౧౦. ధాతువిభఙ్గసుత్తవణ్ణనా
౩౪౨. అపరిక్ఖీణాయుకం పుక్కుసాతికులపుత్తం ఉద్దిస్స గమనన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘తురితగమనచారిక’’న్తి. మమ వాసుపగమనేన తవ చిత్తస్స అఫాసుకం అనిట్ఠం సచే నత్థి. సోతి పుబ్బుపగతో. దిన్నం దిన్నమేవ వట్టతీతి ఏకవారం దిన్నం దిన్నమేవ యుత్తం, న పున దాతబ్బన్తి అధిప్పాయో. కతం కతమేవాతి సఙ్గహత్థం కతం అనుచ్ఛవికకమ్మం కతమేవ, న తం పున విపరివత్తేతబ్బన్తి అధిప్పాయో.
పుక్కుసాతిమ్హి ఉభయథాపి కులపుత్తభావో పరిపుణ్ణో ఏవాతి ఆహ – ‘‘జాతికులపుత్తోపి ఆచారకులపుత్తోపీ’’తి. తత్రాతి తస్మిం తక్కసీలతో ఆగమనే. అఙ్కే నిపన్నదారకం వియ జనం తోసేతి తుట్ఠిం పాపేతి. రతనాని ఉప్పజ్జన్తి పబ్బతసముద్దాదిసన్నిస్సితత్తా పచ్చన్తదేసస్స. దస్సనీయన్తి దస్సనేనేవ సుఖావహం. ఏవరూపన్తి దస్సనీయం సవనీయఞ్చ.
అనగ్ఘకమ్బలే మహగ్ఘకమ్బలే. సారకరణ్డకేతి చన్దనసారాదిసారమయకరణ్డకే. లిఖాపేత్వా ఉక్కిరాపేత్వా. లాఖాయ వట్టాపేత్వాతి ముఖం పిదహిత్వా లాఖాపరికమ్మం కారేత్వా.
అన్తో దుస్సభణ్డికం అత్థీతి అఞ్ఞాసి నాతిగరుకభావతో. అనగ్ఘా అహేసున్తి వణ్ణసమ్పత్తిఫస్ససమ్పత్తిపమాణమహత్తదున్నిమ్మాపియతాహి మహగ్ఘా అహేసుం, మహాపుఞ్ఞో రాజా తస్స అత్థేవాతి అధిప్పాయో.
యది ఏవం, ‘‘కిన్ను ఖో పేసేమీ’’తి కస్మా వీమంసం ఆపజ్జీతి ఆహ – ‘‘అపిచ ఖో పనా’’తిఆది. సోతి బిమ్బిసారో రాజా. విచినితుం ఆరద్ధో రతనస్స అనేకవిధత్తా ఉత్తరుత్తరిఞ్చ పణీతతరాదిభావతో. సువణ్ణరజతాదీతి సువణ్ణరజతపవాళమణిముత్తావేళురియాది. ఇన్ద్రియబద్ధన్తి చక్ఖాదిఇన్ద్రియపటిబద్ధం. పదేసన్తి గుణవసేన ఏకదేసం న పాపుణాతి.
సామం సచ్చానం అభిసమ్బుద్ధతాసామఞ్ఞేన, ‘‘బుద్ధరతనమ్పి దువిధ’’న్తి వుత్తం. బుద్ధరతనసమం రతనం నామ నత్థి, యస్మా పన ఇమస్మిం లోకే పరస్మిం వా పన బుద్ధేన సదిసో న విజ్జతీతి. పఠమబోధియంయేవ పవత్తతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘ఘోసోపీ’’తిఆది.
రాజా తుట్ఠో చిన్తేసి, ‘‘తత్థ అవిజ్జమానంయేవ పేసేతుం లద్ధ’’న్తి. తస్మాతి యస్మా పరిపుణ్ణం ఏకదివసమ్పి తస్మిం పదేసే బుద్ధానం ఆవాసపరిగ్గహో నత్థి, తస్మా. పుబ్బదిసాముఖన్తి పుబ్బదిసాభిముఖం సీహపఞ్జరం. తేనస్స సువిభూతాలోకతం దస్సేతి.
ఏవం అనఞ్ఞసాధారణస్స భగవతో ఈదిసో సముదాగమోతి దస్సేతుం, ‘‘ఏవం దస పారమియో పూరేత్వా’’తిఆది వుత్తం. ఏవం సమ్పన్నసముదాగమస్స తదనురూపా అయం ఫలసమ్పదాతి దస్సేతుం, ‘‘తుసితభవనతో’’తిఆది వుత్తం.
అరియధమ్మో నామ అరియమగ్గప్పధానో, అరియమగ్గో చ సత్తతింసబోధిపక్ఖియసఙ్గహో, తే చ ఉద్దేసమత్తేనేవ గహితాతి ఆహ – ‘‘సత్తతింసబోధిపక్ఖియే ఏకదేసేన లిఖిత్వా’’తి. చూళసీలాదీని బ్రహ్మజాలే (దీ. ని. ౧.౮-౯) ఆగతనయేన వేదితబ్బాని. ఛద్వారసంవరం సతిసమ్పజఞ్ఞన్తి మనచ్ఛట్ఠానం ద్వారానం సంవరణవసేన సత్తట్ఠానికం సతిసమ్పజఞ్ఞం. ద్వాదసప్పభేదం చీవరాదిచతుప్పచ్చయసన్తోసం. అరఞ్ఞరుక్ఖమూలాదీనఞ్చ విభఙ్గం భావనానుకూలం సేనాసనం. ‘‘అభిజ్ఝం లోకే పహాయా’’తిఆదినా వుత్తం నీవరణప్పహానం. పరికమ్మన్తి కసిణాదిపరికమ్మం. పాళియం ఆగతనయేన అట్ఠతింస కమ్మట్ఠానాని. విసుద్ధిపటిపాటియా యావ ఆసవక్ఖయా ఇమం పటిపత్తిం ఏకదేసేన లిఖి. సోళసవిధన్తి సోళసవిధభావనాయ పయోగం.
కిలఞ్జమయేతి నానావిధభిత్తివిభత్తే సణ్హసుఖుమరతనపరిసిబ్బితే కిలఞ్జమయసముగ్గే. బహి వత్థేన వేఠేత్వాతి పఠమం సుఖుమకమ్బలేన వేఠేత్వా పటిపాటియా తేత్తింసాయ సముగ్గేసు పక్ఖిపిత్వా తతో బహి సుఖుమవత్థేన వేఠేత్వా ఛాదేత్వా. తిణగచ్ఛపహానసమ్మజ్జనాదినా సోధితమత్తకమేవ హోతు, కదలిపుణ్ణఘటఠపనధజపటాకుస్సాపనాదిఅలఙ్కరణేన మా నిట్ఠాపేథాతి అత్థో. రాజానుభావేన పటియాదేథాతి మమ రాజానురూపం సజ్జేథ, అలఙ్కరోథాతి అత్థో. అన్తరభోగికానన్తి అనుయుత్తరాజమహామత్తానం. జవనదూతేతి ఖిప్పం గచ్ఛన్తకదూతపురిసే. తాళేహి సహ అవచరన్తీతి తాళావచరా.
రఞ్ఞా పణ్ణాకారం ఉద్దిస్స కతపూజాసక్కారస్స అమచ్చతో సుతత్తా పణ్ణాకారం ఉచ్చట్ఠానే ఠపేత్వా సయం నీచాసనే నిసిన్నో. నాయం అఞ్ఞస్స రతనస్స భవిస్సతీతి అయం పరిహారో అఞ్ఞస్స మణిముత్తాదిభేదస్స రతనస్స న భవిస్సతి మణిముత్తాదీహి అభిసఙ్ఖతత్తా. బలవసోమనస్సం ఉప్పజ్జి చిరతనకాలం బుద్ధసాసనే భావితభావనతాయ వాసితవాసనతాయ ఘటే దీపో వియ అబ్భన్తరే ఏవ సముజ్జలమానపరిపక్కతిహేతుకభావతో.
ధారేమీతి ఇచ్ఛామి, గణ్హామీతి అత్థో. ద్వేజ్ఝవచనన్తి ద్వేళ్హకభావో. అన్తరం కరోతీతి ద్విన్నం పాదానం అన్తరం తం లేఖం కరోతి, ఏకేన పాదేన అతిక్కమీతి అత్థో. తస్సా గతమగ్గేనాతి తాయ దేవియా వివట్టమానాయ నాసితాయ గతమగ్గేన. తం పన లేఖన్తి పుక్కుసాతినా కతలేఖం. పణ్ణచ్ఛత్తకన్తి తాలపత్తముట్ఠిం.
సత్థుగారవేనాతి సత్థరి ఉప్పన్నపసాదపేమబహుమానసమ్భవేన. తదా సత్థారంయేవ మనసి కత్వా తన్నిన్నభావేన గచ్ఛన్తో, ‘‘పుచ్ఛిస్సామీ’’తిపి చిత్తం న ఉప్పాదేసి, ‘‘ఏత్థ ను ఖో సత్థా వసతీ’’తి పరివితక్కస్సేవ అభావతో; రాజగహం పన పత్వా రఞ్ఞో పేసితసాసనవసేన తత్థ చ విహారస్స బహుభావతో సత్థా కహం వసతీతి పుచ్ఛి. సత్థు ఏకకస్సేవ నిక్ఖమనం పఞ్చచత్తాలీస యోజనాని పదసా గమనఞ్చ ధమ్మపూజావసేన కతన్తి దట్ఠబ్బం. ధమ్మపూజాయ చ బుద్ధానం ఆచిణ్ణభావో హేట్ఠా విత్థారితోయేవ. బుద్ధసోభం పన పటిచ్ఛాదేత్వా అఞ్ఞాతకవేసేన తత్థ గమనం తస్స కులపుత్తస్స విస్సత్థవసేన మగ్గదరథపటిపస్సమ్భనత్థం. అప్పటిపస్సద్ధమగ్గదరథో హి ధమ్మదేసనాయ భాజనం న హోతీతి. తథాహి వక్ఖతి, ‘‘నను చ భగవా’’తిఆది.
ఉరుద్ధన్తి విసాలన్తి కేచి. అతిరేకతియోజనసతన్తిఆదినా అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ మచ్ఛేరవినయనే సబ్రహ్మచారీనం ఓవాదదానం. అచ్చన్తసుఖుమాలోతిఆదినా సత్థు ధమ్మగారవేన సద్ధిం కులపుత్తస్సపి ధమ్మగారవం సంసన్దతి సమేతీతి దస్సేతి. తేన భగవతో కతస్స పచ్చుగ్గమనస్స ఠానగతభావం విభావేన్తో అఞ్ఞేసమ్పి భబ్బరూపానం కులపుత్తానం యథారహం సఙ్గహో కాతబ్బోతి దస్సేతి.
బ్రహ్మలోకప్పమాణన్తి ఉచ్చభావేన. ఆనుభావేనాతి ఇద్ధానుభావేన యథా సో సోతపథం న ఉపగచ్ఛతి, ఏవం వూపసమేతుం సక్కోతి. అవిబ్భన్తన్తి విబ్భమరహితం నిల్లోలుప్పం. ‘‘భావనపుంసకం పనేత’’న్తి వత్వా తస్స వివరణత్థం, ‘‘పాసాదికేన ఇరియాపథేనా’’తి వుత్తం. ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే ఏతం కరణవచనం దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘యథా ఇరియతో’’తిఆది. అమనాపో హోతి పస్సన్తానం. సీహసేయ్యాయ నిపన్నస్సపి హి ఏకచ్చే సరీరావయవా అధోఖిత్తవిక్ఖిత్తా వియ దిస్సన్తి. కటియం ద్విన్నం ఊరుసన్ధీనం ద్విన్నఞ్చ జాణుసన్ధీనం వసేన చతుసన్ధికపల్లఙ్కం. న పతిట్ఠాతీతి నప్పవత్తతి, ‘‘కంసి త్వ’’న్తిఆదినా అపుచ్ఛితే కథాపవత్తి ఏవ న హోతి. అప్పతిట్ఠితాయ కథాయ న సఞ్జాయతీతి తథా పన పుచ్ఛావసేన కథాయ అప్పవత్తితాయ ఉపరి ధమ్మకథా న సఞ్జాయతి న ఉప్పజ్జతి. ఇతీతి తస్మా. కథాపతిట్ఠాపనత్థం కథాపవత్తనత్థం కథాసముట్ఠాపనత్థం వా పుచ్ఛి.
సభావమేవ కథేతీతి అత్తనో భగవతో అదిట్ఠపుబ్బత్తా ‘‘అదిట్ఠపుబ్బకం కథమహం జానేయ్య’’న్తి సభావమేవ కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయమేవ కథేతి; న పన సదేవకస్స లోకస్స సుపాకటం సభావసిద్ధం బుద్ధరూపకాయసభావం. అథ వా సభావమేవ కథేతీతి ‘‘ఇదమేవ’’న్తి జానన్తోపి తదా భగవతో రుచియా తథాపవత్తమానం రూపకాయసభావమేవ కథేతి అప్పవిక్ఖమ్భన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ – ‘‘తథా హి న’’న్తిఆది, విపస్సనాలక్ఖణమేవ పటిపదన్తి అధిప్పాయో.
౩౪౩. ‘‘పుబ్బభాగపటిపదం అకథేత్వా’’తి వత్వా పుబ్బభాగపటిపదాయ అకథనే కారణం పుబ్బభాగపటిపదఞ్చ సరూపతో దస్సేతుం, ‘‘యస్స హీ’’తిఆది వుత్తం. అపరిసుద్ధాయపి పుబ్బభాగపటిపదాయ విపస్సనా తథా న కిచ్చకారీ, పగేవ అవిజ్జమానాయాతి, ‘‘యస్స హి…పే… అపరిసుద్ధా హోతి’’చ్చేవ వుత్తం. పుబ్బభాగపటిపదా చ నామ సఙ్ఖేపతో పన్నరస చరణధమ్మాతి ఆహ – ‘‘సీలసంవరం…పే… ఇమం పుబ్బభాగపటిపదం ఆచిక్ఖతీ’’తి. యానకిచ్చం సాధేతి మగ్గగమనేన అకిలన్తభావసాధనత్తా. చిరకాలం పరిభావితాయ పరిపక్కగతాయ హేతుసమ్పదాయ ఉపట్ఠాపితం సామణేరసీలమ్పి పరిపుణ్ణం అఖణ్డాదిభావప్పత్తియా, యం పుబ్బహేతుత్తా ‘‘సీల’’న్తి వుచ్చతి.
ధాతుయో పరమత్థతో విజ్జమానా, పఞ్ఞత్తిమత్థో పురిసో అవిజ్జమానో. అథ కస్మా భగవా అరహత్తస్స పదట్ఠానభూతం విపస్సనం కథేన్తో ‘‘ఛధాతురో’’తి అవిజ్జమానప్పధానం దేసనం ఆరభీతి ఆహ – ‘‘భగవా హీ’’తిఆది. కత్థచి ‘‘తేవిజ్జో ఛళభిఞ్ఞో’’తిఆదీసు విజ్జమానేన అవిజ్జమానం దస్సేతి. కత్థచి – ‘‘ఇత్థిరూపం, భిక్ఖవే, పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౧.౧) అవిజ్జమానేన విజ్జమానం దస్సేతి. కత్థచి ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణం సోతవిఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు (విభ. ౧౨౧) విజ్జమానేన విజ్జమానం దస్సేతి. కత్థచి – ‘‘ఖత్తియకుమారో బ్రాహ్మణకఞ్ఞాయ సద్ధిం సంవాసం కప్పేతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౭౫) అవిజ్జమానేన అవిజ్జమానం దస్సేతి. ఇధ పన విజ్జమానేన అవిజ్జమానం దస్సేతి. ‘‘ఛధాతురో’’తి హి సమాసత్థో అవిజ్జమానో పుగ్గలవిసయత్తా, తస్స పదస్స అవయవత్థో పన అప్పధానత్థో విజ్జమానో, సో సద్దక్కమేన అప్పధానోపి అత్థక్కమేన పధానోతి ఆహ – ‘‘విజ్జమానేన అవిజ్జమానం దస్సేన్తో’’తి. పుగ్గలాధిట్ఠానాయేత్థ దేసనాయ కారణం దస్సేతుం, ‘‘సచే హీ’’తిఆది వుత్తం. ఉపట్ఠాపేయ్యాతి – ‘‘ధాతుయో’’ఇచ్చేవ కులపుత్తస్స చిత్తం నివేసేయ్య తథా సఞ్జానేయ్య, ఏవం ధమ్మం దేసేయ్యాతి అత్థో. సన్దేహం కరేయ్యాతి అసతి పురిసే కో కరోతి? కో పటిసంవేదేతి, ధాతుయో ఏవాతి కిం ను ఖో ఇదం, కథం ను ఖో ఇదన్తి సంసయం ఉప్పాదేయ్య? సమ్మోహం ఆపజ్జేయ్యాతి చతురఙ్గసమన్నాగతే అన్ధకారే వత్తమానం వియ దేసియమానే అత్థే సమ్మోహం ఆపజ్జేయ్య. తథాభూతో చ దేసనాయ అభాజనభూతత్తా దేసనం సమ్పటిచ్ఛితుం న సక్కుణేయ్య. ఏవమాహాతి ఏవం ‘‘ఛధాతురో’’తి ఆహ.
యం త్వం పురిసోతి సఞ్జానాసీతి యం రూపారూపధమ్మసమూహం పబన్ధవసేన పవత్తమానం అధిట్ఠానవిసేసవిసిట్ఠం – ‘‘పురిసో సత్తో ఇత్థీ’’తిఆదినా త్వం సఞ్జానాసి, సో ఛధాతురో. సన్తేసుపి ఛధాతువినిముత్తేసు ధాత్వన్తరేసు సుఖావగ్గహణత్థం తథా వుత్తం తగ్గహణేనేవ చ తేసం గహేతబ్బతో, స్వాయమత్థో హేట్ఠా దస్సితో ఏవ. సేసపదేసూతి ‘‘ఛఫస్సాయతనో’’తిఆదిపదేసుపి. చత్తారి అధిట్ఠానాని చతస్సో పతిట్ఠా ఏతస్సాతి చతురాధిట్ఠానో, అధితిట్ఠతి పతిట్ఠహతి ఏతేనాతి అధిట్ఠానం, యేసు పతిట్ఠాయ ఉత్తమత్థం అరహత్తం అధిగచ్ఛతి, తేసం పఞ్ఞాదీనం ఏతం అధివచనం. తేనాహ ‘‘స్వాయం భిక్ఖూ’’తిఆది. ఏత్తోతి వట్టతో. వివట్టిత్వాతి వినివట్టిత్వా అపసక్కిత్వా. ఏత్తోతి వా ఏతేహి ఛధాతుఆదీహి. ఏత్థ హి నివిట్ఠస్స ఆయత్తస్స ఉత్తమాయ సిద్ధియా అసమ్భవోతి. పతిట్ఠితన్తి అరియమగ్గాధిగమవసేన సుప్పతిట్ఠితం. ఏవఞ్హి సబ్బసో పటిపక్ఖసముచ్ఛిన్దనేన తత్థ పతిట్ఠితో హోతి. మఞ్ఞస్సవా నప్పవత్తన్తీతి ఛహిపి ద్వారేహి పవత్తమానసోతాయ మగ్గేన విసోసితాయ సబ్బసో విగతాయ సబ్బసో విచ్ఛేదప్పత్తియా న సన్దన్తి. తేనాహ ‘‘నప్పవత్తన్తీ’’తి. యస్మా మానే సబ్బసో సముచ్ఛిన్నే అసముచ్ఛిన్నో అనుపసన్తో కిలేసో నామ నత్థి, తస్మా ఆహ – ‘‘ముని సన్తోతి వుచ్చతీ’’తి రాగగ్గిఆదీనం నిబ్బానేన నిబ్బుతో.
పఞ్ఞం నప్పమజ్జేయ్యాతి, ‘‘దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణీయేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతీ’’తిఆదినయప్పవత్తాయ (మ. ని. ౧.౪౨౩; ౨.౨౪; ౩.౭౫; సం. ని. ౪.౧౨౦; అ. ని. ౩.౧౫; విభ. ౫౧౯; మహాని. ౧౬౧) అప్పమాదప్పటిపత్తియా సమాధివిపస్సనాపఞ్ఞం నప్పమజ్జేయ్య. ఏతేన పుబ్బభాగియం సమథవిపస్సనాభావనమాహ. సచ్చమనురక్ఖేయ్యాతి సచ్చానురక్ఖనాపదేసేన సీలవిసోధనమాహ; సచ్చే ఠితో సమాదిన్నసీలం అవికోపేత్వా పరిపూరేన్తో సమాధిసంవత్తనియతం కరోతి. తేనాహ ‘‘వచీసచ్చం రక్ఖేయ్యా’’తి. కిలేసపరిచ్చాగం బ్రూహేయ్యాతి తదఙ్గాదివసేన కిలేసానం పరిచ్చజనవిధిం వడ్ఢేయ్య. కిలేసవూపసమనం సిక్ఖేయ్యాతి యథా తే కిలేసా తదఙ్గాదివసేన పరిచ్చత్తా యథాసముదాచారప్పవత్తియా సన్తానే పరిళాహం న జనేన్తి; ఏవం కిలేసానం వూపసమనవిధిం సిక్ఖేయ్య పఞ్ఞాధిట్ఠానాదీనన్తి లోకుత్తరానం పఞ్ఞాధిట్ఠానాదీనం. అధిగమత్థాయాతి పటిలాభత్థాయ.
౩౪౭. పుబ్బే వుత్తానన్తి, ‘‘చతురాధిట్ఠానో, యత్థ ఠితం మఞ్ఞస్సవా నప్పవత్తన్తీ’’తి (మ. ని. ౩.౩౪౩) ఏవం పుబ్బే వుత్తానం.
౩౪౮. వత్తబ్బం భవేయ్యాతి నిద్దేసవసేన వత్తబ్బం భవేయ్య. ఆదీహీతి ఏవమాదీహి. కిచ్చం నత్థి కిచ్చాభావతో. ఉప్పటిపాటిధాతుకన్తి అయథానుపుబ్బికం. యథాధమ్మవసేనేవాతి దేసేతబ్బధమ్మానం యథాసభావేనేవ. సప్పాయం ధుతఙ్గన్తి అత్తనో కిలేసనిగ్గణ్హనయోగ్గం ధుతఙ్గం. చిత్తరుచితన్తి అత్తనో చిత్తపకతియా ఆచరియేహి విరోచేతబ్బం, చరియానుకూలన్తి అత్థో. హత్థిపదోపమసుత్తాదీసూతి ఆది-సద్దేన విసుద్ధిమగ్గధాతువిభఙ్గాదిం సఙ్గణ్హాతి.
౩౫౪. అయమ్పేత్థాతి పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేన ‘‘అథాపరం ఉపేక్ఖాయేవ అవసిస్సతీ’’తి ఉపరిదేసనం సమ్పిణ్డేతి. సోపి హి పాటియేక్కో అనుసన్ధీతి. నను చాయం యథాఉద్దిట్ఠాయ విఞ్ఞాణధాతుయా నిద్దేసోపి భవిస్సతీతి యథానుసన్ధినయో విజ్జతీతి? న, విఞ్ఞాణధాతునిద్దేసనయేన దేసనాయ అప్పవత్తత్తా తేనాహ ‘‘హేట్ఠతో’’తిఆది. యం వా పనాతిఆదినా పన దేసనాయ సానుసన్ధితం విభావేతి. న హి బుద్ధా భగవన్తో అననుసన్ధికం దేసనం దేసేన్తి. ఆగమనీయవిపస్సనావసేనాతి యస్సా పుబ్బే పవత్తత్తా ఆగమనీయట్ఠానే ఠితా విపస్సనా, తస్సా వసేన. కమ్మకారకవిఞ్ఞాణన్తి ‘‘నేతం మమ నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తా’’తి ఏవం విపస్సనాకిచ్చకారకం విపస్సనాసహితం విఞ్ఞాణం. విఞ్ఞాణధాతువసేనాతి యథాఉద్దిట్ఠాయ విఞ్ఞాణధాతుయా భాజనవసేన. సత్థు కథనత్థాయాతి సత్థారా ఉద్దేసమేవ కత్వా ఠపితత్తా నిద్దేసవసేన కథనత్థాయ. అకథితభావో ఏవ హిస్స అవసిట్ఠతా కథనత్థాయ పటివిజ్ఝనత్థాయ చ. పటిపక్ఖవిగమేన తస్స చిత్తస్స పరిసుద్ధతాతి ఆహ ‘‘నిరుపక్కిలేస’’న్తి. ఉపక్కిలేసానం పన పహీనభావతో పరియోదాతం. సముదయవసేన ఉదయదస్సనత్థఞ్చేవ పచ్చయనిరోధవసేన అత్థఙ్గమదస్సనత్థఞ్చ. కారణభావేన సుఖాయ వేదనాయ హితన్తి సుఖవేదనియం. తేనాహ ‘‘సుఖవేదనాయ పచ్చయభూత’’న్తి.
౩౬౦. రూపకమ్మట్ఠానమ్పి చతుధాతువవత్థానవసేన, అరూపకమ్మట్ఠానమ్పి సుఖదుక్ఖవేదనాముఖేన పగుణం జాతం.
సత్థు కథనత్థంయేవ అవసిస్సతీతి, ‘‘కులపుత్తస్స పటివిజ్ఝనత్థ’’న్తి వుత్తమేవత్థం నిసేధేతి, తస్మా వుత్తమేవత్థం సమత్థేతుం, ‘‘ఇమస్మిం హీ’’తిఆది వుత్తం. కులపుత్తస్స రూపావచరజ్ఝానేతి కులపుత్తేన అధిగతరూపావచరజ్ఝానే. తేనాహ – ‘‘భిక్ఖు పగుణం తవ ఇదం రూపావచరచతుత్థజ్ఝాన’’న్తి. యం కిఞ్చి సువణ్ణతాపనయోగ్యం అఙ్గారభాజనం ఇధ ‘‘ఉక్కా’’తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘అఙ్గారకపల్ల’’న్తి. సజ్జేయ్యాతి యథా తత్థ పక్ఖిత్తసువణ్ణఞ్చ తప్పతి, ఏవం పటియాదియేయ్య. నీహటదోసన్తి విగతీభూతకాళకం. అపనీతకసావన్తి అపగతసుఖుమకాళకం.
అరియమగ్గే పతిట్ఠాపేతుకామేన నామ సబ్బస్మిమ్పి లోకియధమ్మే విరజ్జనత్థాయ ధమ్మో కథేతబ్బోతి అధిప్పాయేన, ‘‘కస్మా పనా’’తిఆదినా చోదనా కతా. వినేయ్యదమనకుసలేన భగవతా వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన తావ చతుత్థజ్ఝానుపేక్ఖాయ వణ్ణో కథితోతి తస్స పరిహారం వదన్తో, ‘‘కులపుత్తస్సా’’తిఆదిమాహ.
౩౬౧. తదనుధమ్మన్తి తస్స అరూపావచరస్స కుసలస్స అనురూపధమ్మం, యాయ పటిపదాయ తస్స అధిగమో హోతి, తస్స పుబ్బభాగపటిపదన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘రూపావచరజ్ఝాన’’న్తి. తగ్గహణాతి తస్స గహణేన తస్సా పటిపత్తియా పటిపజ్జమానేన. ఇతో ఉత్తరిన్తి ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతన’’న్తిఆదీసు.
౩౬౨. తస్సేవాతి అరూపావచరజ్ఝానస్స. ఏతం పన సవిపాకం అరూపావచరజ్ఝానం సమేచ్చ సమ్భుయ్య పచ్చయేహి కతత్తా సఙ్ఖతం. పకప్పితన్తి పచ్చయవసేన సవిహితం. ఆయూహితన్తి సమ్పిణ్డితం. కరోన్తేన కరీయతీతి పటిపజ్జనకేన పటిపజ్జీయతి సఙ్ఖరీయతి. నిబ్బానం వియ న నిచ్చం న సస్సతం. అథ ఖో ఖణే ఖణే భిజ్జనసభావతాయ తావకాలికం. తతో ఏవ చవనాదిసభావన్తి సబ్బమేతం రూపావచరధమ్మేసు ఆదీనవవిభావనం. దుక్ఖే పతిట్ఠితన్తి సఙ్ఖారదుక్ఖే పతిట్ఠితం. అతాణన్తి చవనసభావాదితాయ తాణరహితం. అలేణన్తి తతో అరక్ఖత్తా లీయనట్ఠానరహితం. అసరణన్తి అప్పటిసరణం. అసరణీభూతన్తి సబ్బకాలమ్పి అప్పటిసరణం.
సమత్తపత్తవిసే ఖన్ధాదీసు గహితే దుత్తికిచ్ఛా సియాతి, ‘‘ఖన్ధం వా సీసం వా గహేతుం అదత్వా’’తి వుత్తం. ఏవమేవాతి ఏత్థాయం ఉపమాసంసన్దనా – ఛేకో భిసక్కో వియ సమ్మాసమ్బుద్ధో. విసవికారో వియ కిలేసదుక్ఖానుబన్ధో, భిసక్కస్స విసం ఠానతో చావేత్వా ఉపరి ఆరోపనం వియ భగవతో దేసనానుభావేన కులపుత్తస్స కామభవే నికన్తిం పరియాదాయ అరూపజ్ఝానే భవనం. భిసక్కస్స విసం ఓతారేత్వా పథవియం పాతనం వియ కులపుత్తస్స ఓరమ్భాగియకిలేసదుక్ఖాపనయనం.
అసమ్పత్తస్సాతి అరూపావచరజ్ఝానం అనధిగతస్స. అప్పటిలద్ధస్సేవాతి తస్స వేవచనం. సబ్బమేతన్తి ‘‘అనిచ్చం అధువ’’న్తిఆదినా విత్థారతో వుత్తం సబ్బమేతం ఆదీనవం. ఏకపదేనేవ ‘‘సఙ్ఖతమేత’’న్తి కథేసి సఙ్ఖతపదేనేవ తస్స అత్థస్స అనవసేసతో పరియాదిన్నత్తా.
నాయూహతీతి భవకారణచేతనావసేన బ్యాపారం న సమూహేతి న సమ్పిణ్డేతి. తేనాహ – ‘‘న రాసిం కరోతీ’’తి. అభిసఙ్ఖరణం నామ చేతనాబ్యాపారోతి ఆహ – ‘‘న అభిసఞ్చేతయతీ’’తి. తం పన ఫలుప్పాదనసమత్థతాయ ఫలేన కప్పనన్తి ఆహ ‘‘న కప్పేతీ’’తి. సచే అభిసఙ్ఖారచేతనా ఉళారా, ఫలమహత్తసఙ్ఖాతాయ వుడ్ఢియా హోతి, అనుళారా చ అవుడ్ఢియాతి ఆహ – ‘‘వుడ్ఢియా వా పరిహానియా వా’’తి. బుద్ధవిసయే ఠత్వాతి భగవా అత్తనో బుద్ధసుబుద్ధతాయ సీహసమానవుత్తితాయ చ దేసనం ఉక్కంసతో సావకేహి పత్తబ్బం విసేసం అనవసేసేన్తో తథా వదతి, న సావకవిసయం అతిక్కమిత్వా అత్తనో బుద్ధవిసయమేవ దేసేన్తో. తేనాహ – ‘‘అరహత్తనికూటం గణ్హీ’’తి. యది కులపుత్తో అత్తనో…పే… పటివిజ్ఝి, అథ కస్మా భగవా దేసనాయ అరహత్తనికూటం గణ్హీతి ఆహ ‘‘యథా నామా’’తిఆది.
ఇతో పుబ్బేతి ఇతో అనాగామిఫలాధిగమతో ఉత్తరి ఉపరి. అస్సాతి కులపుత్తస్స. కథేన్తస్స భగవతో ధమ్మే నేవ కఙ్ఖా న విమతి పఠమమగ్గేనేవ కఙ్ఖాయ సముచ్ఛిన్నత్తా. ఏకచ్చేసు ఠానేసూతి తథా వినేయ్యఠానేసు. తథా హి అయమ్పి కులపుత్తో అనాగామిఫలం పత్వా భగవన్తం సఞ్జాని. తేన వుత్తం ‘‘యతో అనేనా’’తిఆది.
౩౬౩. అనజ్ఝోసితాతి అనజ్ఝోసనీయాతి అయమత్థోతి ఆహ – ‘‘గిలిత్వా పరినిట్ఠాపేత్వా గహేతుం న యుత్తా’’తి.
౩౬౪. రాగోవ అనుసయో రాగానుసయో, సో చ పచ్చయసమవాయే ఉప్పజ్జనారహోతి వత్తబ్బతం లభతీతి వుత్తం – ‘‘సుఖవేదనం ఆరబ్భ రాగానుసయో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి. న పన తస్స ఉప్పాదనం అత్థి ఖణత్తయసమాయోగాసమ్భవతో. ఏస నయో సేసేసుపి. ఇతరన్తి అదుక్ఖమసుఖవేదనం. విసంయుత్తోతి కేనచి సఞ్ఞోజనేన అసంయుత్తతాయ ఏవ నియతవిప్పయుత్తో. కాయస్స కోటి పరమో అన్తో ఏతస్సాతి కాయకోటికం. దుతియపదేతి ‘‘జీవితపరియన్తిక’’న్తి ఇమస్మిం పదే. విసేవనస్సాతి ఉపాదానస్స. సీతీభవిస్సన్తీతి పదస్స ‘‘నిరుజ్ఝిస్సన్తీ’’తి అత్థో వుత్తో, కథం పన వేదయితానం ద్వాదససు ఆయతనేసు నిరుజ్ఝనం సీతిభావప్పత్తీతి చోదనం సన్ధాయాహ – ‘‘కిలేసా హీ’’తిఆది. సముదయపఞ్హేనాతి మహాసతిపట్ఠానే (దీ. ని. ౨.౪౦౦; మ. ని. ౧.౧౩౩) సముదయసచ్చనిరోధపఞ్హేన. నను సబ్బసో కిలేసపరిళాహవిగమే సీతిభావో నామ వేదనానిరోధమత్తేన అధిప్పేతో; తేన ఇధ వేదయితాని వుత్తాని, న కిలేసాతి వేదయితానం అచ్చన్తనిరోధసఙ్ఖాతో సీతిభావోపి కిలేససముచ్ఛేదేనేవాతి ఆహ ‘‘వేదయితానిపీ’’తిఆది.
౩౬౫. ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనన్తి ఏత్థ సఞ్ఞోజనా దీపసిఖా వియ, అధిట్ఠానకపల్లికా వియ వేదనాయ నిస్సయభూతా చత్తారో ఖన్ధా, తేలం వియ కిలేసా, వట్టి వియ కమ్మవట్టం, ఉపహరణకపురిసో వియ వట్టగామీ పుథుజ్జనో, తస్స సీసచ్ఛేదకపురిసో వియ అరహత్తమగ్గో సన్తానస్స సముచ్ఛేదకరణతో, అనాహారాయ దీపసిఖాయ నిబ్బాయనం వియ కమ్మకిలేసానం అనన్తరపచ్చయతో అనాహారాయ వేదనాయ అనుపాదిసేసవసేన నిబ్బాయనం.
ఆదిమ్హి సమాధివిపస్సనాపఞ్ఞాహీతి పుబ్బభాగపటిపదాభూతా తయా పగుణసమాధితో అరహత్తస్స పదట్ఠానభూతవిపస్సనాపఞ్ఞాతో చ. ఉత్తరితరాతి విసిట్ఠతరా. ఏవం సమన్నాగతోతి ఏత్థ ఏవం-సద్దో ఇదంసద్దత్థవచనోతి ఆహ – ‘‘ఇమినా ఉత్తమేన అరహత్తఫలపఞ్ఞాధిట్ఠానేనా’’తి. సబ్బం వట్టదుక్ఖం ఖేపేతీతి సబ్బదుక్ఖక్ఖయో, అగ్గమగ్గో, తంపరియాపన్నతాయ తత్థ ఞాణన్తి ఆహ – ‘‘సబ్బదుక్ఖక్ఖయే ఞాణం నామ అరహత్తమగ్గే ఞాణ’’న్తి. అరహత్తఫలే ఞాణం అధిప్పేతం వుత్తనయేన సబ్బదుక్ఖక్ఖయే సన్తే తన్నిమిత్తం వా ఉప్పన్నఞాణన్తి కత్వా. తస్సాతి, ‘‘ఏవం సమన్నాగతో భిక్ఖు ఇమినా పరమేన పఞ్ఞాధిట్ఠానేన సమన్నాగతో హోతీ’’తి వుత్తభిక్ఖునో.
౩౬౬. హీతి యస్మా. విముత్తీతి అరహత్తఫలవిముత్తి, తస్మా సబ్బదుక్ఖక్ఖయే ఞాణన్తి అరహత్తఫలఞాణం అధిప్పేతం. సచ్చన్తి పరమత్థసచ్చం నిబ్బానం, న మగ్గసచ్చం. కామం అరహత్తఫలవిముత్తి పటిపక్ఖేహి అకోపనీయతాయ అకుప్పా, ‘‘సచ్చే ఠితా’’తి పన వచనతో, ‘‘అకుప్పారమ్మణకరణేన అకుప్పాతి వుత్తా’’తి ఆహ. వితథన్తి నట్ఠం, జరాయ మరణేన చ విపరిణామేతబ్బతాయ యాదిసం ఉప్పాదావత్థాయ జాతం, తతో అఞ్ఞాదిసన్తి అత్థో. తథా హి తం జరామరణేహి పరిముసితబ్బరూపతాయ ‘‘ముసా’’తి వుత్తం. తేనాహ – ‘‘మోసధమ్మన్తి నస్సనసభావ’’న్తి. తం అవితథన్తి తం వుత్తనయేన అవితథం నామ, తం సభావో సబ్బకాలం తేనేవ లబ్భనతో. సమథవిపస్సనావసేన వచీసచ్చతోతి సమథవిపస్సనావసేన యం విసుద్ధిమత్తం వచీసచ్చం, తతో. దుక్ఖసచ్చసముదయసచ్చేహి తచ్ఛవిపల్లాసభూతసభావేహి. ఇతి నేసం యథాసకం సభావేన అవితథభావే అమోసధమ్మతాయ తేహిపి అవితథభావా పరమత్థసచ్చం నిబ్బానమేవ ఉత్తరితరం. తస్మాతి నిబ్బానస్సేవ ఉత్తరితరభావతో.
౩౬౭. ఉపధీయతి ఏత్థ దుక్ఖన్తి ఉపధీ, ఖన్ధా కామగుణా చ. ఉపదహన్తి దుక్ఖన్తి ఉపధీ, కిలేసాభిసఙ్ఖారా. పరిపూరా గహితా పరామట్ఠాతి పరియత్తభావేన తణ్హాయ గహితా దిట్ఠియా పరామట్ఠా. సమథవిపస్సనావసేన కిలేసపరిచ్చాగతోతి విక్ఖమ్భనవసేన తదఙ్గప్పహానవసేన చ కిలేసానం పరిచ్చజనతో. ఉత్తరితరో విసిట్ఠతరస్స పహానప్పకారస్స అభావతో.
౩౬౮. ఆఘాతకరణవసేనాతి చేతసికాఘాతస్స ఉప్పజ్జనవసేన. బ్యాపజ్జనవసేనాతి చిత్తస్స విపత్తిభావవసేన. సమ్పదుస్సనవసేనాతి సబ్బసో దుస్సనవసేన. తీహి పదేహి యది అరహత్తమగ్గేన కిలేసానం పరిచ్చాగో చాగాధిట్ఠానం, అరహత్తమగ్గేనేవ నేసం వూపసమో ఉపసమాధిట్ఠానం హోతీతి దస్సేతి. ఏత్థ విసేసేన పరిచ్చాగో సమ్పజహనం అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనం చాగో, తథా పన పరిచ్చాగేన యో సో నేసం తదా వూపసన్తతాయ అభావో, అయం ఉపసమోతి అయమేతేసం విసేసో.
౩౬౯. మఞ్ఞితన్తి మఞ్ఞనా, ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా కప్పనాతి అత్థో. అవిజ్జావిబన్ధనతణ్హాగాహాదీనం సాధారణభావతో అయమహన్తి ఏత్థ అహన్తి దిట్ఠిమఞ్ఞనాదస్సనం, సా పన దిట్ఠి మానమఞ్ఞనాయ అత్తనియగాహవసేన హోతీతి స్వేవ ‘‘అయ’’న్తి ఇమినా గహితోతి ఆహ – ‘‘అయమహన్తి ఏకం తణ్హామఞ్ఞితమేవ వట్టతీ’’తి. ఆబాధట్ఠేనాతి పటిపీళనట్ఠేన. మఞ్ఞనావసేన హి సత్తానం తథా హోతి. అన్తోదోసట్ఠేనాతి అబ్భన్తరదుట్ఠభావేన. మఞ్ఞనాదూసితత్తా హి సత్తానం అత్తభావో దుక్ఖతామూలాయత్తో, కిలేసాసుచిపగ్ఘరణతో ఉప్పాదనిరోధభఙ్గేహి ఉద్ధముద్ధం పక్కపభిన్నో హోతీతి ఫలూపచారేన ‘‘మఞ్ఞితం గణ్డో’’తి వుత్తో. అనుపవిట్ఠట్ఠేనాతి అనుపవిసిత్వా హదయమాహచ్చ అధిట్ఠానేన. మఞ్ఞితఞ్హి పీళాజననతో అన్తోతుదనతో దురుద్ధరణతో సల్లం. ఖీణాసవముని సబ్బసో కిలేసానం సన్తత్తా, తతో ఏవ పరిళాహానం పరినిబ్బుతత్తా వూపసన్తత్తా సన్తో ఉపసన్తో నిబ్బుతోతి వుచ్చతి. యత్థ ఠితన్తి యస్మిం అసేక్ఖభూమియం ఠితం. యది భగవా అత్తనో దేసనాఞాణానురూపం దేసనం పవత్తాపేయ్య, మహాపథవిం పత్థరన్తస్స వియ, ఆకాసం పసారేన్తస్స వియ, అనన్తాపరిమేయ్యలోకధాతుయో పటిచ్చ తేసం ఠితాకారం అనుప్పూరం విచినన్తస్స వియ దేసనా పరియోసానం న గచ్ఛేయ్య. యస్మా పనస్స వినేయ్యజ్ఝాసయానురూపమేవ దేసనా పవత్తి, న తతో పరం అణుమత్తమ్పి వడ్ఢతి. తస్మా వుత్తం – ‘‘సబ్బాపి ధమ్మదేసనా సంఖిత్తావ, విత్థారదేసనా నామ నత్థీ’’తి. నను సత్తపకరణదేసనా విత్థారకథాతి? న సాపి విత్థారకథాతి ఆహ – ‘‘సమన్తపట్ఠానకథాపి సంఖిత్తాయేవా’’తి. సన్నిపతితదేవపరిసాయ అజ్ఝాసయానురూపమేవ హి తస్సాపి పవత్తి, న సత్థుదేసనాఞాణానురూపన్తి. యథానుసన్ధిం పాపేసి యథాఉద్దిట్ఠే అనుపుబ్బేన అనవసేసతో విభజనవసేన దేసనాయ నిట్ఠాపితత్తా. విపఞ్చితఞ్ఞూ…పే… కథేసి నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారవసేన దేసితత్తా.
౩౭౦. అట్ఠన్నం పరిక్ఖారానన్తి నయిదమనవసేసపరియాదానం, లక్ఖణవచనం పనేతం, అఞ్ఞతరస్సాతి వచనసేసో. తథా హి, ‘‘మయ్హం ఇద్ధిమయపరిక్ఖారలాభాయ పచ్చయో హోతూ’’తి పత్థనం పట్ఠపేత్వా పత్తచీవరం, పత్తం, చీవరమేవ వా దిన్నే చరిమభవే ఇద్ధిమయపరిక్ఖారో నిబ్బత్తతీతి వదన్తి. అదిన్నత్తాతి కేచివాదో, తేనాహ ‘‘కులపుత్తో’’తిఆది. ఓకాసాభావతోతి ఉపసమ్పదాలక్ఖణస్స అసమ్భవతో. తేనాహ – ‘‘కులపుత్తస్స ఆయుపరిక్ఖీణ’’న్తి. ఉదకతిత్థ…పే… ఆరద్ధో పరమప్పిచ్ఛభావతో.
విబ్భన్తాతి భన్తచిత్తా. సిఙ్గేన విజ్ఝిత్వా ఘాతేసి పురిమజాతిబద్ధాఘాతతాయాతి వదన్తి.
మానుసం యోగన్తి మనుస్సత్తభావం. అత్తభావో హి యుజ్జతి కమ్మకిలేసేహీతి ‘‘యోగో’’తి వుచ్చతి. ఉపచ్చగున్తి ఉపగచ్ఛింసు. ఉపకోతిఆది తేసం నామాని.
గన్ధకట్ఠేహీతి చన్దనాగరుసళలదేవదారుఆదీహి గన్ధదారూహి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ధాతువిభఙ్గసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.