౧౨. దక్ఖిణావిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా
౩౭౬. మహాపజాపతిగోతమీతి ఏత్థ గోతమీతి తస్స గోతమగోత్తతో ఆగతం నామం, మహాపజాపతి పన గుణతో. తం వివరితుం, ‘‘నామకరణదివసే పనస్సా’’తిఆది వుత్తం. మహతిం ఉళారం పజం జననపోసనేహి పరిరక్ఖతీతి మహాపజాపతి. పరిభోగవసేన న హఞ్ఞతీతి అహతం. సిప్పికానన్తి తన్తవాయానం. వాయనట్ఠానన్తి వీనట్ఠానం. తాని మం న తోసేన్తి కాయికస్స పుఞ్ఞస్స అభావతో. తేనాహ – ‘‘సహత్థా కతమేవ మం తోసేతీ’’తి. పిసిత్వా నిబ్బత్తనం కత్వా. పోథేత్వాతి సుఖుమభావాపాదనత్థం ధనుకేన నేత్వా. కాలానుకాలఞ్చ ధాతిగణపరివుతా గన్త్వా వేమకోటిం అగ్గహేసి ఏకదివసన్తి అధిప్పాయో. ఏవఞ్హి ‘‘ఏకదివసం పన…పే… అకాసీ’’తి పురిమవచనేన తం న విరుజ్ఝేయ్య.
ఛ చేతనాతి ఛబ్బిధా చేతనా. న హి తా ఛయేవ చేతనాతి. సఙ్ఘే గోతమి దేహి…పే… సఙ్ఘో చాతి ఇదమేవ సుత్తపదం. సఙ్ఘే గోతమి దేహీతి సఙ్ఘస్స దానాయ నియోజేసి, తస్మా సఙ్ఘోవ దక్ఖిణేయ్యతరోతి అయమేవేత్థ అత్థో. యది ఏవన్తిఆదినా తత్థ బ్యభిచారం దస్సేతి. రాజమహామత్తాదయోతిఆదినా తత్థ బ్యతిరేకతో నిదస్సనం ఆహ. మహన్తతరా భవేయ్యున్తి ఆనుభావాదినా మహన్తతరా భవేయ్యుం, న చ తం అత్థీతి. తస్మాతి యస్మా గుణవిసిట్ఠహేతుకం దక్ఖిణేయ్యతం అనపేక్ఖిత్వా అత్తనో దీయమానస్స దాపనం లభతి, తస్మా. మా ఏవం గణ్హాతి సమ్మాసమ్బుద్ధతో సఙ్ఘోవ దక్ఖిణేయ్యో’’తి మా గణ్హ.
తత్థ నిచ్ఛయసాధకం సుత్తపదం దస్సేన్తో, ‘‘నయిమస్మిం లోకే…పే… విపులఫలేసిన’’న్తి ఆహ. స్వాయమత్థో రతనసుత్తే (ఖు. పా. ౬.౩; సు. ని. ౨౨౬), ‘‘యం కిఞ్చి విత్త’’న్తి గాథాయ, అగ్గపసాదసుత్తాదీహి (ఇతివు. ౯౦) చ విభావేతబ్బోతి. తేనాహ – ‘‘సత్థారా ఉత్తరితరో దక్ఖిణేయ్యో నామ నత్థీ’’తి.
గోతమియా అన్తిమభవికతాయ దానస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ అనుప్పాదనతో న తం గరుతరం సఙ్ఘస్స పాదాపనే కారణన్తి ఆహ – ‘‘పచ్ఛిమాయ జనతాయా’’తిఆది. వచనతోపీతి తస్స వత్థయుగస్స సత్థు ఏవ పటిగ్గహణాయ వచనతోపి. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది.
సత్థా సఙ్ఘపరియాపన్నోవ ఈదిసే ఠానే అగ్గఫలట్ఠతాయ అట్ఠ-అరియపుగ్గలభావతో, సచే పనస్స న సయం సఙ్ఘపరియాపన్నతా, కథం సఙ్ఘే పూజితే సత్థా పూజితో నామ సియాతి అధిప్పాయో. తీణి సరణగమనాని తయో ఏవ అగ్గపసాదాతి వక్ఖతీతి అధిప్పాయో. అభిధేయ్యానురూపాని హి లిఙ్గవచనాని. న రుహతి అయాథావపటిపత్తిభావతో, న గిహివేసగ్గహణాదినా గిహిభావస్స పటిక్ఖిపితత్తా. న వత్తబ్బమేతం ‘‘సత్థా సఙ్ఘపరియాపన్నో’’తి సత్థుభావతో. సావకసమూహో హి సఙ్ఘో. సఙ్ఘగణే హి సత్థా ఉత్తరితరో అనఞ్ఞసాధారణగుణేహి సమన్నాగతభావతో మూలరతనభావతో చ.
౩౭౭. సమ్పతిజాతస్స మహాసత్తస్స సత్తపదవీతిహారగమనం ధమ్మతావసేన జాతం, పరం తదఞ్ఞదహరసదిసీ పటిపత్తీతి ఆహ – ‘‘హత్థపాదకిచ్చం అసాధేన్తేసూ’’తి.
౩౭౮. పచ్చూపకారం న సుకరం వదామి అనుచ్ఛవికకిరియాయ కాతుం అసక్కుణేయ్యత్తా. అభివాదేన్తి ఏతేనాతి అభివాదనం. వన్దమానేహి అన్తేవాసికేహి ఆచరియం ‘‘సుఖీ హోతూ’’తిఆదినా అభివాదేన్తి నామ. తేన వుత్తం ‘‘అభివాదన’’న్తి. తదభిముఖో…పే… వన్దిత్వా నిపజ్జతి, సేయ్యథాపి ఆయస్మా సారిపుత్తో. కాలానుకాలం ఉపట్ఠానం బీజయనపాదసమ్బాహనాది అనుచ్ఛవికకమ్మస్స కరణం నామ. అనుచ్ఛవికం కిరియం కాతుం న సక్కోతియేవ, యస్మా ఆచరియేన కతస్స ధమ్మానుగ్గహస్స అన్తేవాసినా కరియమానో ఆమిసానుగ్గహో సఙ్ఖమ్పి కలమ్పి కలభాగమ్పి న ఉపేతియేవాతి. తేన వుత్తం ‘‘న సుప్పతికారం వదామీ’’తి.
౩౭౯. పాటిపుగ్గలికం దక్ఖిణం ఆరబ్భ సముట్ఠితం, ‘‘తం మే భగవా పటిగ్గణ్హతూ’’తి మహాపజాపతిగోతమియా వచనం నిమిత్తం కత్వా దేసనాయ ఉట్ఠితత్తా. న కేవలఞ్చ తస్సా ఏవ వచనం, అథ ఖో ఆనన్దత్థేరోపి…పే… సమాదపేసి, తస్మా విభాగతో చుద్దససు…పే… హోతీతి దస్సేతుం, ఇమం దేసనం ఆరభి. తత్థ పతిపచ్చేకం పుగ్గలం దీయతీతి పాటిపుగ్గలికం. పఠమసద్దో యథా అగ్గత్థో, ఏవం సేట్ఠపరియాయోపీతి ఆహ ‘‘జేట్ఠకవసేనపీ’’తి. అగ్గా ఉత్తమే ఖేత్తే పవత్తత్తా. దుతియతతియాపి పరమదక్ఖిణాయేవ సబ్బసో సమ్మావిక్ఖమ్భితరాగాదికిలేసత్తా. రాగాదయో హి అదక్ఖిణేయ్యభావస్స కారణం. తేనేవాహ – ‘‘తిణదోసాని ఖేత్తాని, రాగదోసా అయం పజా’’తిఆది (ధ. ప. ౩౫౬). యస్మా పన సవాసనం సబ్బసో సముచ్ఛిన్నకిలేసేహి తతో ఏవ సబ్బసో అప్పటిహతఞాణచారేహి అనన్తాపరిమేయ్యగుణగణాధారేహి సమ్మాసమ్బుద్ధేహి సదిసో సదేవకే లోకే కోచి దక్ఖిణేయ్యో నత్థి. తస్మా ‘‘పరమదక్ఖిణాయేవా’’తి సాసఙ్కం వదతి. యస్మా పఞ్చాభిఞ్ఞో అట్ఠసమాపత్తిలాభీ ఏవ హోతి లోకియాభిఞ్ఞానం అట్ఠసమాపత్తిఅధిట్ఠానత్తా, తస్మా ‘‘లోకియపఞ్చాభిఞ్ఞే’’ఇచ్చేవ వుత్తం, న ‘‘అట్ఠసమాపత్తిలాభిమ్హీ’’తి తాయ అవుత్తసిద్ధత్తా. గోసీలధాతుకోతి గోసీలసభావో, సీలవతా సదిససీలోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అసఠో’’తిఆది. తేన న అలజ్జిధాతుకో పకతిసిద్ధో ఇధ పుథుజ్జనసీలవాతి అధిప్పేతోతి దస్సేతి.
పరిచ్ఛిన్దన్తోతి ఏత్తకోతి పచ్చేకప్పమాణతో తతో ఏవ అఞ్ఞమఞ్ఞం అసఙ్కరతోవ పరిచ్ఛిన్దన్తో. కథం పన అసఙ్ఖ్యేయ్యభావేన వుచ్చమానో విపాకో పరిచ్ఛిన్నో హోతి? సోపి తస్స పరిచ్ఛేదో ఏవ ఇతరేహి అసంకిణ్ణభావదీపనతో, ఏతదత్థమేవ పుబ్బే అసఙ్కరగ్గహణం కతం. గుణవసేనాతి లక్ఖణసమ్పన్నాదిగుణవసేన. ఉపకారవసేనాతి భోగరక్ఖాదిఉపకారవసేన. యం పోసనత్థం దిన్నం, ఇదం న గహితం దానలక్ఖణాయోగతో. అనుగ్గహపూజనిచ్ఛావసేన హి అత్తనో దేయ్యవత్థుపరిచ్చాగో దానం భయరాగలద్ధుకామకులాదివసేన సావజ్జాభావతో. తమ్పి న గహితం అయావదత్థతాఅపరిపుణ్ణభావేన యథాధిప్పేతఫలదానాసమత్థభావతో. సమ్పత్తస్సాతి సన్తికాగతస్స. తేన సమ్పత్తిపయోజనే అనపేక్ఖతం దస్సేతి. ఫలం పటికఙ్ఖిత్వాతి ‘‘ఇదం మే దానమయం పుఞ్ఞం ఆయతిం సుఖహితభావాయ హోతూ’’తిఆదినా ఫలం పచ్చాసీసిత్వా. తేనస్స ఫలదానే నమియతం దస్సేతి, యావదత్థన్తి ఇమినా పరిపుణ్ణఫలతం. సతగుణాతి ఏత్థ గుణసద్దో న ‘‘గుణేన నామం ఉద్ధరేయ్య’’న్తిఆదీసు (ధ. స. అట్ఠ. ౧౩౧౩; ఉదా. అట్ఠ. ౫౩; పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౭౬; నేత్తి. అట్ఠ. ౪.౩౮) వియ సమ్పత్తిఅత్థో, ‘‘తద్దిగుణ’’న్తిఆదీసు వియ న వడ్ఢనత్థో, ‘‘పఞ్చ కామగుణా లోకే, మనోఛట్ఠా పవేదితా’’తిఆదీసు (సు. ని. ౧౭౩) వియ న కోట్ఠాసత్థో, ‘‘అన్తం అన్తగుణ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౭౭; మ. ని. ౧.౧౧౦; ఖు. పా. ౩) వియ న అన్తభాగత్థో, అథ ఖో ఆనిసంసత్థోతి దస్సేన్తో, ‘‘సతానిసంసా’’తి ఆహ, తే ఆనిసంసే సరూపతో దస్సేతుం, ‘‘ఆయుసత’’న్తిఆది వుత్తం. సతగుణాతి వా సతవడ్ఢికాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. నిప్పరితసం కరోతీతి ఆయుఆదీనం ఆనిసంసానం అపరిత్తాసం కరోతి. అథ వా నిప్పరితసం కరోతీతి ఆయుఆదినిమిత్తం అపరిత్తాసం కరోతి. అథ వా నిప్పరితసం కరోతీతి ఆయుఆదీని తతో ఉత్తరిమ్పి ఆహారాదిహేతు అపరిత్తాసం కరోతి. అత్తభావవినిముత్తసఞ్చరణస్స అభావా, ‘‘భవసతేపి వుత్తే అయమేవత్థో’’తి వుత్తం. సబ్బత్థాతి, ‘‘పుథుజ్జనదుస్సీలే’’తిఆదీసు సబ్బవారేసు. నయో నేతబ్బోతి, ‘‘ఆయుసహస్సం వణ్ణసహస్స’’న్తిఆదికో నయో.
సాసనావతరణం నామ యావదేవ వట్టదుక్ఖనిత్థరణత్థం, తఞ్చ మగ్గపటివేధనం, తస్మా నిబ్బేధభాగియసరణగమనం సిక్ఖాపదసమాదానం పబ్బజ్జా ఉపసమ్పదా సీలపరిపూరణం అధిచిత్తసిక్ఖానుయోగో విపస్సనాభావనాతి సబ్బాపేసా సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపత్తి ఏవ హోతీతి ఆహ – ‘‘తిసరణం గతో ఉపాసకోపీ’’తిఆది. తత్థ యథా నిబ్బేధభాగియో సమాధి తావ నామ పరమ్పరాయ అరియమగ్గాధిగమస్స పచ్చయభావతో ఉపనిస్సయో; తథా నిబ్బేధభాగియం సీలపరిపూరణం ఉపసమ్పదా పబ్బజ్జా ఉపాసకస్స దససు పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠానం అన్తమసో సరణాదిగమనమ్పి నిబ్బేధభాగియం అరియమగ్గాధిగమస్స ఉపనిస్సయో హోతియేవాతి, ‘‘సబ్బాపేసా సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపత్తీ’’తి వుత్తా. తత్థ అనఞ్ఞసాధారణ-విజ్జాచరణాది-అసఙ్ఖ్యేయ్యఅపరిమేయ్య-గుణ-సముదయపూరితే భగవతి సద్ధమ్మే అరియసఙ్ఘే ఉళారతరబహుమానగారవతం గతో. ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో భగవా, స్వాఖాతో ధమ్మో, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో’’తి తప్పరాయణతాదిఆకారప్పత్తో ఞాణపరిసోధితో పసాదో సరణగమనన్తి తేన వత్థుగతేన పసాదేన పరిభావితే సన్తానే కతం పుఞ్ఞక్ఖేత్తసమ్పత్తియా మహప్ఫలం మహానిసంసమేవ హోతీతి ఆహ – ‘‘తస్మిం దిన్నదానమ్పి అసఙ్ఖ్యేయ్యం అప్పమేయ్య’’న్తి. తయిదం సరణం వత్థుత్తయే పసాదభావేన అజ్ఝాసయసమ్పత్తిమత్తం, తాదిసస్స పన పఞ్చసీలం అజ్ఝాసయసమ్పత్తిఉపథమ్భితో కాయవచీసంయమోతి తత్థ దిన్నం తతో ఉత్తరి మహప్ఫలన్తి, దససీలం పన పరిపుణ్ణుపోసథసీలం, తత్థ దిన్నం మహప్ఫలన్తి, ‘‘తతో ఉత్తరి మహప్ఫల’’న్తి వుత్తం. సామణేరసీలాదీనం పన ఉత్తరి విసిట్ఠతరాదిభావతో తత్థ తత్థ దిన్నస్స విసేసమహప్ఫలతా వుత్తా.
మగ్గసమఙ్గితా నామ మగ్గచిత్తక్ఖణపరిచ్ఛిన్నా, తస్మిఞ్చ ఖణే కథం దాతుం పటిగ్గహేతుఞ్చ సమ్భవతీతి చోదేతి ‘‘కిం పన మగ్గసమఙ్గిస్స సక్కా దానం దాతు’’న్తి. ఇతరో తాదిసే సతి సమయేతి దస్సేన్తో, ‘‘ఆమ సక్కా’’తి పటిజానిత్వా, ‘‘ఆరద్ధవిపస్సకో’’తిఆదినా తమత్థం వివరతి. తస్మిం ఖణేతి తస్మిం పక్ఖిపనక్ఖణే. యది అట్ఠమకస్స సోతాపన్నస్స దిన్నదానం ఫలతో అసఙ్ఖ్యేయ్యమేవ, కో నేసం విసేసోతి ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తేన సతిపి అసఙ్ఖ్యేయ్యభావసామఞ్ఞే అత్థి నేసం అప్పబహుభావో సంవట్టట్ఠాయీ అసఙ్ఖ్యేయ్యమహాకప్పాసఙ్ఖ్యేయ్యానం వియాతి దస్సేతి. మగ్గసమఙ్గీనం తేన తేన ఓధినా సంకిలేసధమ్మానం పహీయమానత్తా వోదానధమ్మానం వడ్ఢమానత్తా అపరియోసితకిచ్చత్తా అపరిపుణ్ణగుణతా, పరియోసితకిచ్చత్తా ఫలసమఙ్గీనం పరిపుణ్ణగుణతాతి తంతంమగ్గట్ఠేహి ఫలట్ఠానం ఖేత్తాతిసయతా వేదితబ్బా. హేట్ఠిమహేట్ఠిమేహి పన మగ్గట్ఠేహి ఉపరిమానం మగ్గట్ఠానం ఫలట్ఠేహి ఫలట్ఠానం ఉత్తరితరతా పాకటా ఏవ. తథా హి ఉపరిమానం దిన్నదానస్స మహప్ఫలతా వుత్తా.
౩౮౦. కామఞ్చేత్థ బుద్ధప్పముఖే ఉభతోసఙ్ఘే కేవలే చ భిక్ఖుసఙ్ఘే దానం అత్థి ఏవ, న పన బుద్ధప్పముఖే భిక్ఖుసఙ్ఘే, తం పన బుద్ధప్పముఖఉభతోసఙ్ఘేనేవ సఙ్గహితన్తి అవిరుద్ధం. న పాపుణన్తి మహప్ఫలభావేన సదిసతమ్పి, కుతో అధికతం.
‘‘తథాగతే పరినిబ్బుతే ఉభతోసఙ్ఘస్స’’ ఇచ్చేవ వుత్తత్తా – ‘‘కిం పనా’’తిఆదినా చోదేతి. ఇతరో పరినిబ్బుతే తథాగతే తం ఉద్దిస్స గన్ధపుప్ఫాదిపరిచ్చాగో వియ చీవరాదిపరిచ్చాగోపి మహప్ఫలో హోతియేవాతి కత్వా పటిపజ్జనవిధిం దస్సేతుం, ‘‘ఉభతోసఙ్ఘస్సా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ఏత్తకాయేవ, భిక్ఖూ ఉద్దిసథా’’తి ఏవం పరిచ్ఛేదస్స అకరణేన ఉపచారసీమాపరియాపన్నానం ఖేత్తపరియాపన్నానం వసేన అపరిచ్ఛిన్నకమహాభిక్ఖుసఙ్ఘే.
గోత్తం వుచ్చతి సాధారణనామం, మత్తసద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో, తస్మా సమణాతి గోత్తమత్తం అనుభవన్తి ధారేన్తీతి గోత్రభునో. తేనాహ ‘‘నామమత్తసమణా’’తి. దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతో సమణగణో సఙ్ఘో, తస్మా సఙ్ఘో దుస్సీలో నామ నత్థి. గుణసఙ్ఖాయాతి ఆనిసంసగణనాయ, మహప్ఫలతాయాతి అత్థో. కాసావ…పే… అసఙ్ఖ్యేయ్యాతి వుత్తా సఙ్ఘం ఉద్దిస్స దిన్నత్తా. యథా పన సఙ్ఘం ఉద్దిస్స దానం హోతి, తం విధిం దస్సేతుం, ‘‘సఙ్ఘగతా దక్ఖిణా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ చిత్తీకారన్తి గారవం.
సఙ్ఘతో న పుగ్గలతో. అఞ్ఞథత్తం ఆపజ్జతీతి ‘‘ఇమస్స మయా దిన్నం సఙ్ఘస్స దిన్నం హోతీ’’తి ఏవం చిత్తం అనుప్పాదేత్వా, ‘‘సఙ్ఘస్స దస్సామీ’’తి దేయ్యధమ్మం పటియాదేత్వా సామణేరస్స నామ దాతబ్బం జాతన్తి అఞ్ఞథత్తం ఆపజ్జతి; తస్మా తస్స దక్ఖిణా సఙ్ఘగతా న హోతియేవ పుగ్గలవసేన చిత్తస్స పరిణామితత్తా. నిబ్బేమతికో హుత్వాతి ‘‘కిం ను ఖో మయా ఇమస్స దిన్నం హోతి వా న వా’’తి విమతిం అనుప్పాదేత్వా, ‘‘యో పనా’’తిఆదినా వుత్తాకారేన కరోతి.
తత్థాతిఆదినా వుత్తస్సేవత్థస్స పాకటకరణత్థం వత్థుం నిదస్సేతి, ‘‘పరసముద్దవాసినో’’తిఆదినా. ఓపుఞ్జాపేత్వా పరిభణ్డం కారేత్వా, హరితగోమయేన ఉపలిమ్పిత్వాతి అత్థో. కాసావకణ్ఠసఙ్ఘస్సాతి కాసావకణ్ఠసమూహస్స. కో సోధేతీతి మహప్ఫలభావకరణేన కో విసోధేతి. మహప్ఫలభావాపత్తియా హి దక్ఖిణా విసుజ్ఝతి నామ. తత్థ యేసం హత్థే దిన్నం, తేసం వసేన పటిగ్గాహకతో దక్ఖిణాయ విసుద్ధత్తా, – ‘‘తదాపాహం, ఆనన్ద, సఙ్ఘగతం దక్ఖిణం అసఙ్ఖ్యేయ్యం అప్పమేయ్యం వదామీ’’తి (మ. ని. ౩.౩౮౦) చ వుత్తం, తస్మా కమ్మవసేనేవ దక్ఖిణావిసుద్ధిం పుచ్ఛతి. ఇతరో అరియసఙ్ఘే దిన్నదక్ఖిణాయ నిబ్బిసిట్ఠం కత్వా వుత్తత్తా మత్థకప్పత్తస్సేవ అరియసఙ్ఘస్స వసేన దక్ఖిణావిసుద్ధిం దస్సేన్తో, ‘‘సారిపుత్త…పే… సోధేన్తీ’’తి వత్వా పున, ‘‘యే కేచి అరహన్తో సోధేన్తీ’’తి దస్సేన్తో, ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. థేరా చిరపరినిబ్బుతాతి ఇదం అజ్జతనానమ్పి అరియానం సావకతం దస్సేన్తేన మగ్గసోధనవసేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం, న ఉద్దిస్స పుఞ్ఞకరణే సతి అకరణప్పత్తియా. ఏవఞ్హి ‘‘అసీతిమహాథేరా సోధేన్తీ’’తి ఇదం సువుత్తం హోతి, న అఞ్ఞథా.
‘‘సఙ్ఘగతాయ దక్ఖిణాయా’’తి కామఞ్చేతం సాధారణవచనం, తథాపి తత్థ తత్థ పుగ్గలవిసేసో ఞాతబ్బోతి దస్సేన్తో, ‘‘అత్థి బుద్ధప్పముఖో సఙ్ఘో’’తిఆదిమాహ. న ఉపనేతబ్బో భగవతో కాలే భిక్ఖూనం అభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాగుణవసేన అతివియ ఉళారభావతో, ఏతరహి తదభావతో. ఏతరహి సఙ్ఘో…పే… న ఉపనేతబ్బోతి ఏత్థ నయానుసారేన అత్థో వత్తబ్బో. తేన తేనేవ సమయేనాతి తస్స తస్స కాలస్స సమ్పత్తివిపత్తిముఖేన పటిపత్తియా ఉళారతం అనుళారతఞ్చ ఉల్లిఙ్గేతి. యత్థ హి భిక్ఖూ గుణేహి సబ్బసో పరిపుణ్ణా హోన్తి, తస్మిం సమయే సఙ్ఘగతా దక్ఖిణా ఇతరస్మిం సమయే దక్ఖిణతో మహప్ఫలతరాతి దట్ఠబ్బా. సఙ్ఘే చిత్తీకారం కాతుం సక్కోన్తస్సాతి సుప్పటిపన్నతాదిం సఙ్ఘే ఆవజ్జిత్వా సఙ్ఘగతేన పసాదేన సఙ్ఘస్స సమ్ముఖా వియ తస్మిం పుగ్గలే చ గారవవసేన దేన్తస్స పుథుజ్జనసమణే దిన్నం మహప్ఫలతరం సఙ్ఘతో ఉద్దిసిత్వా గహితత్తా, ‘‘సఙ్ఘస్స దేమీ’’తియేవ దిన్నత్తా చ.
ఏసేవ నయోతి ఇమినా, ‘‘సోతాపన్నే దిన్నం మహప్ఫలతర’’న్తి ఏవమాదిం అతిదిసతి. ఆది-సద్దేన ఉద్దిసిత్వా గహితో సకదాగామీ, పాటిపుగ్గలికో అనాగామీతి ఏవమాది సఙ్గహితం. మహప్ఫలతరమేవ. తేనాహ భగవా – ‘‘న త్వేవాహం, ఆనన్ద, కేనచి పరియాయేన సఙ్ఘగతాయ దక్ఖిణాయ పాటిపుగ్గలికం దానం మహప్ఫలతరం వదామీ’’తి (మ. ని. ౩.౩౮౦). యది ఖీణాసవే దిన్నదానతో సఙ్ఘతో ఉద్దిసిత్వా గహితదుస్సీలేపి దిన్నదానం మహప్ఫలం, ఏవం సన్తే – ‘‘సీలవతో, మహారాజ, దిన్నం మహప్ఫలం, నో తథా దుస్సీలే’’తి ఇదం కథన్తి ఆహ – ‘‘తం ఇమం నయం గహాయా’’తిఆది. సఙ్ఘతో ఉద్దిసిత్వా గహణవిధిం పహాయ దుస్సీలస్సేవ గహణవసేన వుత్తం. ఇమస్మిం చతుక్కే దట్ఠబ్బన్తి ఇమస్స పదస్స వసేన దట్ఠబ్బం. తత్థ హి ‘‘పటిగ్గాహకా హోన్తి దుస్సీలా పాపధమ్మా’’తి ఆగతం.
౩౮౧. విసుజ్ఝతీతి న కిలిస్సతి, మహాజుతికారీ మహావిప్ఫారా హోతీతి అత్థో. సుచిధమ్మోతి రాగాదిఅసుచివిధమనేన సుచిసభావో. న పాపధమ్మోతి న నిహీనసభావో పాపకిరియాయ. అకుసలధమ్మో హి ఏకన్తనిహీనో. జూజకో సీలవా కల్యాణధమ్మో న హోతి. తస్స మహాబోధిసత్తస్స అత్తనో పుత్తదానం దానపారమియా మత్థకం గణ్హన్తం మహాపథవీకమ్పనసమత్థం జాతం, స్వాయం దానగుణో వేస్సన్తరమహారఞ్ఞా కథేతబ్బోతి.
ఉద్ధరతీతి బహులం కతపాపకమ్మవసేన లద్ధవినిపాతతో ఉద్ధరతి. తస్మా నత్థి మయ్హం కిఞ్చి చిత్తస్స అఞ్ఞథత్తన్తి అధిప్పాయో.
పేతదక్ఖిణన్తి పేతే ఉద్దిస్స దాతబ్బదక్ఖిణం. పాపితకాలేయేవాతి, ‘‘ఇదం దానం అసుకస్స పేతస్స హోతూ’’తి ఉద్దిసనవసేన పత్తే పాపితకాలేయేవ. అస్సాతి పేతస్స. పాపుణీతి ఫలసమాపత్తియా వసేన పాపుణి. అయఞ్హి పేతే ఉద్దిస్స దానే ధమ్మతా.
తదా కోసలరఞ్ఞో పరిచ్చాగవసేన అతివియ ఉళారజ్ఝాసయతం, బుద్ధప్పముఖస్స చ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉక్కంసగతగుణవిసిట్ఠతం సన్ధాయాహ, ‘‘అసదిసదానం కథేతబ్బ’’న్తి.
అసారమ్పి ఖేత్తన్తి సారహీనం దుక్ఖేత్తం. సమయేతి కసనారహే కాలే. పంసుం అపనేత్వాతి నిస్సారం పంసుం నీహరిత్వా. సారబీజానీతి సభావతో అభిసఙ్ఖారతో చ సారభూతాని బీజాని. పతిట్ఠపేత్వాతి వపిత్వా. ఏవన్తి యథా కస్సకో అత్తనో పయోగసమ్పత్తియా అసారేపి ఖేత్తే ఫలం అధిగచ్ఛతి. ఏవం సీలవా అత్తనో పయోగసమ్పత్తియా దుస్సీలస్సపి దత్వా ఫలం మహన్తం అధిగచ్ఛతి. ఇమినా ఉపాయేనాతి ఇమినా పఠమపదే వుత్తనయేన. సబ్బపదేసూతి సబ్బకోట్ఠాసేసు విసుజ్ఝనం వుత్తం, తతియపదే పన విసుజ్ఝనం పటిక్ఖిత్తమేవ.
౩౮౨. అరహతో దిన్నదానమేవ అగ్గం దానచేతనాయ కేనచి ఉపక్కిలేసేన అనుపక్కిలిట్ఠత్తా, పటిగ్గాహకస్స అగ్గదక్ఖిణేయ్యత్తా. తేనాహ – ‘‘భవాలయస్స భవపత్థనాయ అభావతో’’తి, ‘‘ఉభిన్నమ్పీ’’తి వచనసేసో. ఖీణాసవో దానఫలం న సద్దహతీతి ఇదం తస్స అప్పహీనకిలేసజనస్స వియ కమ్మకమ్మఫలానం సద్దహనాకారేన పవత్తి నత్థీతి కత్వా వుత్తం, యతో అరహా ‘‘అసద్ధో అకతఞ్ఞూ చ…పే… పోరిసో’’తి (ధ. ప. ౯౭) థోమీయతి. అసద్దహనం అనుమానపక్ఖికం, అనుమానఞ్చ సంసయపుబ్బకం, నిస్సన్దిద్ధో చ కమ్మకమ్మఫలేసు పచ్చక్ఖభావం గతో. తమేవ హి నిచ్ఛితభావసిద్ధం నిస్సన్దిద్ధతం సన్ధాయ – ‘‘దానఫలం సద్దహన్తా’’తిఆది వుత్తం. యది ఏవం తేన కతకమ్మం కమ్మలక్ఖణప్పత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘ఖీణాసవేనా’’తిఆది. తేనేవాహ – ‘‘నిచ్ఛన్దరాగత్తా’’తి, ఏతఞ్చ లక్ఖణవచనం, కేనచి కిలేసేన అనుపక్కిలిట్ఠత్తాతి అధిప్పాయో. అస్సాతి ఖీణాసవస్స దానం.
కిం పన సమ్మాసమ్బుద్ధేనాతిఆదినా దాయకతో దక్ఖిణావిసుద్ధి చోదితా, సారిపుత్తత్థేరేనాతిఆదినా పన పటిగ్గాహకతోతి వదన్తి; తదయుత్తం, సావకస్స మహప్ఫలభావే సంసయాభావతో, హేట్ఠా నిచ్ఛితత్తా చ, తస్మా ఉభయేనపి దాయకతో దక్ఖిణావిసుద్ధి ఏవ చోదితా. సా హి ఇధ సాధారణవసేన నిచ్ఛితత్తా సంసయవత్థు. తేనాహ – ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధేన…పే… వదన్తీ’’తి. సమ్మాసమ్బుద్ధం హీతిఆది యథావుత్తఅత్థస్స కారణవచనం. అఞ్ఞో దానస్స విపాకం జానితుం సమత్థో నామ నత్థి సబ్బసో సత్తానం కమ్మవిపాకవిభాగజాననఞాణస్స అననుఞ్ఞాతత్తా. తేనాహ భగవా – ‘‘యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, సత్తా న జానన్తి, దానసంవిభాగస్స విపాకం యథాహం జానామి, తస్మా అదత్వా భుఞ్జన్తీ’’తిఆది (ఇతివు. ౨౬). ఏతేన ఏత్థ ఞాణవిసోధనం నామ కథితం, న దక్ఖిణాయ విసుద్ధి నామ దాయకతో పటిగ్గాహకతో చ వసేన హోతీతి; సమ్మాసమ్బుద్ధేన సారిపుత్తత్థేరస్స దిన్నదానం సబ్బసో ఉపక్కిలేసవిసుద్ధియా ఞాణస్స చ అతివియ ఉళారత్తా మహానుభావం నామ సియా మహాతేజవన్తఞ్చ; న మహప్ఫలం తేసం సన్తానే పరిపుణ్ణఫలస్స అసమ్భవతో. యది దిన్నదానం పరిపుణ్ణఫలం న హోతి ఉభయవిపాకదానాభావతో, పవత్తివిపాకదాయీ పన హోతీతి దస్సేన్తో, ‘‘దానం హీ’’తిఆదిమాహ.
చతూహీతి సహయోగే కరణవచనం, చతూహి సమ్పదాహి సహగతా సహితం కత్వాతి అత్థో. ఇమా చతస్సో సమ్పదా సబ్బసాధారణవసేన వుత్తా, న యథాధిగతపుగ్గలవసేన. తేనాహ – ‘‘దేయ్యధమ్మస్స ధమ్మేనా’’తిఆది. తస్మింయేవ అత్తభావేతి యస్మిం అత్తభావే తం దానమయం పుఞ్ఞం ఉప్పన్నం, తస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం దేతి, చేతనాయ మహన్తత్తా దిట్ఠధమ్మవేదనీయం హుత్వా విపచ్చతీతి అత్థో. పుబ్బచేతనాదివసేనాతి సన్నిట్ఠాపకజవనవీథితో పుబ్బాపరవీథిచేతనావసేన, అఞ్ఞథా సన్నిట్ఠాపకవీథియంయేవ పుబ్బచేతనాదివసేనాతి వత్తబ్బం సియా. సా హి చేతనా దిట్ఠధమ్మవేదనీయభూతా తస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం దేతి, న ఇతరా. మహత్తతాతి పుబ్బాభిసఙ్ఖారవసేన ఞాణసమ్పయోగాదివసేన చేతనాయ ఉళారతా. ఖీణాసవభావేనాతి యస్స దేతి, తస్స ఖీణాసవభావేన. వత్థుసమ్పన్నతాతి ఏత్థ యథా పటిఘసఞ్ఞా నానత్తసఞ్ఞానం విగమేన దిబ్బవిహారానం వసేన, బ్యాపాదసఞ్ఞాదీనం విగమేన బ్రహ్మవిహారానం వసేన, సబ్బసో రూపసఞ్ఞానానత్తసఞ్ఞానం విగమేన ఆనేఞ్జవిహారానం వసేన సబ్బసో నిచ్చసఞ్ఞాదీనం పటిప్పస్సద్ధియా సబ్బసఙ్ఖారవిముఖతాయ అరియవిహారానం వసేన వత్థుసమ్పన్నతా ఇచ్ఛితా. తంతంసమాపత్తిసమాపజ్జనేన సన్తానస్స నిరోధసాధనతా తం దివసం నిరోధస్స సాధనతా నామ. వత్థుసమ్పన్నతాతి సబ్బసో నిరోధసమాపత్తిసమాపజ్జనేన వత్థుసమ్పన్నతా ఇచ్ఛితా; న సబ్బసో అనవసేససఞ్ఞానిరోధతాయాతి ఆహ – ‘‘తం దివసం నిరోధతో వుట్ఠితభావేన వత్థుసమ్పన్నతా’’తి. సఞ్ఞానిరోధస్స చేత్థ అచ్చాసన్నతం సన్ధాయ, ‘‘తం దివస’’న్తి వుత్తం. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
దక్ఖిణావిభఙ్గసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
నిట్ఠితా చ విభఙ్గవగ్గవణ్ణనా.