౫. చూళకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా

౨౮౯. అఙ్గసుభతాయాతి అఙ్గానం హత్థపాదాదిసరీరావయవానం సున్దరభావేన. యం అపచ్చం కుచ్ఛితం ముద్ధం వా, తత్థ లోకే మాణవవోహారో, యేభుయ్యేన సత్తా దహరకాలే సుద్ధధాతుకా హోన్తీతి వుత్తం, ‘‘తరుణకాలే వోహరింసూ’’తి. అధిపతిత్తాతి ఇస్సరభావతో.

సమాహారన్తి సన్నిచయం. పణ్డితో ఘరమావసేతి యస్మా అప్పతరేపి బ్యయమానే భోగా ఖీయన్తి, అప్పతరేపి సఞ్చయమానే వడ్ఢన్తి, తస్మా విఞ్ఞుజాతికో కిఞ్చి బ్యయం అకత్వా అయమేవ ఉప్పాదేన్తో ఘరావాసం అనుతిట్ఠేయ్యాతి లోభాదేసితమత్థం వదతి.

ధనలోభేన…పే… నిబ్బత్తో. లోభవసికస్స హి గతి నిరయో వా తిరచ్ఛానయోని వా. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘నిమిత్తస్సాదగథితం వా, భిక్ఖవే, విఞ్ఞాణం తిట్ఠమానం తిట్ఠతి అనుబ్యఞ్జనస్సాదగథితం వా. తస్మిం సమయే కాలఙ్కరేయ్య, ద్విన్నం గతీనం అఞ్ఞతరం గతిం వదామి – నిరయం వా తిరచ్ఛానయోనిం వా’’తి (సం. ని. ౪.౨౩౫). నిరయే నిబ్బత్తిస్సతి కతోకాసస్స కమ్మస్స పటిబాహితుం అసక్కుణేయ్యభావతో.

పత్తక్ఖన్ధఅధోముఖభావం సన్ధాయ ‘‘ఓనామేత్వా’’తి వుత్తం. బ్రాహ్మణచారిత్తస్స భావితతం సన్ధాయాహ ‘‘బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో’’తి. తం పవత్తిం పుచ్ఛీతి సుతమేతం మయా, ‘‘మయ్హం పితా సునఖో హుత్వా నిబ్బత్తో’’తి, ఏతం భోతా గోతమేన వుత్తన్తి. కిమిదం వుత్తన్తి ఇమం పవత్తిం పుచ్ఛి.

తథేవ వత్వాతి యథా సునఖస్స వుత్తం, తథేవ వత్వా. అవిసంవాదనత్థన్తి, ‘‘తోదేయ్యబ్రాహ్మణో సునఖో జాతో’’తి అత్తనో వచనస్స అవిసంవాదనత్థం, విసంవాదనాభావదస్సనత్థన్తి అధిప్పాయో. ఞాతోమ్హి ఇమినాతి ఇమినా మమ పుత్తేన మయ్హం పురిమజాతియం పితాతి ఏవం ఞాతో అమ్హీతి జానిత్వా. బుద్ధానుభావేన కిర సునఖో తథా దస్సేతి, న జాతిస్సరతాయ. భగవన్తం దిస్వా భుక్కరణం పన పురిమజాతిసిద్ధవాసనాయ. భవపటిచ్ఛన్నన్తి భవన్తరభావేన పటిచ్ఛన్నం. నామ-సద్దో సమ్భావనే. పటిసన్ధిఅన్తరన్తి అఞ్ఞజాతిపటిసన్ధిగ్గహణేన హేట్ఠిమజాతం గతిం. అఙ్గవిజ్జాపాఠకో కిరేస, తేన అప్పాయుకదీఘాయుకతాదివసేన చుద్దస పఞ్హే అభిసఙ్ఖరి; ఏవం కిరస్స అహోసి, ‘‘ఇమేసం సత్తానం అప్పాయుకతాదయో విసేసా అఙ్గపచ్చఙ్గవసేన సల్లక్ఖియన్తి. న ఖో పనేతం యుత్తం ‘అఙ్గపచ్చఙ్గాని యావ తేసం తేసం కారణ’న్తి; తస్మా భవితబ్బమేత్థ అఞ్ఞేనేవ కారణేన. సమణో గోతమో తం కారణం విభజిత్వా కథేస్సతి, ఏవాయం సబ్బఞ్ఞూతి నిచ్ఛయో మే అపణ్ణకో భవిస్సతీ’’తి. అపరే పన భణన్తి, ‘‘తిరచ్ఛానగతం మనుస్సం వా ఆవిసిత్వా ఇచ్ఛితత్థకసావనం నామ మహామన్తవిజ్జావసేన హోతి; తస్మా న ఏత్తావతా సమణస్స గోతమస్స సబ్బఞ్ఞుతా సునిచ్ఛితా హోతి. యం నూనాహం కమ్మఫలమస్స ఉద్దిస్స పఞ్హం పుచ్ఛేయ్యం, తత్థ చ మే చిత్తం ఆరాధేన్తో పఞ్హం బ్యాకరిస్సతి. ఏవాయం సబ్బఞ్ఞూతి వినిచ్ఛయో మే భవిస్సతీతి తే పఞ్హే పుచ్ఛతీ’’తి.

భణ్డకన్తి సాపతేయ్యం, సన్తకన్తి అత్థో. కమ్మునా దాతబ్బం ఆదియన్తీతి కమ్మదాయాదా, అత్తనా కతూపచితకమ్మఫలభాగీతి అత్థో. తం పన కమ్మదాయజ్జం కారణోపచారేన వదన్తో, ‘‘కమ్మం ఏతేసం దాయజ్జం భణ్డకన్తి అత్థో’’తి ఆహ – యథా ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతు ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౮౦). యవతి ఫలం సభావతో భిన్నమ్పి అభిన్నం వియ మిస్సితం హోతి, ఏతేనాతి యోనీతి ఆహ – ‘‘కమ్మం ఏతేసం యోని కారణ’’న్తి. మమత్తవసేన బజ్ఝతి సంబజ్ఝతీతి బన్ధు, ఞాతి సాలోహితో చ. కమ్మం పన ఏకన్తసమ్బన్ధమేవాతి ఆహ – ‘‘కమ్మం ఏతేసం బన్ధూ’’తి. పతిట్ఠాతి అవస్సయో. కమ్మసదిసో హి సత్తానం అవస్సయో నత్థి, అఞ్ఞో కోచి ఇస్సరో బ్రహ్మా వా న కరోతి తాదిసం కత్తుం సజ్జితుం అసమత్థభావతో. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం వుత్తనయేన వేదితబ్బం. కమ్మమేవాతి కస్మా అవధారితం, నను కిలేసాపి సత్తానం హీనపణీతభావకారణం, న కేవలన్తి? సచ్చమేతం, కిలేసపయోగేన విపాకవట్టం నిబ్బత్తం కమ్మపవత్తితమేవాతి కత్వా వుత్తం. ‘‘కథితస్స అత్థం న సఞ్జానాసీ’’తి సఙ్ఖేపతో వత్వా నను భగవా మహాకారుణికో పరేసం ఞాపనత్థమేవ ధమ్మం దేసేతీతి ఆహ – ‘‘మాననిస్సితో కిరేసా’’తిఆది.

౨౯౦. సమత్తేనాతి పరియత్తేన, యథా తం ఫలం దాతుం సమత్థం హోతి, ఏవం కతేన, ఉపచితేనాతి అత్థో. తాదిసం పన అత్తనో కిచ్చే అనూనం నామ హోతీతి ఆహ ‘‘పరిపుణ్ణేనా’’తి. సమాదిన్నేనాతి ఏత్థ సమాదానం నామ తణ్హాదిట్ఠీహి గహణం పరామసనన్తి ఆహ – ‘‘గహితేన పరామట్ఠేనా’’తి. పటిపజ్జతి ఏతాయ సుగతిదుగ్గతీతి పటిపదా, కమ్మం. తథా హి తం ‘‘కమ్మపథో’’తి వుచ్చతి.

ఏసాతి పటిపదా. దుబ్బలం ఉపఘాతకమేవ సియాతి ఉపపీళకస్స విసయం దస్సేతుం, ‘‘బలవకమ్మేనా’’తిఆది వుత్తం. బలవకమ్మేనాతి పుఞ్ఞకమ్మేన. వదతి నామాతి వదన్తో వియ హోతి. నిబ్బత్తాపేయ్యన్తి కస్మా వుత్తం, నను ఉపపీళకసభావం కమ్మం జనకసభావం న హోతీతి? సబ్బమేతం పరికప్పనవచనం, యథా మనుస్సా పచ్చత్థికం పటిపక్ఖం కిఞ్చి కాతుం అసమత్థాపి కేచి ఆలమ్బనవసేన సమత్థా వియ అత్తానం దస్సేన్తి, ఏవంసమ్పదమిదన్తి కేచి. అపరే పన భణన్తి – యస్సిదం కమ్మస్సవిపాకం పీళేతి, సచే తస్మిం అనోకాసే ఏవ సయం విపచ్చితుం ఓకాసం లభేయ్య, అపాయేసు ఏవ తంసమఙ్గిపుగ్గలం నిబ్బత్తాపేయ్య, యస్మా తం కమ్మం బలవం హుత్వా అవసేసపచ్చయసమవాయేన విపచ్చితుం ఆరద్ధం, తస్మా ఇతరం తస్స విపాకం విబాధేన్తం ఉపపీళకం నామ జాతం. ఏతదత్థమేవ చేత్థ ‘‘బలవకమ్మేన నిబ్బత్త’’న్తి బలవగ్గహణం కతం. కిచ్చవసేన హి నేసం కమ్మానం ఏతా సమఞ్ఞా, యదిదం ఉపపీళకం ఉపచ్ఛేదకం జనకం ఉపత్థమ్భకన్తి, న కుసలాని వియ ఉపత్థమ్భాని హోన్తి నిబ్బత్తత్థాయ. పీళేత్వాతి విహేఠేత్వా పటిఘాటనాదివసేన ఉచ్ఛుతేలయన్తాదయో వియ ఉచ్ఛుతిలాదికే విబాధేత్వా. నిరోజన్తి నిత్తేజం. నియూసన్తి నిరసం. కసటన్తి నిస్సారం. పరిస్సయన్తి ఉపద్దవం.

ఇదాని పరిస్సయస్స ఉపనయనాకారం దస్సేన్తేన తత్థ, ‘‘దారకస్సా’’తిఆదిం వత్వా భోగానం వినాసనాకారం దస్సేతుం, పున ‘‘దారకస్సా’’తిఆది వుత్తం. కుమ్భదోహనాతి కుమ్భపూరఖీరా. గోమణ్డలేతి గోయూథే.

అట్ఠుసభగమనం కత్వాతి అట్ఠఉసభప్పమాణం పదేసం పచ్చత్థికం ఉద్దిస్స ధనుగ్గహో అనుయాయిం కత్వా. తన్తి సరం. అఞ్ఞోతి పచ్చత్థికో. తత్థేవ పాతేయ్య అచ్చాసన్నం కత్వా సరస్స ఖిత్తత్తా. వాళమచ్ఛోదకన్తి మకరాదివాళమచ్ఛవన్తం ఉదకం.

పటిసన్ధినిబ్బత్తకం కమ్మం జనకకమ్మం నామ పరిపుణ్ణవిపాకదాయిభావతో, న పవత్తివిపాకమత్తనిబ్బత్తకం. భోగసమ్పదాదీతి ఆది-సద్దేన ఆరోగ్యసమ్పదాది-పరివారసమ్పదాదీని గణ్హాతి. న దీఘాయుకతాదీని హి అప్పాయుకతాసంవత్తనికేన కమ్మునా నిబ్బత్తాని; అఞ్ఞం దీఘాయుకతాకరణేన ఉపత్థమ్భేతుం సక్కోతి; న అతిదుబ్బణ్ణం అప్పేసక్ఖం నీచకులీనం దుప్పఞ్ఞం వా వణ్ణవన్తతాదివసేన. తథా హి వక్ఖతి, ‘‘ఇమస్మిం పన పఞ్హవిస్సజ్జనే’’తిఆది, తం పన నిదస్సనవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

పురిమానీతి ఉపపీళకోపచ్ఛేదకాని. ఉపపీళకుపఘాతా నామ కుసలవిపాకపటిబాహకాతి అధిప్పాయేన ‘‘ద్వే అకుసలానేవా’’తి వుత్తం. ఉపత్థమ్భకం కుసలమేవాతి ఏత్థ యథా జనకం ఉభయసభావం, ఏవం ఇతరేసమ్పి ఉభయసభావతాయ వుచ్చమానాయ న కోచి విరోధో. దేవదత్తాదీనఞ్హి నాగాదీనం ఇతో అనుప్పవచ్ఛితానం పేతాదీనఞ్చ నరకాదీసు అకుసలకమ్మవిపాకస్స ఉపత్థమ్భనుపపీళనుపఘాతనాని న న సమ్భవన్తి. ఏవఞ్చ కత్వా యా హేట్ఠా బహూసు ఆనన్తరియేసు ఏకేన గహితపటిసన్ధికస్స ఇతరేసం తస్స అనుబలప్పదాయితా వుత్తా, సాపి సమత్థితా హోతి. యస్మిఞ్హి కమ్మే కతే జనకనిబ్బత్తం కుసలఫలం వా అకుసలఫలం వా బ్యాధిధాతుసమతాదినిమిత్తం విబాధీయతి, తముపత్థమ్భకం. యస్మిం పన కతే జాతిసమత్థస్స పటిసన్ధియం పవత్తియఞ్చ విపాకకటత్తారూపానం ఉప్పత్తి హోతి, తం జనకం. యస్మిం పన కతే అఞ్ఞేన జనితస్స ఇట్ఠస్స వా అనిట్ఠస్స వా ఫలస్స విబాధావిచ్ఛేదపచ్చయానుప్పత్తియా ఉపబ్రూహనపచ్చయుప్పత్తియా చ జనకసామత్థియానురూపం పరివుత్తిచిరతరపబన్ధా హోతి, ఏతం ఉపత్థమ్భకం. తథా యస్మిం కతే జనకనిబ్బత్తం కుసలఫలం అకుసలఫలం వా బ్యాధిధాతుసమతాదినిమిత్తం విబాధీయతి, తం ఉపపీళకం. యస్మిం పన కతే జనకసామత్థియవసేన చిరతరపబన్ధారహమ్పి సమానం ఫలం విచ్ఛేదకపచ్చయుప్పత్తియా విచ్ఛిజ్జతి, తం ఉపఘాతకన్తి అయమేత్థ సారో.

తత్థాతి తేసు కమ్మేసు. ఉపచ్ఛేదకకమ్మేనాతి ఆయునో ఉపఘాతకకమ్మేన. స్వాయముపఘాతకభావో ద్విధా ఇచ్ఛితబ్బోతి తం దస్సేతుం ‘‘పాణాతిపాతినా’’తిఆది వుత్తం. న సక్కోతి పాణాతిపాతకమ్మునా సన్తానస్స తథాభిసఙ్ఖతత్తా. యస్మిఞ్హి సన్తానే నిబ్బత్తం, తస్స తేన అభిసఙ్ఖతతా అవస్సం ఇచ్ఛితబ్బా తత్థేవ తస్స విపాకస్స వినిబన్ధనతో. ఏతేన కుసలస్స కమ్మస్స ఆయూహనక్ఖణేయేవ పాణాతిపాతో తాదిసం సామత్థియుపఘాతం కరోతీతి దస్సేతి, తతో కమ్మం అప్పఫలం హోతి. ‘‘దీఘాయుకా’’తిఆదినా ఉపఘాతసామత్థియేన ఖేత్తే ఉప్పన్నసస్సం వియ ఉపపత్తినియామకా ధమ్మాతి దస్సేతి. ఉపపత్తి నియతవిసేసే విపచ్చితుం ఓకాసే కరోన్తే ఏవ కుసలకమ్మే ఆకడ్ఢియమానపటిసన్ధికం పాణాతిపాతకమ్మం అప్పాయుకత్థాయ నియమేతీతి ఆహ – ‘‘పటిసన్ధిమేవ వా నియామేత్వా అప్పాయుకం కరోతీ’’తి. పాణాతిపాతచేతనాయ అచ్చన్తకటుకవిపాకత్తా సన్నిట్ఠానచేతనాయ నిరయే నిబ్బత్తతి తస్సా అత్థస్స ఖీణాభావతో; ఇతరే పన న తథా భారియాతి ఆహ – ‘‘పుబ్బా…పే… హోతీ’’తి. ఇధ పన యం హేట్ఠా వుత్తసదిసం, తం వుత్తనయేన వేదితబ్బం.

మనుస్సామనుస్సపరిస్సయాతి మానుసకా అమానుసకా చ ఉపద్దవా. పురతోతి పుబ్బద్వారతో. పచ్ఛతోతి పచ్ఛిమవత్థుతో. పవట్టమానాతి పరిజనస్స, దేవతానం వా దేసేన పవట్టమానా. పరేహీతి పురాతనేహి పరేహి. సమ్ముఖీభావన్తి సామిభావవసేన పచ్చక్ఖత్తం. ఆహరిత్వా దేన్తి ఇణాయికా. కమ్మన్తాతి వణిజ్జాదికమ్మాని. అపాణాతిపాతకమ్మన్తి పాణాతిపాతస్స పటిపక్ఖభూతం కమ్మం; పాణాతిపాతా విరతివసేన పవత్తితకమ్మన్తి అత్థో. దీఘాయుకసంవత్తనికం హోతి విపాకస్స కమ్మసరిక్ఖభావతో. ఇమినా నయేనాతి ఇమినా అప్పాయుకదీఘాయుకసంవత్తనికేసు కమ్మేసు యథావుత్తేన తం సంవత్తనికవిభావననయేన.

విహేఠనకమ్మాదీనిపీతి పి-సద్దేన కోధఇస్సామనకమచ్ఛేరథద్ధఅవిద్దసుభావవసేన పవత్తితకమ్మాని సఙ్గణ్హాతి. తథేవాతి యథా పాణాతిపాతకమ్మం అత్థతో ఏవం వదతి నామాతి వుత్తం, తథేవ వదమానాని వియ. ‘‘యం యదేవాతిపత్థేన్తి, సబ్బమేతేన లబ్భతీ’’తి (ఖు. పా. ౮.౧౦) వచనతో యథా సబ్బకుసలం సబ్బాసం సమ్పత్తీనం ఉపనిస్సయో, ఏవం సబ్బం అకుసలం సబ్బాసం విపత్తీనం ఉపనిస్సయోతి, ‘‘ఉపపీళనేన నిబ్భోగతం ఆపాదేత్వా’’తిఆది వుత్తం. తథా హి పాణాతిపాతకమ్మవసేనపి అయం నయో దస్సితో. అవిహేఠనాదీనీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన అక్కోధన-అనిస్సామన-దాన-అనతిమాన-విద్దసుభావేన పవత్తకమ్మాని సఙ్గణ్హాతి.

౨౯౩. ఇస్సా మనో ఏతస్సాతి ఇస్సామనకోతి ఆహ ‘‘ఇస్సాసమ్పయుత్తచిత్తో’’తి. ఉపక్కోసన్తోతి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసన్తో. ఇస్సం బన్ధతీతి ఇస్సం అనుబన్ధతి ఇస్సాసహితమేవ చిత్తం అనుపవత్తేతి. అప్పేసక్ఖోతి అప్పానుభావో అప్పఞ్ఞాతో. తేనాహ ‘‘న పఞ్ఞాయతీ’’తి. సా పనస్స అప్పానుభావతా పరివారాభావేన పాకటా హోతీతి ఆహ ‘‘అప్పపరివారో’’తి.

౨౯౪. మచ్ఛరియవసేన న దాతా హోతీతి సబ్బసో దేయ్యధమ్మస్స అభావేన న దాతా న హోతి. అమచ్ఛరీ హి పుగ్గలో సతి దేయ్యధమ్మే యథారహం దేతియేవ.

౨౯౫. అభివాదేతబ్బం ఖేత్తవసేన మత్థకప్పత్తం దస్సేతుం, ‘‘బుద్ధం వా’’తిఆది వుత్తం. అఞ్ఞేపి మాతుపితుజేట్ఠభాతరాదయో అభివాదనాదిఅరహా సన్తి, తేసు థద్ధాదివసేన కరణం నీచకులసంవత్తనికమేవ. న హి పవత్తే సక్కా కాతున్తి సమ్బన్ధో. తేన పవత్తివిపాకదాయినో కమ్మస్స విసయో ఏసోతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘పటిసన్ధిమేవ పనా’’తిఆది.

౨౯౬. అపరిపుచ్ఛనేనాతి అపరిపుచ్ఛామత్తేన నిరయే న నిబ్బత్తతి; అపరిపుచ్ఛాహేతు పన కత్తబ్బాకరణాదీహి సియా నిరయనిబ్బత్తీతి పాళియం, ‘‘న పరిపుచ్ఛితా హోతీ’’తిఆది వుత్తన్తి దస్సేన్తో, ‘‘అపరిపుచ్ఛకో పనా’’తిఆదిమాహ. యథానుసన్ధిం పాపేసీతి దేసనం యథానుసన్ధినిట్ఠానం పాపేసి. సేసం వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

చూళకమ్మవిభఙ్గసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.