౯. బాలపణ్డితసుత్తవణ్ణనా

౨౪౬. ఏతేహీతి దుచిన్తితాదీహి. ఏతేన లక్ఖణసద్దస్స కరణత్థతమాహ. తానేవాతి లక్ఖణాని ఏవ. తస్సాతి బాలస్స. ‘‘అయం బాలో’’తి నిమీయతి సఞ్చానీయతి ఏతేహీతి బాలనిమిత్తాని. అపదానం వుచ్చతి విఖ్యాతం కమ్మం. దుచిన్తితాదీని చ బాలే విఖ్యాతాని, అవధారణభావే వా, తస్మా బాలస్స అపదానానీతి బాలాపదానాని. అభిజ్ఝాదీహి దుట్ఠం దూసితం చిన్తేతీతి దుచిన్తితచిన్తీ. లోభాదీహి దుట్ఠం భాసితం ముసావాదాదిం భాసతీతి దుబ్భాసితభాసీ. తేసం తేసంయేవ వసేన కత్తబ్బతో దుక్కటకమ్మం పాణాతిపాతాదిం కరోతీతి దుక్కటకమ్మకారీ. తేనాహ ‘‘చిన్తయన్తో’’తిఆది. తాని ఉపనిస్సాయ జాతన్తి తజ్జం. తతో ఏవ తేసం సారుప్పం అనురూపన్తి తస్సారుప్పం. తేనాహ ‘‘తజ్జాతిక’’న్తిఆది. కచ్ఛమానాయాతి కథియమానాయ.

౨౪౮. యస్మా సత్తానం యథూపచితాని కమ్మాని కతోకాసాని తదుపట్ఠాపితాని కమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తాని మరణస్స ఆసన్నకాలే చిత్తస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తాని, తదా ఓలమ్బన్తాని వియ అభిభవన్తాని వియ అజ్ఝోత్థరన్తాని వియ ఉపట్ఠహన్తి, తస్మా వుత్తం – ‘‘ఓలమ్బనాదిఆకారేన హి తాని ఉపట్ఠహన్తీ’’తి. ఉపట్ఠానాకారో ఏవ తదా చిత్తస్స గోచరభావం గచ్ఛతీతి ఆహ – ‘‘తస్మిం ఉపట్ఠానాకారే ఆపాథగతే’’తి.

౨౪౯. న సక్కాతి న వదతీతి ఏతేన ద్వేపి పటిసేధా పకతిఅత్థాతి అయమత్థో వుత్తో హోతి. న సుకరాతి పన ఇమినా దుక్కరభావో దీపితో, దుక్కరఞ్చ తావ ఉపాయేన సక్కా కాతున్తి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘న సుకరం పనా’’తిఆది. తేనాతి వినివిజ్ఝిత్వా గమనేన అఞ్ఞమఞ్ఞం సంవిజ్ఝనేన. అస్సాతి చోరస్స. ఇతో ఉత్తరిపీతి మజ్ఝన్హికసమయం సాయన్హసమయఞ్చ సత్తిసతేన.

౨౫౦. సఙ్ఖమ్పి న ఉపేతీతి ఇమినా సఙ్ఖాతబ్బమత్తం నత్థీతి దీపితం హోతీతి ఆహ – ‘‘గణనామత్తమ్పి న గచ్ఛతీ’’తి. ఉపనిక్ఖేపనమత్తమ్పీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. కలభాగన్తి కలానం సఙ్గణనకోట్ఠాసం. తేనాహ ‘‘సతిమం కల’’న్తిఆది. ఓలోకితమత్తమ్పీతి ఉపనిక్ఖేపనవసేన ఓలోకనమత్తకమ్పి. తం కమ్మకారణన్తి తం పఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణం చతున్నమ్పి పస్సానం వసేన సమ్పరివత్తేత్వా కరోన్తియేవ, పాళియం పన ఏకపస్సవసేన ఆగతా. గేహస్సాతి మహతో గేహస్స. సబ్బతోతి సబ్బావయవతో. సమ్పజ్జలితే ఏకజాలీభూతే. సుపక్కుథితాయాతి సుట్ఠు నిపక్కాయ.

విభత్తోతి తత్థ నిబ్బత్తకసత్తానం సాధారణకమ్మునా విభత్తో వియ నిబ్బత్తో. అయోపాకారేన పరితో అత్తో గహితోతి అయోపాకారపరియత్తో పరిక్ఖిత్తో.

యమకగోళకాతి దారకానం కీళనయుగళా. ఏవమ్పి దుక్ఖోతి యథావుత్తఉస్సదనిరయవసేనపి సోత-ఘాన-జివ్హా-కాయ-మనో-గోచరతావసేనపి ఇమినా ఆకారేన దుక్ఖోతి.

౨౫౧. దన్తేహి ఉల్లేహిత్వాతి ఉత్తరదన్తేహి అఞ్ఛిత్వా. రసవసేన అతిత్తో అస్సాదో రసాదో. తేనాహ ‘‘రసగేధేన పరిభుత్తరసో’’తి.

౨౫౨. దురూపోతి విరూపో. దుద్దసోతి తేనేవ విరూపభావేన అనిట్ఠదస్సనో. లకుణ్ఠకోతి రస్సో. పవిట్ఠగీవోతి ఖన్ధన్తరం అనుపవిట్ఠగీవో. మహోదరోతి విపులకుచ్ఛి. యేభుయ్యేన హి లకుణ్టకా సత్తా రస్సగీవా పుథులకుచ్ఛికావ హోన్తీతి తథా వుత్తం. కాణో నామ చక్ఖువికలోతి వుత్తం – ‘‘ఏకక్ఖికాణో వా ఉభయక్ఖికాణో వా’’తి. కుణీతి హత్థవికలో వుచ్చతీతి ఆహ – ‘‘ఏకహత్థకుణీ వా ఉభయహత్థకుణీ వా’’తి. వాతాదినా ఉపహతకాయపక్ఖో ఇధ పక్ఖహతోతి అధిప్పేతో, న పక్ఖిహతోతి ఆహ – ‘‘పక్ఖహతోతి పీఠసప్పీ’’తి. దుక్ఖానుపబన్ధదస్సనత్థన్తి అపరాపరజాతీసు విపాకదుక్ఖస్స అనుపబన్ధవసేన పవత్తిదస్సనత్థం.

కలీయతి ఖలీయతి అప్పహీయతి సాసనం ఏతేనాతి కలి, జుతపరాజయో. సో ఏవ గహసదిసతాయ ‘‘కలిగ్గహో’’తి వుత్తో. అధిబన్ధన్తి కుటుమ్బస్స అధివుత్థస్స మూలభూతస్స అత్తనో బన్ధితబ్బతం. తేనాహ ‘‘అత్తనాపి బన్ధం నిగచ్ఛేయ్యా’’తి. బాలభూమియా బాలభావస్స మత్థకప్పత్తి నిరయగామికమ్మకారితాతి ‘‘నిరయే నిబ్బత్తతి’’చ్చేవ వుత్తం. తగ్గహణేనేవ పన తతో ముదుముదుతరాదికమ్మవసేన సేసాపాయేసు అపరాపరనిబ్బత్తాదిబాలభూమి విభావితా హోతీతి.

౨౫౩. వుత్తానుసారేనాతి ‘‘బాలో అయ’’న్తిఆదినా వుత్తస్స అత్థవచనస్స ‘‘పణ్డితో అయ’’న్తి ఏతేహి లక్ఖీయతీతిఆదినా అనుసారేన. మనోసుచరితాదీనం వసేనాతి చిన్తేన్తో అనభిజ్ఝా-అబ్యాపాద-సమ్మాదస్సనం సుచిన్తితమేవ చిన్తేతీతిఆదినా మనోసుచరితానం తిణ్ణం సుచరితానం వసేన యోజేతబ్బాని.

చక్కరతనవణ్ణనా

౨౫౬. ఉపోసథం (దీ. ని. టీ. ౨.౨౪౩) వుచ్చతి అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం సబ్బదివసేసు గహట్ఠేహి రక్ఖితబ్బసీలం, సమాదానవసేన తం ఏతస్స అత్థీతి ఉపోసథికో, తస్స. తేనాహ ‘‘సమాదిన్నఉపోసథఙ్గస్సా’’తి. తదాతి తస్మిం కాలే, యస్మిం పన కాలే చక్కవత్తిభావసంవత్తనియ-దాన-సీలాది-పుఞ్ఞసమ్భారసముదాగమసమ్పన్నో పూరితచక్కవత్తివత్తో కాదీపదేసవిసేసపచ్చాజాతియా చేవ కులరూపభోగాధిపతేయ్యాదిగుణవిసేససమ్పత్తియా చ తదనురూపే అత్తభావే ఠితో హోతి, తస్మిం కాలే. తాదిసే హి కాలే చక్కవత్తిభావీ పురిసుత్తమో యథావుత్తగుణసమన్నాగతో రాజా ఖత్తియో హుత్వా ముద్ధావసిత్తో విసుద్ధసీలో అనుపోసథం సతసహస్సవిస్సజ్జనాదినా సమ్మాపటిపత్తిం పటిపజ్జతి, న యదా చక్కరతనం ఉప్పజ్జతి, తదా ఏవ. తేనాహ – ‘‘పాతో…పే… ధమ్మతా’’తి. (తత్థ దమో ఇన్ద్రియసంవరో, సంయమో సీలసంవరో.)

వుత్తప్పకారపుఞ్ఞకమ్మపచ్చయన్తి చక్కవత్తిభావావహదానదమసంయమాదిపుఞ్ఞకమ్మహేతుకం. నీలమణిసఙ్ఘాటసదిసన్తి ఇన్దనీలమణిసఞ్చయసమానం. దిబ్బానుభావయుత్తత్తాతి దస్సనీయతా మనుఞ్ఞఘోసతా ఆకాసగామితా ఓభాసవిస్సజ్జనా అప్పటిఘాతతా రఞ్ఞో ఇచ్ఛితత్థనిప్ఫత్తికారణతాతి ఏవమాదీహి దిబ్బసదిసేహి ఆనుభావేహి సమన్నాగతత్తా. సబ్బేహి ఆకారేహీతి సబ్బేహి సున్దరేహి ఆకారేహి. పరిపూరన్తి పరిపుణ్ణం. సా చస్స పారిపూరి ఇదానేవ విత్థారీయతి.

పనాళీతి ఛిద్దం. సుద్ధసినిద్ధదన్తపన్తియా నిబ్బివరాయాతి అధిప్పాయో. నాభిపనాళి పరిక్ఖేపపట్టేసూతి నాభిపరిక్ఖేపపట్టే చేవ నాభియా పనాళిపరిక్ఖేపపట్టే చ. సువిభత్తావాతి అఞ్ఞమఞ్ఞం అసంకిణ్ణత్తా సుట్ఠు విభత్తా. పరిచ్ఛేదలేఖన్తరేసు మణికా సువిభత్తా హుత్వా పఞ్ఞాయన్తీతి వదన్తి.

పరిచ్ఛేదలేఖాదీనీతి ఆది-సద్దేన మాలాకమ్మాదిం సఙ్గణ్హాతి. సురత్తాతిఆదీసు సురత్తగ్గహణేన మహానామవణ్ణతం పటిక్ఖిపతి, సుద్ధగ్గహణేన సంకిలిట్ఠతం, సినిద్ధగ్గహణేన లూఖతం. కామం తస్స చక్కరతనస్స నేమిమణ్డలం అసన్ధికంవ నిబ్బత్తం, సబ్బత్థకమేవ పన కేవలం పవాళవణ్ణోవ న సోభతీతి పకతిచక్కస్స సన్ధియుత్తేసు ఠానేసు రత్తజమ్బునదపరిక్ఖతం అహోసి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సన్ధీసు పనస్సా’’తిఆది.

నేమిమణ్డలపిట్ఠియన్తి నేమిమణ్డలస్స పిట్ఠిపదేసే. దసన్నం దసన్నం అరానమన్తరేతి దసన్నం దసన్నం అరానం అన్తరసమీపే పదేసే. ఛిద్దమణ్డలచిత్తోతి మణ్డలసణ్ఠానఛిద్దవిచిత్తో. సుకుసలసమన్నాహతస్సాతి సుట్ఠు కుసలేన సిప్పినా పహతస్స, వాదితస్సాతి అత్థో. వగ్గూతి మనోరమో రజనీయోతి సుణన్తానం రాగుప్పాదకో. కమనీయోతి కన్తో. సమోసరితకుసుమదామాతి ఓలమ్బితసుగన్ధకుసుమదామా. నేమిపరిక్ఖేపస్సాతి నేమిపరియన్తపరిక్ఖేపస్స. నాభిపనాళియా ద్విన్నం పస్సానం వసేన ‘‘ద్విన్నమ్పి నాభిపనాళీన’’న్తి వుత్తం. ఏకా ఏవ హి సా పనాళి. యేహీతి యేహి ద్వీహి సీహముఖేహి. పున యేహీతి ముత్తాకలాపేహి.

ఓధాపయమానన్తి సోతుం అవహితాని కురుమానం. చన్దో పురతో, చక్కరతనం పచ్ఛాతి ఏవం పుబ్బాపరియేన పుబ్బాపరభాగేన.

అన్తే పురస్సాతి అనురాధపురే రఞ్ఞో అన్తేపురస్స ఉత్తరసీహపఞ్జరఆసన్నే తదా రఞ్ఞో పాసాదే తాదిసస్స ఉత్తరదిసాయ సీహపఞ్జరస్స లబ్భమానత్తా వుత్తం. సుఖేన సక్కాతి కిఞ్చి అనారుహిత్వా సరీరఞ్చ అనుల్లఙ్ఘిత్వా యథాఠితేనేవ హత్థేన పుప్ఫముట్ఠియో ఖిపిత్వా సుఖేన సక్కా హోతి పూజేతుం.

నానావిరాగరతనప్పభాసముజ్జలన్తి నానావిధచిత్తవణ్ణరతనోభాసపభస్సరం. ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పవత్తేతి. ఆగన్త్వా ఠితట్ఠానతో ఉపరి ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పవత్తే.

సన్నివేసక్ఖమోతి ఖన్ధవారసన్నివేసయోగ్యో. సులభాహారూపకరణోతి సుఖేనేవ లద్ధబ్బధఞ్ఞగోరసదారుతిణాదిభోజనసాధనో. పరచక్కన్తి పరస్స రఞ్ఞో సేనా, ఆణా వా.

ఆగతనన్దనోతి ఆగతో హుత్వా నన్దిజననో. ఆగతం వా ఆగమనం, తేన నన్దతీతి ఆగతనన్దనో. గమనేన సోచేతీతి గమనసోచనో. ఉపకప్పేథాతి ఉపరూపరి కప్పేథ సంవిదహథ, ఉపనేథాతి అత్థో. ఉపపరిక్ఖిత్వాతి హేతుతోపి సభావతోపి ఫలతోపి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికఆదీనవతోపి వీమంసిత్వా.

విభావేన్తి పఞ్ఞాయ అత్థం విభూతం కరోన్తీతి విభావినో, పఞ్ఞవన్తో. అనుయన్తాతి అనువత్తకా. ఓగచ్ఛమానన్తి ఓసీదన్తం. యోజనమత్తన్తి విత్థారతో యోజనమత్తం పదేసం. గమ్భీరభావేన పన యథా భూమి దిస్సతి, ఏవం ఓగచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘మహాసముద్దతల’’న్తిఆది. అన్తే చక్కరతనం ఉదకేన సేనాయ అనజ్ఝోత్థరణత్థం.

౨౫౭. పురత్థిమో సముద్దో పరియన్తో అస్సాతి పురత్థిమసముద్దపరియన్తో, పురత్థిమసముద్దం పరియన్తం కత్వా. చాతురన్తాయాతి చాతుసముద్దన్తాయ పుబ్బవిదేహాదిచతుకోట్ఠాసన్తాయ.

హత్థిరతనవణ్ణనా

౨౫౮. హరిచన్దనాదీహీతి ఆది-సద్దేన చతుజ్జాతియగన్ధాదిం సఙ్గణ్హాతి. ఆగమనం చిన్తేథాతి వదన్తి చక్కవత్తివత్తస్స పూరితతాయ పరిచితత్తా. భూమిఫుసనకేహి వాలధి, వరఙ్గం హత్థోతి ఇమేహి చ తీహి, చతూహి పాదేహి చాతి సత్తహి అవయవేహి ఠితత్తా సత్తపతిట్ఠో. ఇతరేసం అమచ్చాదీనం చిన్తయన్తానం న ఆగచ్ఛతి. అపనేత్వాతి అత్తనో ఆనుభావేన అపనేత్వా. గన్ధమేవ హి తస్స ఇతరే హత్థినో న సహన్తి.

అస్సరతనవణ్ణనా

సిన్ధవకులతోతి సిన్ధవస్సాజానీయకులతో.

మణిరతనవణ్ణనా

సకటనాభిసమప్పమాణన్తి పరిణాహతో మహాసకటస్స నాభియా సమప్పమాణం. ఉభోసు అన్తేసూతి హేట్ఠా ఉపరి చాతి ద్వీసు అన్తేసు. కణ్ణికపరియన్తతోతి ద్విన్నం కఞ్చనపదుమానం కణ్ణికాయ పరియన్తతో. ముత్తాజాలకే ఠపేత్వాతి సువిసుద్ధే ముత్తామయే జాలకే పతిట్ఠపేత్వా.

ఇత్థిరతనవణ్ణనా

‘‘ఇత్థిరతనం పాతుభవతీ’’తి వత్వా అస్స పాతుభవనాకారం దస్సేతుం, ‘‘మద్దరాజకులతో వా’’తిఆది వుత్తం. మద్దరట్ఠం కిర అభిరూపానం ఇత్థీనం ఉప్పత్తిట్ఠానం. సణ్ఠానపారిపూరియాతి హత్థపాదాదిసరీరావయవానం సుసణ్ఠితతాయ. అవయవపారిపూరియా హి సముదాయపారిపూరిసిద్ధి. రూపన్తి సరీరం. దస్సనీయాతి సురూపభావేన పస్సితబ్బయుత్తా. సోమనస్సవసేన చిత్తం పసాదేతి యోనిసో చిన్తేన్తానం కమ్మఫలసద్ధాయ వసేన. పసాదావహత్తాతి కారణవచనేన యథా పాసాదికతాయ వణ్ణపోక్ఖరతాసిద్ధి వుత్తా, ఏవం దస్సనీయతాయ పాసాదికతాసిద్ధి, అభిరూపతాయ చ దస్సనీయతాసిద్ధి వత్తబ్బాతి నయం దస్సేతి. పటిలోమతో వా వణ్ణపోక్ఖరతాయ పాసాదికతాసిద్ధి, పాసాదికతాయ దస్సనీయతాసిద్ధి, దస్సనీయతాయ అభిరూపతాసిద్ధి యోజేతబ్బా. ఏవం సరీరసమ్పత్తివసేన అభిరూపతాదికే దస్సేత్వా ఇదాని సరీరే దోసాభావవసేనపి తే దస్సేతుం, ‘‘అభిరూపా వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యథా పమాణయుత్తా, ఏవం ఆరోహపరిణాహయోగతో చ పాసాదికా నాతిదీఘతాదయో. ఏవం మనుస్సానం దిబ్బరూపతాసమ్పత్తిపీతి ‘‘అప్పత్తా దిబ్బవణ్ణ’’న్తి వుత్తం. కాయవిపత్తియాతి సరీరదోసస్స. అభావోతి అచ్చన్తమేవ దూరీభావో.

సతవిహతస్సాతి సతక్ఖత్తుం విహతస్స. సతవిహతస్సాతి చ ఇదం కప్పాసపిచువసేన వుత్తం, తూలపిచునో పన విహననమేవ నత్థి. కుఙ్కుమతగరతురుక్ఖయవనపుప్ఫాని చతుజ్జాతి. తమాలతగరతురుక్ఖయవనపుప్ఫానీతి అపరే.

అగ్గిదడ్ఢా వియాతి ఆసనగతేన అగ్గినా దడ్ఢా వియ. పఠమమేవాతి అఞ్ఞకిచ్చతో పఠమమేవ, దస్సనసమకాలమేవాతి అత్థో. తం తం అత్తనా రఞ్ఞో కాతబ్బకిచ్చం కిం కరోమీతి పుచ్ఛితబ్బతాయ కిం కరణన్తి పటిస్సావేతీతి కిఙ్కారపటిస్సావినీ.

మాతుగామో నామ యేభుయ్యేన సఠజాతికో, ఇత్థిరతనస్స పన తం నత్థీతి దస్సేతుం, ‘‘స్వాస్సా’’తిఆది వుత్తం. గుణాతి రూపగుణా చేవ ఆచారగుణా చ. పురిమకమ్మానుభావేనాతి తస్సా పురిమకమ్మానుభావేన. ఇత్థిరతనస్స తబ్భావసంవత్తనియపురిమకమ్మస్స ఆనుభావేన, చక్కవత్తినోపి పరివారసంవత్తనియం పుఞ్ఞకమ్మం తాదిసస్స ఫలవిసేసస్స ఉపనిస్సయో హోతియేవ. తేనాహ ‘‘చక్కవత్తినో పుఞ్ఞం ఉపనిస్సాయా’’తి. ఏతేన సేసరతనేసుపి తేసం విసేసానం తదుపనిస్సయతా విభావితా ఏవాతి దట్ఠబ్బం. పుబ్బే ఏకదేసవసేన లబ్భమానపారిపూరీ రఞ్ఞో చక్కవత్తిభావూపగమనతో పట్ఠాయ సబ్బాకారపారిపూరా జాతా.

గహపతిరతనవణ్ణనా

పకతియావాతి సభావేనేవ, చక్కరతనపాతుభావతో పుబ్బేపి.

పరిణాయకరతనవణ్ణనా

నిస్సాయాతి ఉపనిస్సాయ.

౨౬౦. కటగ్గహో వుచ్చతి జయగ్గహో సకానం పణానం కటభావేన అత్థసిద్ధివసేన సఙ్గణ్హనన్తి కత్వా. తేనాహ ‘‘జయగ్గాహేనా’’తి. ఏకప్పహారేనేవాతి ఏకప్పయోగేనేవ సతసహస్సాని అధిగచ్ఛేయ్యాతి యోజనా. సేసం వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

బాలపణ్డితసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.