౬. మహాకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౨౯౮. కమ్మస్స మోఘభావో నామ ఫలేన తుచ్ఛతా ఫలాభావోతి ఆహ – ‘‘మోఘన్తి తుచ్ఛం అఫల’’న్తి. తథం భూతన్తి సచ్చసద్దస్స అత్థమాహ. పరిబ్బాజకో పన ‘‘సచ్చ’’న్తి ఇమినా తమేవ సఫలన్తి వదతి. సఫలఞ్హి కమ్మం సత్థు అభిమతమనోకమ్మన్తి అధిప్పాయో. ఇదఞ్చ ‘‘మోఘం కాయకమ్మ’’న్తిఆదివచనం. తం గహేత్వాతి పరమ్పరాయ గహేత్వా. ఏసాతి పోతలిపుత్తో పరిబ్బాజకో. అభిసఞ్ఞానిరోధకథం సన్ధాయ వదతి. సాపి హి తిత్థియానం అన్తరే పాకటా జాతాతి. థేరోతి సమిద్ధిత్థేరో. యథా భగవతా వుత్తం, తతో చ అఞ్ఞథావ దోసారోపనభయేన గహేత్వా తతో భగవన్తం థేరో రక్ఖతీతి అధిప్పాయేన పరిబ్బాజకో, ‘‘పరిరక్ఖితబ్బం మఞ్ఞిస్సతీ’’తి అవోచాతి ఆహ – ‘‘పరిరక్ఖితబ్బన్తి గరహతో మోచనేన రక్ఖితబ్బ’’న్తి. సఞ్చేతనా అస్స అత్థీతి సఞ్చేతనికం. కమ్మన్తి సఞ్చేతనికస్సపి కమ్మస్స అత్తనో సమయే ఇచ్ఛితత్తా పరిబ్బాజకేన వుత్తం.

సఙ్ఖతసఙ్ఖారతాయ రూపమేవ ‘‘తిలమత్తమ్పి సఙ్ఖార’’న్తి వుత్తం. తేనాహ – ‘‘మంసచక్ఖునావ పస్సతీ’’తి. సమాగమదస్సనం సన్ధాయాతి కత్థచిపి తస్స దస్సనం సన్ధాయ, న పరిఞ్ఞాదస్సనం. తేనాహ భగవా – ‘‘కుతో పనేవరూపం కథాసల్లాప’’న్తి.

౨౯౯. వట్టదుక్ఖన్తి సంసారదుక్ఖం. కిలేసదుక్ఖన్తి కిలేససమ్భవరాగపరిళాహదుక్ఖం. సఙ్ఖారదుక్ఖన్తి యదనిచ్చం, తం దుక్ఖన్తి ఏవం వుత్తదుక్ఖం. సచే భాసితం భవేయ్యాతి ఇమం ఈదిసం దుక్ఖం సన్ధాయ ఆయస్మతా సమిద్ధినా భాసితం సియా ను భగవా, అవిభజిత్వా బ్యాకరణం యుత్తమేవాతి అధిప్పాయో.

౩౦౦. ఉమ్మఙ్గన్తి ఉమ్ముజ్జనం, కథాముళ్హేన అన్తరా అఞ్ఞాణవిసయపఞ్హా ఉమ్మఙ్గం. తేనాహ – ‘‘పఞ్హాఉమ్మఙ్గ’’న్తి నేవ దిబ్బచక్ఖునాతి కస్మా వుత్తం. న హి తం అయోనిసో ఉమ్ముజ్జనం దిబ్బచక్ఖువిసయన్తి? కామఞ్చేతం న దిబ్బచక్ఖువిసయం, దిబ్బచక్ఖుపరిభణ్డఞావిసయం పన సియాతి తథా వుత్తం. అధిప్పాయేనేవాతి ఉదాయిత్థేరస్స అధిప్పాయేనేవ గయ్హమానేన తం అయోనియో ఉమ్ముజ్జనం అఞ్ఞాసి. సన్నిసీదితుం పుబ్బే నిసిన్నాకారేన సన్నిసీదితుం న సక్కోతి. సమిద్ధిత్థేరేన అనభిసఙ్ఖతస్సేవ అత్థస్స కథితత్తా, ‘‘యం అభూతం, తదేవ కథేస్సతీ’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘అయోనిసో ఉమ్ముజ్జిస్సతీ’’తి. తిస్సో వేదనా పుచ్ఛితా, ‘‘కిం సో వేదియతీ’’తి అవిభాగేన వేదియమానస్స జాతితత్తా. సుఖాయ వేదనాయ హితన్తి సుఖవేదనియం. తేనాహ – ‘‘సుఖవేదనాయ పచ్చయభూత’’న్తి. సేసేసూతి, ‘‘దుక్ఖవేదనియ’’న్తిఆదీసు.

హేట్ఠా తికజ్ఝానచేతనాతి ఏత్థ, ‘‘కుసలతో’’తి అధికారతో రూపావచరకుసలతో హేట్ఠా తికజ్ఝానచేతనాతి అత్థో. ఏత్థాతి ఏతేసు కామావచరరూపావచరసుఖవేదనియకమ్మేసు. అదుక్ఖమసుఖమ్పీతి పి-సద్దేన ఇట్ఠారమ్మణే సుఖమ్పీతి ఇమమత్థం సమ్పిణ్డేతి.

యది కాయద్వారే పవత్తతో అఞ్ఞత్థ అదుక్ఖమసుఖం జనేతి, అథ కస్మా, ‘‘దుక్ఖస్సేవ జననతో’’తి వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘సా పన వేదనా’’తిఆది.

చతుత్థజ్ఝానచేతనాతి ఏత్థ అరూపావచరకుసలచేతనాతిపి వత్తబ్బం. యథా హి ‘‘కాయేన వాచాయ మనసా’’తి ఏత్థ యథాలాభగ్గహణవసేన మనసా సుఖవేదనియం అదుక్ఖమసుఖవేదనియన్తి అయమత్థో అరూపావచరకుసలేపి లబ్భతీతి సుఖమ్పి జనేతి ఉక్కట్ఠస్స ఞాణసమ్పయుత్తకుసలస్స సోళసవిపాకచిత్తనిబ్బత్తనతో, అయఞ్చ నయో హేట్ఠా, ‘‘అదుక్ఖమసుఖమ్పీ’’తి ఏత్థాపి వత్తబ్బో. పుబ్బే పరియాయతో దుక్ఖవేదనా వుత్తా, సుత్తన్తసంవణ్ణనా హేసాతి ఇదాని నిప్పరియాయతో పున దస్సేతుం, ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తేన ఏత్థ దుక్ఖవేదనియం పవత్తివసేనేవ వట్టతీతి. ఏతస్సాతి దుక్ఖవేదనియస్స పవత్తివసేనేవ యుజ్జమానత్తా ఏతస్స వసేన సబ్బం సుఖవేదనియం అదుక్ఖమసుఖవేదనియఞ్చ పవత్తివసేనేవ వత్తుం వట్టతి.

ఆలయోతి అభిరుచి. మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణన్తి మహతి కమ్మవిభజనే ఞాణం, మహన్తం వా కమ్మవిభజనఞాణం. భాజనం నామ నిద్దేసో, అయం పన ఉద్దేసోతి కత్వా ఆహ – ‘‘కతమే చత్తారో…పే… మాతికాట్ఠపన’’న్తి.

౩౦౧. పాటియేక్కో అనుసన్ధి యథాఉద్దిట్ఠస్స మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణస్స అభాజనభావతో, పుచ్ఛానుసన్ధిఅజ్ఝాసయానుసన్ధీసు చ అనన్తోగధత్తా. తేనాహ ‘‘ఇదం హీ’’తిఆది. ఇదం ఆరమ్మణం కత్వాతి ఇధ, ‘‘పాణాతిపాతిం అదిన్నాదాయి’’న్తిఆదినా పుగ్గలాధిట్ఠానేన వుత్తం కమ్మవిభఙ్గం ఆరబ్భ. ఇమం పచ్చయం లభిత్వాతి తస్సేవ వేవచనం. ఇదం దస్సనం గణ్హన్తీతి ఇదం, ‘‘అత్థి కిర, భో, పాపకాని కమ్మాని, నత్థి కిర, భో, పాపకాని కమ్మానీ’’తి చ ఆదీని హత్థిదస్సకఅన్ధావియ దిట్ఠమత్తే ఏవ ఠత్వా అచిత్తకదస్సనఞ్చ గణ్హన్తి. వీరియం కిలేసానం ఆతాపనవసేన ఆతప్పం, తదేవ పదహవసేన పధానం, పునప్పునం యుఞ్జనవసేన అనుయోగో, తథా భావనాయ నప్పమజ్జతి ఏతేనాతి అప్పమాదో, సమ్మా యోనిసో మనసి కరోతి ఏతేనాతి సమ్మామనసికారోతి వుచ్చతీతి అధిప్పాయేన, ‘‘పఞ్చపి వీరియస్సేవ నామానీ’’తి ఆహ. అప్పమాదో వా సతియా అవిప్పవాసో. యస్మిం మనసికారే సతి తస్స దిబ్బచక్ఖుఞాణం ఇజ్ఝతి, అయమేత్థ సమ్మామనసికారోతి ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. చేతోసమాధిన్తి దిబ్బచక్ఖుఞాణసహగతం చిత్తసమాధిం. తేనాహ ‘‘దిబ్బచక్ఖుసమాధి’’న్తి. అఞ్ఞథాతి అకుసలకమ్మకరణతో అఞ్ఞథా, తం పన కుసలకమ్మకరణం హోతీతి ఆహ – ‘‘యే దస్సన్నం కుసలానం కమ్మపథానం పూరితత్తా’’తి దిట్ఠిథామేనాతి దిట్ఠివసేన దిట్ఠిబలేన. దిట్ఠిపరామాసేనాతి దిట్ఠివసేన ధమ్మసభావం అతిక్కమిత్వా పరామాసేన. అధిట్ఠహిత్వాతి, ‘‘ఇదమేవ సచ్చం, మోఘమఞ్ఞ’’న్తి అధిట్ఠాయ అభినివిసిత్వా. ఆదియిత్వాతి దళ్హగ్గాహం గహేత్వా. వోహరతీతి అత్తనో గహితగ్గహణం పరేసం దీపేన్తో వోహరతి.

౩౦౨. తత్రానన్దాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. ఇదమ్పీతి ఇదం వచనం. ‘‘తత్రానన్దా’’తి ఏవమాదివచనమ్పీతి అత్థో. న మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణస్స భాజనం తస్స అనిద్దేసభావతో. అస్సాతి మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణస్స మాతికాట్ఠపనమేవ దిబ్బచక్ఖుకానం సమణబ్రాహ్మణానం వసేన అనుఞ్ఞాతబ్బస్స చ దస్సనవసేన ఉద్దేసభావతో. తేనాహ ‘‘ఏత్థ పనా’’తిఆది. తత్థ ఏత్థ పనాతి ‘‘తత్రానన్దా’’తిఆదిపాఠే. ఏతేసం దిబ్బచక్ఖుకానన్తి ఏతేసం హేట్ఠా చతూసుపి వారేసు ఆగతానం దిబ్బచక్ఖుకానం. ఏత్తకాతి ఏకచ్చియా సచ్చగిరా. అనుఞ్ఞాతాతి అనుజానితా. అననుఞ్ఞాతాతి పటిక్ఖేపితా. ఇధ అననుఞ్ఞాతముఖేన దీపితం అననుఞ్ఞాతభావమత్తం. తత్రానన్దాతిఆదికే తత్రాతి నిద్ధారణే భుమ్మన్తి దస్సేన్తో, ‘‘తేసు చతూసు సమణబ్రాహ్మణేసూ’’తి ఆహ. ఇదం వచనం ‘‘అత్థి కిర, భో…పే… విపాకో’’తి ఇదం ఏవం వుత్తం. అస్సాతి తథావాదినో సమణబ్రాహ్మణస్స. అఞ్ఞేనాకారేనాతి ‘‘యో కిర, భో’’తిఆదినా వుత్తకారణతో అఞ్ఞేన కారణేన. ద్వీసు ఠానేసూతి ‘‘అత్థి కిర, భో…పే… విపాకో’’తి చ, ‘‘అపాయం…పే… నిరయం ఉపపన్న’’న్తి చ ఇమేసు ద్వీసు పాఠపదేసేసు. అనుఞ్ఞాతా తదత్థస్స అత్థిభావతో. తీసు ఠానేసూతి ‘‘యో కిర, భో…పే… నిరయం ఉపపజ్జతి’’, ‘‘యమ్పి సో…పే… తే సఞ్జానన్తి’’, ‘‘యమ్పి సో యదేవ…పే… మోఘమఞ్ఞ’’న్తి ఇమేసు తీసు పాఠపదేసేసు. అననుఞ్ఞాతా తదత్థస్సానేకన్తికత్తా మిచ్ఛాభినివేసతో చ. తేనాహ భగవా – ‘‘అఞ్ఞథా హి, ఆనన్ద, తథాగతస్స మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణ’’న్తి. యథా తే అప్పహీనవిపల్లాసా పదేసఞాణసమణబ్రాహ్మణా కమ్మవిభఙ్గం సఞ్జానన్తి, తతో అఞ్ఞథావ సబ్బసో పహీనవిపల్లాసస్స తథా ఆగమనాదిఅత్థేన తథాగతస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స మహాకమ్మవిభఙ్గఞాణం హోతీతి అత్థో.

౩౦౩. ఇమినా దిబ్బచక్ఖుకేన యం కమ్మం కరోన్తో దిట్ఠో, తతో పుబ్బేతి యోజనా. తతోతి తతో కరియమానకమ్మతో పుబ్బే. ఖన్దోతి కుమారో. సివోతి ఇస్సరో. పితామహోతి బ్రహ్మా. ఇస్సరాదీహీతి ఇస్సరబ్రహ్మపజాపతిఆదీహి. విసట్ఠోతి నిమ్మితో. మిచ్ఛాదస్సనేనాతి మిచ్ఛాదస్సనవసేన. యన్తి యం కమ్మం. తత్థాతి తేసు పాణాతిపాతాదివసేన పవత్తకమ్మేసు. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి తస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం పటిసంవేదేతీతి యోజనా. ఉపపజ్జిత్వాతి దుతియభవే నిబ్బత్తిత్వా. అపరస్మిం పరియాయేతి అఞ్ఞస్మిం యత్థ కత్థచి భవే.

ఏకం కమ్మరాసిన్తి పాణాతిపాతాదిభేదేన ఏకం కమ్మసముదాయం. ఏకం విపాకరాసిన్తి తస్సేవ అఙ్గేన ఏకం విపాకసముదాయం. ఇమినాతి యథావుత్తేన దిబ్బచక్ఖుకేన సమణేన బ్రాహ్మణేన వా అదిట్ఠా. తయోతి ‘‘పుబ్బే వాస్స తం కతం హోతీ’’తిఆదినా వుత్తా తయో. ద్వే విపాకరాసీతి దిట్ఠధమ్మవేదనియో అపరాపరియాయవేదనియోతి ద్వే విపాకరాసీ. ఉపపజ్జవేదనియం పన తేన దిట్ఠం, తస్మా ‘‘ద్వే’’తి వుత్తం. దిట్ఠో ఏకో, అదిట్ఠా తయోతి దిట్ఠే చ అదిట్ఠే చ చత్తారో కమ్మరాసీ, తథా దిట్ఠో ఏకో, అదిట్ఠా ద్వేతి తయో విపాకరాసీ. ఇమాని సత్త ఠానానీతి యథావుత్తాని సత్త ఞాణస్స పవత్తనట్ఠానాని. ‘‘ఇమస్స నామ కమ్మస్స ఇదం ఫలం నిబ్బత్త’’న్తి కమ్మస్స, ఫలస్స వా అదిట్ఠత్తా, ‘‘దుతియవారే దిబ్బచక్ఖుకేన కిఞ్చి న దిట్ఠ’’న్తి వుత్తం. పఠమం వుత్తనయేన తయో కమ్మరాసీ వేదితబ్బా, ఇధ దిబ్బచక్ఖుకేన దిట్ఠస్స అభావతో, ‘‘పచ్చత్తట్ఠానానీ’’తి వుత్తం.

భవతి వడ్ఢతి ఏతేనాతి భబ్బం, వడ్ఢినిమిత్తం. న భబ్బం అభబ్బన్తి ఆహ ‘‘భూతవిరహిత’’న్తి. అత్తనో ఫలే భాసనం దిబ్బనం ఆభాసనన్తి ఆహ – ‘‘ఆభాసతి అభిభవతి పటిబాహతీ’’తి. బలవకమ్మన్తి మహాసావజ్జం కమ్మం గరుసమాసేవితాదిభేదం. ఆసన్నేతి మరణే, అభిణ్హం ఉపట్ఠానేన వా తస్స మరణచిత్తస్స ఆసన్నే. బలవకమ్మన్తి గరుసమాసేవితతాదివసేన బలవం కుసలకమ్మం. దుబ్బలకమ్మస్సాతి అత్తనో దుబ్బలస్స. ఆసన్నే కుసలం కతన్తి ఇధాపి ఆసన్నతా పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా.

ఉపట్ఠానాకారేనాతి మరణస్స ఆసన్నకాలే కమ్మస్స ఉపట్ఠానాకారేన. తస్సాతి తస్స పుగ్గలస్స. నిబ్బత్తికారణభూతం హుత్వా ఉపట్ఠాతి అకుసలన్తి యోజనా. తిత్థియా కమ్మన్తరవిపాకన్తరేసు అకుసలతాయ యం కిఞ్చి కమ్మం యస్స కస్సచి విపాకస్స కారణం కత్వా గణ్హన్తి హత్థిదస్సకఅన్ధాదయో వియ దిట్ఠమత్తాభినివేసినోతి, ‘‘అఞ్ఞతిత్థియా…పే… ఉపట్ఠాతీ’’తి వుత్తం. ఇతరస్మిన్తి భబ్బఞ్చేవ భబ్బాభాసఞ్చ, భబ్బం అభబ్బాభాసన్తి ఇమస్మిం ద్వయే. ఏసేవ నయో పఠమదుతియపుగ్గలవసేన పురిమానం ద్విన్నం కమ్మానం యోజనానయో వుత్తో ఉపట్ఠానాకారవసేన. అయమేవ తతియచతుత్థపుగ్గలవసేన పచ్ఛిమానం ద్విన్నం కమ్మానం యోజనానయో. తతియస్స హి కమ్మస్స కుసలత్తా తస్స చ సగ్గే నిబ్బత్తత్తా తత్థ కారణభూతం కుసలం హుత్వా ఉపట్ఠాతి; తథా చతుత్థస్సపి కమ్మస్స కుసలత్తా, తస్స పన నిరయే నిబ్బత్తత్తా తత్థ నిబ్బత్తికారణభూతం అఞ్ఞతిత్థియానం అకుసలం హుత్వా ఉపట్ఠాతీతి. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మహాకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.