం వూపసమేతుం సక్కోతి. అవిబ్భన్తన్తి విబ్భమరహితం నిల్లోలుప్పం. ‘‘భావనపుంసకం పనేత’’న్తి వత్వా తస్స వివరణత్థం, ‘‘పాసాదికేన ఇరియాపథేనా’’తి వుత్తం. ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే ఏతం కరణవచనం దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘యథా ఇరియతో’’తిఆది. అమనాపో హోతి పస్సన్తానం. సీహసేయ్యాయ నిపన్నస్సపి హి ఏకచ్చే సరీరావయవా అధోఖిత్తవిక్ఖిత్తా వియ దిస్సన్తి. కటియం ద్విన్నం ఊరుసన్ధీనం ద్విన్నఞ్చ జాణుసన్ధీనం వసేన చతుసన్ధికపల్లఙ్కం. న పతిట్ఠాతీతి నప్పవత్తతి, ‘‘కంసి త్వ’’న్తిఆదినా అపుచ్ఛితే కథాపవత్తి ఏవ న హోతి. అప్పతిట్ఠితాయ కథాయ న సఞ్జాయతీతి తథా పన పుచ్ఛావసేన కథాయ అప్పవత్తితాయ ఉపరి ధమ్మకథా న సఞ్జాయతి న ఉప్పజ్జతి. ఇతీతి తస్మా. కథాపతిట్ఠాపనత్థం కథాపవత్తనత్థం కథాసముట్ఠాపనత్థం వా పుచ్ఛి.

సభావమేవ కథేతీతి అత్తనో భగవతో అదిట్ఠపుబ్బత్తా ‘‘అదిట్ఠపుబ్బకం కథమహం జానేయ్య’’న్తి సభావమేవ కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయమేవ కథేతి; న పన సదేవకస్స లోకస్స సుపాకటం సభావసిద్ధం బుద్ధరూపకాయసభావం. అథ వా సభావమేవ కథేతీతి ‘‘ఇదమేవ’’న్తి జానన్తోపి తదా భగవతో రుచియా తథాపవత్తమానం రూపకాయసభావమేవ కథేతి అప్పవిక్ఖమ్భన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ – ‘‘తథా హి న’’న్తిఆది, విపస్సనాలక్ఖణమేవ పటిపదన్తి అధిప్పాయో.

౩౪౩. ‘‘పుబ్బభాగపటిపదం అకథేత్వా’’తి వత్వా పుబ్బభాగపటిపదాయ అకథనే కారణం పుబ్బభాగపటిపదఞ్చ సరూపతో దస్సేతుం, ‘‘యస్స హీ’’తిఆది వుత్తం. అపరిసుద్ధాయపి పుబ్బభాగపటిపదాయ విపస్సనా తథా న కిచ్చకారీ, పగేవ అవిజ్జమానాయాతి, ‘‘యస్స హి…పే… అపరిసుద్ధా హోతి’’చ్చేవ వుత్తం. పుబ్బభాగపటిపదా చ నామ సఙ్ఖేపతో పన్నరస చరణధమ్మాతి ఆహ – ‘‘సీలసంవరం…పే… ఇమం పుబ్బభాగపటిపదం ఆచిక్ఖతీ’’తి. యానకిచ్చం సాధేతి మగ్గగమనేన అకిలన్తభావసాధనత్తా. చిరకాలం పరిభావితాయ పరిపక్కగతాయ హేతుసమ్పదాయ ఉపట్ఠాపితం సామణేరసీలమ్పి పరిపుణ్ణం అఖణ్డాదిభావప్పత్తియా, యం పుబ్బహేతుత్తా ‘‘సీల’’న్తి వుచ్చతి.

ధాతుయో పరమత్థతో విజ్జమానా, పఞ్ఞత్తిమత్థో పురిసో అవిజ్జమానో. అథ కస్మా భగవా అరహత్తస్స పదట్ఠానభూతం విపస్సనం కథేన్తో ‘‘ఛధాతురో’’తి అవిజ్జమానప్పధానం దేసనం ఆరభీతి ఆహ – ‘‘భగవా హీ’’తిఆది. కత్థచి ‘‘తేవిజ్జో ఛళభిఞ్ఞో’’తిఆదీసు విజ్జమానేన అవిజ్జమానం దస్సేతి. కత్థచి – ‘‘ఇత్థిరూపం, భిక్ఖవే, పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౧.౧) అవిజ్జమానేన విజ్జమానం దస్సేతి. కత్థచి ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణం సోతవిఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు (విభ. ౧౨౧) విజ్జమానేన విజ్జమానం దస్సేతి. కత్థచి – ‘‘ఖత్తియకుమారో బ్రాహ్మణకఞ్ఞాయ సద్ధిం సంవాసం కప్పేతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౭౫) అవిజ్జమానేన అవిజ్జమానం దస్సేతి. ఇధ పన విజ్జమానేన అవిజ్జమానం దస్సేతి. ‘‘ఛధాతురో’’తి హి సమాసత్థో అవిజ్జమానో పుగ్గలవిసయత్తా, తస్స పదస్స అవయవత్థో పన అప్పధానత్థో విజ్జమానో, సో సద్దక్కమేన అప్పధానోపి అత్థక్కమేన పధానోతి ఆహ – ‘‘విజ్జమానేన అవిజ్జమానం దస్సేన్తో’’తి. పుగ్గలాధిట్ఠానాయేత్థ దేసనాయ కారణం దస్సేతుం, ‘‘సచే హీ’’తిఆది వుత్తం. ఉపట్ఠాపేయ్యాతి – ‘‘ధాతుయో’’ఇచ్చేవ కులపుత్తస్స చిత్తం నివేసేయ్య తథా సఞ్జానేయ్య, ఏవం ధమ్మం దేసేయ్యాతి అత్థో. సన్దేహం కరేయ్యాతి అసతి పురిసే కో కరోతి? కో పటిసంవేదేతి, ధాతుయో ఏవాతి కిం ను ఖో ఇదం, కథం ను ఖో ఇదన్తి సంసయం ఉప్పాదేయ్య? సమ్మోహం ఆపజ్జేయ్యాతి చతురఙ్గసమన్నాగతే అన్ధకారే వత్తమానం వియ దేసియమానే అత్థే సమ్మోహం ఆపజ్జేయ్య. తథాభూతో చ దేసనాయ అభాజనభూతత్తా దేసనం సమ్పటిచ్ఛితుం న సక్కుణేయ్య. ఏవమాహాతి ఏవం ‘‘ఛధాతురో’’తి ఆహ.

యం త్వం పురిసోతి సఞ్జానాసీతి యం రూపారూపధమ్మసమూహం పబన్ధవసేన పవత్తమానం అధిట్ఠానవిసేసవిసిట్ఠం – ‘‘పురిసో సత్తో ఇత్థీ’’తిఆదినా త్వం సఞ్జానాసి, సో ఛధాతురో. సన్తేసుపి ఛధాతువినిముత్తేసు ధాత్వన్తరేసు సుఖావగ్గహణత్థం తథా వుత్తం తగ్గహణేనేవ చ తేసం గహేతబ్బతో, స్వాయమత్థో హేట్ఠా దస్సితో ఏవ. సేసపదేసూతి ‘‘ఛఫస్సాయతనో’’తిఆదిపదేసుపి. చత్తారి అధిట్ఠానాని చతస్సో పతిట్ఠా ఏతస్సాతి చతురాధిట్ఠానో, అధితిట్ఠతి పతిట్ఠహతి ఏతేనాతి అధిట్ఠానం, యేసు పతిట్ఠాయ ఉత్తమత్థం అరహత్తం అధిగచ్ఛతి, తేసం పఞ్ఞాదీనం ఏతం అధివచనం. తేనాహ ‘‘స్వాయం భిక్ఖూ’’తిఆది. ఏత్తోతి వట్టతో. వివట్టిత్వాతి వినివట్టిత్వా అపసక్కిత్వా. ఏత్తోతి వా ఏతేహి ఛధాతుఆదీహి. ఏత్థ హి నివిట్ఠస్స ఆయత్తస్స ఉత్తమాయ సిద్ధియా అసమ్భవోతి. పతిట్ఠితన్తి అరియమగ్గాధిగమవసేన సుప్పతిట్ఠితం. ఏవఞ్హి సబ్బసో పటిపక్ఖసముచ్ఛిన్దనేన తత్థ పతిట్ఠితో హోతి. మఞ్ఞస్సవా నప్పవత్తన్తీతి ఛహిపి ద్వారేహి పవత్తమానసోతాయ మగ్గేన విసోసితాయ సబ్బసో విగతాయ సబ్బసో విచ్ఛేదప్పత్తియా న సన్దన్తి. తేనాహ ‘‘నప్పవత్తన్తీ’’తి. యస్మా మానే సబ్బసో సముచ్ఛిన్నే అసముచ్ఛిన్నో అనుపసన్తో కిలేసో నామ నత్థి, తస్మా ఆహ – ‘‘ముని సన్తోతి వుచ్చతీ’’తి రాగగ్గిఆదీనం నిబ్బానేన నిబ్బుతో.

పఞ్ఞం నప్పమజ్జేయ్యాతి, ‘‘దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతీ’’తిఆదినయప్పవత్తాయ (మ. ని. ౧.౪౨౩; ౨.౨౪; ౩.౭౫; సం. ని. ౪.౧౨౦; అ. ని. ౩.౧౫; విభ. ౫౧౯; మహాని. ౧౬౧) అప్పమాదప్పటిపత్తియా సమాధివిపస్సనాపఞ్ఞం నప్పమజ్జేయ్య. ఏతేన పుబ్బభాగియం సమథవిపస్సనాభావనమాహ. సచ్చమనురక్ఖేయ్యాతి సచ్చానురక్ఖనాపదేసేన సీలవిసోధనమాహ; సచ్చే ఠితో సమాదిన్నసీలం అవికోపేత్వా పరిపూరేన్తో సమాధిసంవత్తనియతం కరోతి. తేనాహ ‘‘వచీసచ్చం రక్ఖేయ్యా’’తి. కిలేసపరిచ్చాగం బ్రూహేయ్యాతి తదఙ్గాదివసేన కిలేసానం పరిచ్చజనవిధిం వడ్ఢేయ్య. కిలేసవూపసమనం సిక్ఖేయ్యాతి యథా తే కిలేసా తదఙ్గాదివసేన పరిచ్చత్తా యథాసముదాచారప్పవత్తియా సన్తానే పరిళాహం న జనేన్తి; ఏవం కిలేసానం వూపసమనవిధిం సిక్ఖేయ్య పఞ్ఞాధిట్ఠానాదీనన్తి లోకుత్తరానం పఞ్ఞాధిట్ఠానాదీనం. అధిగమత్థాయాతి పటిలాభత్థాయ.

౩౪౭. పుబ్బే వుత్తానన్తి, ‘‘చతురాధిట్ఠానో, యత్థ ఠితం మఞ్ఞస్సవా నప్పవత్తన్తీ’’తి (మ. ని. ౩.౩౪౩) ఏవం పుబ్బే వుత్తానం.

౩౪౮. వత్తబ్బం భవేయ్యాతి నిద్దేసవసేన వత్తబ్బం భవేయ్య. ఆదీహీతి ఏవమాదీహి. కిచ్చం నత్థి కిచ్చాభావతో. ఉప్పటిపాటిధాతుకన్తి అయథానుపుబ్బికం. యథాధమ్మవసేనేవాతి దేసేతబ్బధమ్మానం యథాసభావేనేవ. సప్పాయం ధుతఙ్గన్తి అత్తనో కిలేసనిగ్గణ్హనయోగ్గం ధుతఙ్గం. చిత్తరుచితన్తి అత్తనో చిత్తపకతియా ఆచరియేహి విరోచేతబ్బం, చరియానుకూలన్తి అత్థో. హత్థిపదోపమసుత్తాదీసూతి ఆది-సద్దేన విసుద్ధిమగ్గధాతువిభఙ్గాదిం సఙ్గణ్హాతి.

౩౫౪. అయమ్పేత్థాతి పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేన ‘‘అథాపరం ఉపేక్ఖాయేవ అవసిస్సతీ’’తి ఉపరిదేసనం సమ్పిణ్డేతి. సోపి హి పాటియేక్కో అనుసన్ధీతి. నను చాయం యథాఉద్దిట్ఠాయ విఞ్ఞాణధాతుయా నిద్దేసోపి భవిస్సతీతి యథానుసన్ధినయో విజ్జతీతి? న, విఞ్ఞాణధాతునిద్దేసనయేన దేసనాయ అప్పవత్తత్తా తేనాహ ‘‘హేట్ఠతో’’తిఆది. యం వా పనాతిఆదినా పన దేసనాయ సానుసన్ధితం విభావేతి. న హి బుద్ధా భగవన్తో అననుసన్ధికం దేసనం దేసేన్తి. ఆగమనీయవిపస్సనావసేనాతి యస్సా పుబ్బే పవత్తత్తా ఆగమనీయట్ఠానే ఠితా విపస్సనా, తస్సా వసేన. కమ్మకారకవిఞ్ఞాణన్తి ‘‘నేతం మమ నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’’తి ఏవం విపస్సనాకిచ్చకారకం విపస్సనాసహితం విఞ్ఞాణం. విఞ్ఞాణధాతువసేనాతి యథాఉద్దిట్ఠాయ విఞ్ఞాణధాతుయా భాజనవసేన. సత్థు కథనత్థాయాతి సత్థారా ఉద్దేసమేవ కత్వా ఠపితత్తా నిద్దేసవసేన కథనత్థాయ. అకథితభావో ఏవ హిస్స అవసిట్ఠతా కథనత్థాయ పటివిజ్ఝనత్థాయ చ. పటిపక్ఖవిగమేన తస్స చిత్తస్స పరిసుద్ధతాతి ఆహ ‘‘నిరుపక్కిలేస’’న్తి. ఉపక్కిలేసానం పన పహీనభావతో పరియోదాతం. సముదయవసేన ఉదయదస్సనత్థఞ్చేవ పచ్చయనిరోధవసేన అత్థఙ్గమదస్సనత్థఞ్చ. కారణభావేన సుఖాయ వేదనాయ హితన్తి సుఖవేదనియం. తేనాహ ‘‘సుఖవేదనాయ పచ్చయభూత’’న్తి.

౩౬౦. రూపకమ్మట్ఠానమ్పి చతుధాతువవత్థానవసేన, అరూపకమ్మట్ఠానమ్పి సుఖదుక్ఖవేదనాముఖేన పగుణం జాతం.

సత్థు కథనత్థంయేవ అవసిస్సతీతి, ‘‘కులపుత్తస్స పటివిజ్ఝనత్థ’’న్తి వుత్తమేవత్థం నిసేధేతి, తస్మా వుత్తమేవత్థం సమత్థేతుం, ‘‘ఇమస్మిం హీ’’తిఆది వుత్తం. కులపుత్తస్స రూపావచరజ్ఝానేతి కులపుత్తేన అధిగతరూపావచరజ్ఝానే. తేనాహ – ‘‘భిక్ఖు పగుణం తవ ఇదం రూపావచరచతుత్థజ్ఝాన’’న్తి. యం కిఞ్చి సువణ్ణతాపనయోగ్యం అఙ్గారభాజనం ఇధ ‘‘ఉక్కా’’తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘అఙ్గారకపల్ల’’న్తి. సజ్జేయ్యాతి యథా తత్థ పక్ఖిత్తసువణ్ణఞ్చ తప్పతి, ఏవం పటియాదియేయ్య. నీహటదోసన్తి విగతీభూతకాళకం. అపనీతకసావన్తి అపగతసుఖుమకాళకం.

అరియమగ్గే పతిట్ఠాపేతుకామేన నామ సబ్బస్మిమ్పి లోకియధమ్మే విరజ్జనత్థాయ ధమ్మో కథేతబ్బోతి అధిప్పాయేన, ‘‘కస్మా పనా’’తిఆదినా చోదనా కతా. వినేయ్యదమనకుసలేన భగవతా వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన తావ చతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖాయ వణ్ణో కథితోతి తస్స పరిహారం వదన్తో, ‘‘కులపుత్తస్సా’’తిఆదిమాహ.

౩౬౧. తదనుధమ్మన్తి తస్స అరూపావచరస్స కుసలస్స అనురూపధమ్మం, యాయ పటిపదాయ తస్స అధిగమో హోతి, తస్స పుబ్బభాగపటిపదన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘రూపావచరజ్ఝాన’’న్తి. తగ్గహణాతి తస్స గహణేన తస్సా పటిపత్తియా పటిపజ్జమానేన. ఇతో ఉత్తరిన్తి ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతన’’న్తిఆదీసు.

౩౬౨. తస్సేవాతి అరూపావచరజ్ఝానస్స. ఏతం పన సవిపాకం అరూపావచరజ్ఝానం సమేచ్చ సమ్భుయ్య పచ్చయేహి కతత్తా సఙ్ఖతం. పకప్పితన్తి పచ్చయవసేన సవిహితం. ఆయూహితన్తి సమ్పిణ్డితం. కరోన్తేన కరీయతీతి పటిపజ్జనకేన పటిపజ్జీయతి సఙ్ఖరీయతి. నిబ్బానం వియ న నిచ్చం న సస్సతం. అథ ఖో ఖణే ఖణే భిజ్జనసభావతాయ తావకాలికం. తతో ఏవ చవనాదిసభావన్తి సబ్బమేతం రూపావచరధమ్మేసు ఆదీనవవిభావనం. దుక్ఖే పతిట్ఠితన్తి సఙ్ఖారదుక్ఖే పతిట్ఠితం. అతాణన్తి చవనసభావాదితాయ తాణరహితం. అలేణన్తి తతో అరక్ఖత్తా లీయనట్ఠానరహితం. అసరణన్తి అప్పటిసరణం. అసరణీభూతన్తి సబ్బకాలమ్పి అప్పటిసరణం.

సమత్తపత్తవిసే ఖన్ధాదీసు గహితే దుత్తికిచ్ఛా సియాతి, ‘‘ఖన్ధం వా సీసం వా గహేతుం అదత్వా’’తి వుత్తం. ఏవమేవాతి ఏత్థాయం ఉపమాసంసన్దనా – ఛేకో భిసక్కో వియ సమ్మాసమ్బుద్ధో. విసవికారో వియ కిలేసదుక్ఖానుబన్ధో, భిసక్కస్స విసం ఠానతో చావేత్వా ఉపరి ఆరోపనం వియ భగవతో దేసనానుభావేన కులపుత్తస్స కామభవే నికన్తిం పరియాదాయ అరూపజ్ఝానే భవనం. భిసక్కస్స విసం ఓతారేత్వా పథవియం పాతనం వియ కులపుత్తస్స ఓరమ్భాగియకిలేసదుక్ఖాపనయనం.

అసమ్పత్తస్సాతి అరూపావచరజ్ఝానం అనధిగతస్స. అప్పటిలద్ధస్సేవాతి తస్స వేవచనం. సబ్బమేతన్తి ‘‘అనిచ్చం అధువ’’న్తిఆదినా విత్థారతో వుత్తం సబ్బమేతం ఆదీనవం. ఏకపదేనేవ ‘‘సఙ్ఖతమేత’’న్తి కథేసి సఙ్ఖతపదేనేవ తస్స అత్థస్స అనవసేసతో పరియాదిన్నత్తా.

నాయూహతీతి భవకారణచేతనావసేన బ్యాపారం న సమూహేతి న సమ్పిణ్డేతి. తేనాహ – ‘‘న రాసిం కరోతీ’’తి. అభిసఙ్ఖరణం నామ చేతనాబ్యాపారోతి ఆహ – ‘‘న అభిసఞ్చేతయతీ’’తి. తం పన ఫలుప్పాదనసమత్థతాయ ఫలేన కప్పనన్తి ఆహ ‘‘న కప్పేతీ’’తి. సచే అభిసఙ్ఖారచేతనా ఉళారా, ఫలమహత్తసఙ్ఖాతాయ వుడ్ఢియా హోతి, అనుళారా చ అవుడ్ఢియాతి ఆహ – ‘‘వుడ్ఢియా వా పరిహానియా వా’’తి. బుద్ధవిసయే ఠత్వాతి భగవా అత్తనో బుద్ధసుబుద్ధతాయ సీహసమానవుత్తితాయ చ దేసనం ఉక్కంసతో సావకేహి పత్తబ్బం విసేసం అనవసేసేన్తో తథా వదతి, న సావకవిసయం అతిక్కమిత్వా అత్తనో బుద్ధవిసయమేవ దేసేన్తో. తేనాహ – ‘‘అరహత్తనికూటం గణ్హీ’’తి. యది కులపుత్తో అత్తనో…పే… పటివిజ్ఝి, అథ కస్మా భగవా దేసనాయ అరహత్తనికూటం గణ్హీతి ఆహ ‘‘యథా నామా’’తిఆది.

ఇతో పుబ్బేతి ఇతో అనాగామిఫలాధిగమతో ఉత్తరి ఉపరి. అస్సాతి కులపుత్తస్స. కథేన్తస్స భగవతో ధమ్మే నేవ కఙ్ఖా న విమతి పఠమమగ్గేనేవ కఙ్ఖాయ సముచ్ఛిన్నత్తా. ఏకచ్చేసు ఠానేసూతి తథా వినేయ్యఠానేసు. తథా హి అయమ్పి కులపుత్తో అనాగామిఫలం పత్వా భగవన్తం సఞ్జాని. తేన వుత్తం ‘‘యతో అనేనా’’తిఆది.

౩౬౩. అనజ్ఝోసితాతి అనజ్ఝోసనీయాతి అయమత్థోతి ఆహ – ‘‘గిలిత్వా పరినిట్ఠాపేత్వా గహేతుం న యుత్తా’’తి.

౩౬౪. రాగోవ అనుసయో రాగానుసయో, సో చ పచ్చయసమవాయే ఉప్పజ్జనారహోతి వత్తబ్బతం లభతీతి వుత్తం – ‘‘సుఖవేదనం ఆరబ్భ రాగానుసయో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి. న పన తస్స ఉప్పాదనం అత్థి ఖణత్తయసమాయోగాసమ్భవతో. ఏస నయో సేసేసుపి. ఇతరన్తి అదుక్ఖమసుఖవేదనం. విసంయుత్తోతి కేనచి సఞ్ఞోజనేన అసంయుత్తతాయ ఏవ నియతవిప్పయుత్తో. కాయస్స కోటి పరమో అన్తో ఏతస్సాతి కాయకోటికం. దుతియపదేతి ‘‘జీవితపరియన్తిక’’న్తి ఇమస్మిం పదే. విసేవనస్సాతి ఉపాదానస్స. సీతీభవిస్సన్తీతి పదస్స ‘‘నిరుజ్ఝిస్సన్తీ’’తి అత్థో వుత్తో, కథం పన వేదయితానం ద్వాదససు ఆయతనేసు నిరుజ్ఝనం సీతిభావప్పత్తీతి చోదనం సన్ధాయాహ – ‘‘కిలేసా హీ’’తిఆది. సముదయపఞ్హేనాతి మహాసతిపట్ఠానే (దీ. ని. ౨.౪౦౦; మ. ని. ౧.౧౩౩) సముదయసచ్చనిరోధపఞ్హేన. నను సబ్బసో కిలేసపరిళాహవిగమే సీతిభావో నామ వేదనానిరోధమత్తేన అధిప్పేతో; తేన ఇధ వేదయితాని వుత్తాని, న కిలేసాతి వేదయితానం అచ్చన్తనిరోధసఙ్ఖాతో సీతిభావోపి కిలేససముచ్ఛేదేనేవాతి ఆహ ‘‘వేదయితానిపీ’’తిఆది.

౩౬౫. ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనన్తి ఏత్థ సఞ్ఞోజనా దీపసిఖా వియ, అధిట్ఠానకపల్లికా వియ వేదనాయ నిస్సయభూతా చత్తారో ఖన్ధా, తేలం వియ కిలేసా, వట్టి వియ కమ్మవట్టం, ఉపహరణకపురిసో వియ వట్టగామీ పుథుజ్జనో, తస్స సీసచ్ఛేదకపురిసో వియ అరహత్తమగ్గో సన్తానస్స సముచ్ఛేదకరణతో, అనాహారాయ దీపసిఖాయ నిబ్బాయనం వియ కమ్మకిలేసానం అనన్తరపచ్చయతో అనాహారాయ వేదనాయ అనుపాదిసేసవసేన నిబ్బాయనం.

ఆదిమ్హి సమాధివిపస్సనాపఞ్ఞాహీతి పుబ్బభాగపటిపదాభూతా తయా పగుణసమాధితో అరహత్తస్స పదట్ఠానభూతవిపస్సనాపఞ్ఞాతో చ. ఉత్తరితరాతి విసిట్ఠతరా. ఏవం సమన్నాగతోతి ఏత్థ ఏవం-సద్దో ఇదంసద్దత్థవచనోతి ఆహ – ‘‘ఇమినా ఉత్తమేన అరహత్తఫలపఞ్ఞాధిట్ఠానేనా’’తి. సబ్బం వట్టదుక్ఖం ఖేపేతీతి సబ్బదుక్ఖక్ఖయో, అగ్గమగ్గో, తంపరియాపన్నతాయ తత్థ ఞాణన్తి ఆహ – ‘‘సబ్బదుక్ఖక్ఖయే ఞాణం నామ అరహత్తమగ్గే ఞాణ’’న్తి. అరహత్తఫలే ఞాణం అధిప్పేతం వుత్తనయేన సబ్బదుక్ఖక్ఖయే సన్తే తన్నిమిత్తం వా ఉప్పన్నఞాణన్తి కత్వా. తస్సాతి, ‘‘ఏవం సమన్నాగతో భిక్ఖు ఇమినా పరమేన పఞ్ఞాధిట్ఠానేన సమన్నాగతో హోతీ’’తి వుత్తభిక్ఖునో.

౩౬౬. హీతి యస్మా. విముత్తీతి అరహత్తఫలవిముత్తి, తస్మా సబ్బదుక్ఖక్ఖయే ఞాణన్తి అరహత్తఫలఞాణం అధిప్పేతం. సచ్చన్తి పరమత్థసచ్చం నిబ్బానం, న మగ్గసచ్చం. కామం అరహత్తఫలవిముత్తి పటిపక్ఖేహి అకోపనీయతాయ అకుప్పా, ‘‘సచ్చే ఠితా’’తి పన వచనతో, ‘‘అకుప్పారమ్మణకరణేన అకుప్పాతి వుత్తా’’తి ఆహ. వితథన్తి నట్ఠం, జరాయ మరణేన చ విపరిణామేతబ్బతాయ యాదిసం ఉప్పాదావత్థాయ జాతం, తతో అఞ్ఞాదిసన్తి అత్థో. తథా హి తం జరామరణేహి పరిముసితబ్బరూపతాయ ‘‘ముసా’’తి వుత్తం. తేనాహ – ‘‘మోసధమ్మన్తి నస్సనసభావ’’న్తి. తం అవితథన్తి తం వుత్తనయేన అవితథం నామ, తం సభావో సబ్బకాలం తేనేవ లబ్భనతో. సమథవిపస్సనావసేన వచీసచ్చతోతి సమథవిపస్సనావసేన యం విసుద్ధిమత్తం వచీసచ్చం, తతో. దుక్ఖసచ్చసముదయసచ్చేహి తచ్ఛవిపల్లాసభూతసభావేహి. ఇతి నేసం యథాసకం సభావేన అవితథభావే అమోసధమ్మతాయ తేహిపి అవితథభావా పరమత్థసచ్చం నిబ్బానమేవ ఉత్తరితరం. తస్మాతి నిబ్బానస్సేవ ఉత్తరితరభావతో.

౩౬౭. ఉపధీయతి ఏత్థ దుక్ఖన్తి ఉపధీ, ఖన్ధా కామగుణా చ. ఉపదహన్తి దుక్ఖన్తి ఉపధీ, కిలేసాభిసఙ్ఖారా. పరిపూరా గహితా పరామట్ఠాతి పరియత్తభావేన తణ్హాయ గహితా దిట్ఠియా పరామట్ఠా. సమథవిపస్సనావసేన కిలేసపరిచ్చాగతోతి విక్ఖమ్భనవసేన తదఙ్గప్పహానవసేన చ కిలేసానం పరిచ్చజనతో. ఉత్తరితరో విసిట్ఠతరస్స పహానప్పకారస్స అభావతో.

౩౬౮. ఆఘాతకరణవసేనాతి చేతసికాఘాతస్స ఉప్పజ్జనవసేన. బ్యాపజ్జనవసేనాతి చిత్తస్స విపత్తిభావవసేన. సమ్పదుస్సనవసేనాతి సబ్బసో దుస్సనవసేన. తీహి పదేహి యది అరహత్తమగ్గేన కిలేసానం పరిచ్చాగో చాగాధిట్ఠానం, అరహత్తమగ్గేనేవ నేసం వూపసమో ఉపసమాధిట్ఠానం హోతీతి దస్సేతి. ఏత్థ విసేసేన పరిచ్చాగో సమ్పజహనం అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనం చాగో, తథా పన పరిచ్చాగేన యో సో నేసం తదా వూపసన్తతాయ అభావో, అయం ఉపసమోతి అయమేతేసం విసేసో.

౩౬౯. మఞ్ఞితన్తి మఞ్ఞనా, ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా కప్పనాతి అత్థో. అవిజ్జావిబన్ధనతణ్హాగాహాదీనం సాధారణభావతో అయమహన్తి ఏత్థ అహన్తి దిట్ఠిమఞ్ఞనాదస్సనం, సా పన దిట్ఠి మానమఞ్ఞనాయ అత్తనియగాహవసేన హోతీతి స్వేవ ‘‘అయ’’న్తి ఇమినా గహితోతి ఆహ – ‘‘అయమహన్తి ఏకం తణ్హామఞ్ఞితమేవ వట్టతీ’’తి. ఆబాధట్ఠేనాతి పటిపీళనట్ఠేన. మఞ్ఞనావసేన హి సత్తానం తథా హోతి. అన్తోదోసట్ఠేనాతి అబ్భన్తరదుట్ఠభావేన. మఞ్ఞనాదూసితత్తా హి సత్తానం అత్తభావో దుక్ఖతామూలాయత్తో, కిలేసాసుచిపగ్ఘరణతో ఉప్పాదనిరోధభఙ్గేహి ఉద్ధముద్ధం పక్కపభిన్నో హోతీతి ఫలూపచారేన ‘‘మఞ్ఞితం గణ్డో’’తి వుత్తో. అనుపవిట్ఠట్ఠేనాతి అనుపవిసిత్వా హదయమాహచ్చ అధిట్ఠానేన. మఞ్ఞితఞ్హి పీళాజననతో అన్తోతుదనతో దురుద్ధరణతో సల్లం. ఖీణాసవముని సబ్బసో కిలేసానం సన్తత్తా, తతో ఏవ పరిళాహానం పరినిబ్బుతత్తా వూపసన్తత్తా సన్తో ఉపసన్తో నిబ్బుతోతి వుచ్చతి. యత్థ ఠితన్తి యస్మిం అసేక్ఖభూమియం ఠితం. యది భగవా అత్తనో దేసనాఞాణానురూపం దేసనం పవత్తాపేయ్య, మహాపథవిం పత్థరన్తస్స వియ, ఆకాసం పసారేన్తస్స వియ, అనన్తాపరిమేయ్యలోకధాతుయో పటిచ్చ తేసం ఠితాకారం అనుప్పూరం విచినన్తస్స వియ దేసనా పరియోసానం న గచ్ఛేయ్య. యస్మా పనస్స వినేయ్యజ్ఝాసయానురూపమేవ దేసనా పవత్తి, న తతో పరం అణుమత్తమ్పి వడ్ఢతి. తస్మా వుత్తం – ‘‘సబ్బాపి ధమ్మదేసనా సంఖిత్తావ, విత్థారదేసనా నామ నత్థీ’’తి. నను సత్తపకరణదేసనా విత్థారకథాతి? న సాపి విత్థారకథాతి ఆహ – ‘‘సమన్తపట్ఠానకథాపి సంఖిత్తాయేవా’’తి. సన్నిపతితదేవపరిసాయ అజ్ఝాసయానురూపమేవ హి తస్సాపి పవత్తి, న సత్థుదేసనాఞాణానురూపన్తి. యథానుసన్ధిం పాపేసి యథాఉద్దిట్ఠే అనుపుబ్బేన అనవసేసతో విభజనవసేన దేసనాయ నిట్ఠాపితత్తా. విపఞ్చితఞ్ఞూ…పే… కథేసి నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారవసేన దేసితత్తా.

౩౭౦. అట్ఠన్నం పరిక్ఖారానన్తి నయిదమనవసేసపరియాదానం, లక్ఖణవచనం పనేతం, అఞ్ఞతరస్సాతి వచనసేసో. తథా హి, ‘‘మయ్హం ఇద్ధిమయపరిక్ఖారలాభాయ పచ్చయో హోతూ’’తి పత్థనం పట్ఠపేత్వా పత్తచీవరం, పత్తం, చీవరమేవ వా దిన్నే చరిమభవే ఇద్ధిమయపరిక్ఖారో నిబ్బత్తతీతి వదన్తి. అదిన్నత్తాతి కేచివాదో, తేనాహ ‘‘కులపుత్తో’’తిఆది. ఓకాసాభావతోతి ఉపసమ్పదాలక్ఖణస్స అసమ్భవతో. తేనాహ – ‘‘కులపుత్తస్స ఆయుపరిక్ఖీణ’’న్తి. ఉదకతిత్థ…పే… ఆరద్ధో పరమప్పిచ్ఛభావతో.