౩. సుఞ్ఞతవగ్గో

౧. చూళసుఞ్ఞతసుత్తవణ్ణనా

౧౭౬. కాలపరిచ్ఛేదం కత్వాతి సమాపజ్జన్తేహి నామ కాలపరిచ్ఛేదో కాతబ్బో. థేరో పన భగవతో వత్తకరణత్థం కాలపరిచ్ఛేదం కరోతి, ‘‘ఏత్తకే కాలే వీతివత్తే ఇదం నామ భగవతో కాతబ్బ’’న్తి. సో తత్థకంయేవ సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాతి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా’’తి. సుఞ్ఞతాఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వాతి ఏతేన ఇతరే, ‘‘న సోతాపన్నసకదాగామీ ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తీ’’తి వదన్తి, తం వాదం పటిసేధేతి. సుఞ్ఞతోతి అత్తసుఞ్ఞతో చ నిచ్చసుఞ్ఞతో చ సఙ్ఖారా ఉపట్ఠహింసు. సేక్ఖానఞ్హి సుఞ్ఞతాపటివేధో పాదేసికో సుభసుఖసఞ్ఞానం అప్పహీనత్తా, తస్మా సో థేరో సుఞ్ఞతాకథం సోతుకామో జాతో. ధురేన ధురం పహరన్తేన వియాతి రథధురేన రథధురం పహరన్తేన వియ కత్వా ఉజుకమేవ సుఞ్ఞతా…పే… వత్థుం న సక్కాతి యోజనా. ఏకం పదన్తి ఏకం సుఞ్ఞతాపదం.

పుబ్బేపాహన్తిఆదినా భగవా పఠమబోధియమ్పి అత్తనో సుఞ్ఞతావిహారబాహుల్లం పకాసేతీతి దస్సేన్తో ‘‘పఠమబోధియమ్పీ’’తి ఆహ. ఏకోతిఆది థేరస్స సుఞ్ఞతాకథాయ భాజనభావదస్సనత్థం. సోతున్తి అట్ఠిం కత్వా మనసి కత్వా సబ్బచేతసా సమన్నాహరిత్వా సోతుమ్పి. ఉగ్గహేతుమ్పితి యథాభూతం ధమ్మం ధారణపరిపుచ్ఛాపరిచయవసేన హదయేన ఉగ్గహితం సువణ్ణభాజనే పక్ఖిత్తసీహవసా వియ అవినట్ఠే కాతుమ్పి. కథేతుమ్పీతి విత్థారేన పరేసం దస్సేతుమ్పి సక్కా. తత్థాతి మిగారమాతుపాసాదే. కట్ఠరూపపోత్థకరూపచిత్తరూపవసేన కతాతి థమ్భాదీసు ఉత్తిరిత్వా కతానం కట్ఠరూపానం, నియ్యూహాదీసు పటిమావసేన రచితానం పోత్థకరూపానం, సిత్తిపస్సే చిత్తకమ్మవసేన విరచితానం చిత్తరూపానఞ్చ కతా నిట్ఠపితా. వేస్సవణమన్ధాతాదీనన్తి పటిమారూపేన కతానం వేస్సవణమన్ధాతుసక్కాదీనం. చిత్తకమ్మవసేనాతి ఆరామాదిచిత్తకమ్మవసేన. సణ్ఠితమ్పీతి అవయవభావేన సణ్ఠితం హుత్వా ఠితమ్పి. జిణ్ణపటిసఙ్ఖరణత్థన్తి జిణ్ణానం నియ్యూహకూటాగారపాసాదావయవానం అభిసఙ్ఖరణత్థాయ తస్మిం తస్మిం ఠానే రహస్ససఞ్ఞాణేన ఠపితం. ‘‘పరిభుఞ్జిస్సామీ’’తి తస్మిం తస్మిం కిచ్చే వినియుఞ్జనవసేన పరిభుఞ్జితబ్బస్స. ఏతం వుత్తన్తి, ‘‘అయం మిగారమాతుపాసాదో సుఞ్ఞో’’తిఆదికం వుత్తం.

నిచ్చన్తి సబ్బకాలం రత్తిఞ్చ దివా చ. ఏకభావం ఏకం అసుఞ్ఞతన్తి పచ్చత్తే ఉపయోగవచనం, ఏకత్తం ఏకో అసుఞ్ఞతోతి అత్థో. గామోతి పవత్తనవసేనాతి గేహసన్నివేసవీథిచచ్చరసిఙ్ఘాటకాదికే ఉపాదాయ గామోతి లోకుప్పత్తివసేన. కిలేసవసేనాతి తత్థ అనునయపటిఘవసేన. ఏసేవ నయోతి ఇమినా ‘‘పవత్తవసేన వా కిలేసవసేన వా ఉప్పన్నం మనుస్ససఞ్ఞ’’న్తి ఇమమత్థం అతిదిసతి. ఏత్థ చ యథా గామగ్గహణేన ఘరాదిసఞ్ఞా సఙ్గహితా, ఏవం మనుస్సగ్గహణేన ఇత్థిపురిసాదిసఞ్ఞా సఙ్గహితా. యస్మా రుక్ఖాదికే పటిచ్చ అరఞ్ఞసఞ్ఞా తత్థ పబ్బతవనసణ్డాదయో అన్తోగధా, తస్మా తత్థ విజ్జమానమ్పి తం విభాగం అగ్గహేత్వా ఏకం అరఞ్ఞంయేవ పటిచ్చ అరఞ్ఞసఞ్ఞం మనసి కరోతి. ఓతరతీతి అనుప్పవిసతి. అధిముచ్చతీతి నిచ్ఛినోతి. పవత్తదరథాతి తథారూపాయ పస్సద్ధియా అభావతో ఓళారికధమ్మప్పవత్తిసిద్ధా దరథా. కిలేసదరథాతి అనునయపటిఘసమ్భవా కిలేసదరథా. దుతియపదేతి ‘‘యే అస్సు దరథా మనుస్ససఞ్ఞం పటిచ్చా’’తి ఇమస్మిం పదే. మనసికారసన్తతాయ, – ‘‘నాయం పుబ్బే వియ ఓళారికా, ధమ్మప్పవత్తీ’’తి సఙ్ఖారదస్సనదరథానం సుఖుమతా సల్లహుకతా చ చరితత్థాతి ఆహ ‘‘పవత్తదరథమత్తా అత్థీ’’తి.

యం కిలేసదరథజాతం, తం ఇమిస్సా దరథసఞ్ఞాయ న హోతీతి యోజనా. పవత్తదరథమత్తం అవసిట్ఠం హోతి, విజ్జమానమేవ అత్థి ఇదన్తి పజానాతీతి యోజనా. సుఞ్ఞతా నిబ్బత్తీతి సుఞ్ఞతన్తి పవత్తి. సుఞ్ఞతా సహచరితఞ్హి సుఞ్ఞం, ఇధ సుఞ్ఞతాతి వుత్తా.

౧౭౭. అస్సాతి భగవతో ఏవం ఇదాని వుచ్చమానాకారేన చిత్తప్పవత్తి అహోసి. అచ్చన్తసుఞ్ఞతన్తి ‘‘పరమానుత్తర’’న్తి వుత్తం అరహత్తం దేసేస్సామీతి. అరఞ్ఞసఞ్ఞాయ విసేసానధిగమనతోతి, ‘‘అరఞ్ఞం అరఞ్ఞ’’న్తి మనసికారేన ఝానాదివిసేసస్స అధిగమాభావతో, ‘‘పథవీ’’తి మనసికారేన విసేసాధిగమనతో. ఇదాని తమేవత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. ఏవం సన్తేతి ఏవం వపితే సాలిఆదయో సమ్పజ్జన్తి. ధువసేవనన్తి నియతసేవనం పారిహారియకమ్మట్ఠానం. పటిచ్చాతి ఏత్థ ‘‘సమ్భూత’’న్తి వచనసేసో ఇచ్ఛితోతి ఆహ ‘‘పటిచ్చ సమ్భూత’’న్తి. పథవిం పటిచ్చ సమ్భూతా హి సఞ్ఞాతి.

పథవీకసిణే సో పథవీసఞ్ఞీ హోతి, న పకతిపథవియం. తస్సాతి పథవీకసిణస్స. తేహీతి గణ్డాదీహి. సుట్ఠు విహతన్తి యథా వలీనం లేసోపి న హోతి, ఏవం సమ్మదేవ ఆకోటితం. నదీతళాకాదీనం తీరప్పదేసో ఉదకస్స ఆకరట్ఠేన కూలం, ఉన్నతభావతో ఉగ్గతం కూలం వియాతి ఉక్కూలం, భూమియా ఉచ్చట్ఠానం. విగతం కూలన్తి విక్కూలం, నీచట్ఠానం. తేనాహ ‘‘ఉచ్చనీచ’’న్తి. ఏకం సఞ్ఞన్తి ఏకం పథవీతిసఞ్ఞంయేవ.

౧౮౨. సతిపి సఙ్ఖారనిమిత్తవిరహే యాదిసానం నిమిత్తానం అభావేన ‘‘అనిమిత్త’’న్తి వుచ్చతి, తాని దస్సేతుం, ‘‘నిచ్చనిమిత్తాదివిరహితో’’తి వుత్తం. చతుమహాభూతికం చతుమహాభూతనిస్సితం. సళాయతనపటిసంయుత్తం చక్ఖాయతనాదిసళాయతనసహితం.

౧౮౩. విపస్సనాయ పటివిపస్సనన్తి ధమ్మానఞ్చ పున విపస్సనం. ఇధాతి అత్తనో పచ్చక్ఖభూతయథాధిగతమగ్గఫలం వదతీతి ఆహ – ‘‘అరియమగ్గే చేవ అరియఫలే చా’’తి. ఉపాదిసేసదరథదస్సనత్థన్తి సబ్బసో కిలేసుపధియా పహీనాయ ఖన్ధోపధి అవిసిట్ఠా, తప్పచ్చయా దరథా ఉపాదిసేసదరథా, తం దస్సనత్థం. యస్మా విసయతో గామసఞ్ఞా ఓళారికా, మనుస్ససఞ్ఞా సుఖుమా, తస్మా మనుస్ససఞ్ఞాయ గామసఞ్ఞం నివత్తేత్వా. యస్మా పన మనుస్ససఞ్ఞాపి సభాగవత్థుపరిగ్గహతో ఓళారికా, సభాగవత్థుతో అరఞ్ఞసఞ్ఞా సుఖుమా, తస్మా అరఞ్ఞసఞ్ఞాయ మనుస్ససఞ్ఞం నివత్తేత్వా. పథవీసఞ్ఞాదినివత్తనే కారణం హేట్ఠా సుత్తన్తరేసు చ వుత్తమేవ. అనుపుబ్బేనాతి మగ్గప్పటిపాటియా. నిచ్చసారాదీనం సబ్బసో అవత్థుతాయ అచ్చన్తమేవ సుఞ్ఞత్తా అచ్చన్తసుఞ్ఞతా.

౧౮౪. సుఞ్ఞతఫలసమాపత్తిన్తి సుఞ్ఞతవిమోక్ఖస్స ఫలభూతత్తా, సుఞ్ఞతానుపస్సనాయ వసేన సమాపజ్జితబ్బత్తా చ సుఞ్ఞతఫలసమాపత్తిన్తి లద్ధనామం అరహత్తఫలసమాపత్తిం. యస్మా అతీతే పచ్చేకసమ్బుద్ధా అహేసుం, అనాగతే భవిస్సన్తి, ఇదాని పన బుద్ధసాసనస్స ధరమానత్తా పచ్చేకబుద్ధా న వత్తన్తి, తస్మా పచ్చేకబుద్ధగ్గహణం అకత్వా, ‘‘ఏతరహిపి బుద్ధబుద్ధసావకసఙ్ఖాతా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. న హి బుద్ధసాసనే ధరన్తే పచ్చేకబుద్ధా భవన్తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

చూళసుఞ్ఞతసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౨. మహాసుఞ్ఞతసుత్తవణ్ణనా

౧౮౫. ఛవివణ్ణేన సో కాళో, న నామేన. పలాలసన్థారోతి ఆదీనీతి ఆది-సద్దేన కోచ్ఛచిమిలికాకటసారాదీనం గహణం. గణభిక్ఖూనన్తి గణబన్ధనవసేన భిక్ఖూనం.

యది సంసయో నామ నత్థి, ‘‘సమ్బహులా ను ఖో’’తి ఇదం కథన్తి ఆహ ‘‘వితక్కపుబ్బభాగా’’తిఆది. తత్థ వితక్కో పుబ్బభాగో ఏతిస్సాతి వితక్కపుబ్బభాగా, పుచ్ఛా. సా ‘‘సమ్బహులా నో ఏత్థ భిక్ఖూవిహరన్తీ’’తి వచనం, వితక్కో పన ‘‘సమ్బహులా ను ఖో ఇధ భిక్ఖూ విహరన్తీ’’తి ఇమినా ఆకారేన తదా భగవతో ఉప్పన్నో చిత్తసఙ్కప్పో, తస్స పరివితక్కస్స తబ్భావజోతనోయం ను-కారో వుత్తోతి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘వితక్కపుబ్బభాగే చాయం ను-కారో నిపాతమత్తో’’తి. కిఞ్చాపి గచ్ఛన్తో దిస్వా, ‘‘సమ్బహులా నో ఏత్థ భిక్ఖూ విహరన్తీ’’తి పుచ్ఛావసేన భగవతా వుత్తో, అథ ఖో ‘‘న ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు సోభతి సఙ్గణికారామో’’తిఆది (మ. ని. ౩.౧౮౫) ఉపరిదేసనావసేన మత్థకం గచ్ఛన్తే అవినిచ్ఛితో నామ న హోతి, అథ ఖో విసుం వినిచ్ఛితో ఏవ హోతి, దిస్వా నిచ్ఛినిత్వావ కథాసముట్ఠాపనత్థం తథా పుచ్ఛతి. తథా హి వుత్తం – ‘‘జానన్తాపి తథాగతా పుచ్ఛన్తీ’’తి (పారా. ౧౬). తేనాహ ‘‘ఇతో కిరా’’తిఆది.

యథా నదీఓతిణ్ణం ఉదకం యథానిన్నం పక్ఖన్దతి, ఏవం సత్తా ధాతుసో సంసన్దన్తి, తస్మా ‘‘గణవాసో నదీఓతిణ్ణఉదకసదిసో’’తి వుత్తం. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం – ‘‘నిరయతిరచ్ఛానయోనీ’’తిఆది వుత్తం. కురువిన్దాదిన్హానీయచుణ్ణాని సణ్హసుఖుమభావతో నాళియం పక్ఖిత్తాని నిరన్తరానేవ తిట్ఠన్తీతి ఆహ – ‘‘చుణ్ణభరితా నాళి వియా’’తి. సత్తపణ్ణాస కులసతసహస్సానీతి సత్తసతసహస్సాధికాని పఞ్ఞాస కులానంయేవ సతసహస్సాని, మనుస్సానం పన వసేన సత్త కోటియో తదా తత్థ వసింసు.

తతో చిన్తేసి, కథం? కామఞ్చాయం లోకపకతి, మయ్హం పన సాసనే అయుత్తోవ సోతి ఆహ – ‘‘మయా’’తిఆది. ధమ్మన్తి సభావసిద్ధం. సంవేగోతి సహోత్తప్పఞాణం వుచ్చతి. న ఖో పనేతం సక్కా గిలానుపట్ఠానఓవాదానుసాసనిఆదివసేన సమాగమస్స ఇచ్ఛితబ్బత్తా. గణభేదనన్తి గణసఙ్గణికాయ వివేచనం.

౧౮౬. కతపరిభణ్డన్తి పుబ్బే కతసంవిధానస్స చీవరస్స వుత్తాకారేన పటిసఙ్ఖరణం. నోతి అమ్హాకం. అనత్తమనోతి అనారాధితచిత్తో.

సకగణేన సహభావతో సఙ్గణికాతి ఆహ ‘‘సకపరిససమోధాన’’న్తి. గణోతి పన ఇధ జనసమూహోతి వుత్తం ‘‘నానాజనసమోధాన’’న్తి. సోభతి యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానతో. కామతో నిక్ఖమతీతి నిక్ఖమో, ఏవం నిక్ఖమవసేన ఉప్పన్నం సుఖం. గణసఙ్గణికాకిలేససఙ్గణికాహి పవివిత్తి పవివేకో. పవివేకవసేన ఉప్పన్నం సుఖం. రాగాదీనం ఉపసమావహం సుఖం ఉపసమసుఖం. మగ్గసమ్బోధావహం సుఖం సమ్బోధిసుఖం. నికామేతబ్బస్స, నికామం వా లాభీ నికామలాభీ. నిదుక్ఖం సుఖేనేవ లభతీతి అదుక్ఖలాభీ. కసిరం వుచ్చతి అప్పకన్తి ఆహ – ‘‘అకసిరలాభీతి విపులలాభీ’’తి.

సామాయికన్తి సమయే కిలేసవిముచ్చనం అచ్చన్తమేవాతి సామాయికం మ-కారే అ-కారస్స దీఘం కత్వా. తేనాహ – ‘‘అప్పితప్పితసమయే కిలేసేహి విముత్త’’న్తి. కన్తన్తి అఙ్గసన్తతాయ ఆరమ్మణసన్తతాయ చ కమనీయం మనోరమ్మం. అసామాయికం అచ్చన్తవిముత్తం.

ఏత్తావతాతిఆదినా సఙ్గణికారామస్స విసేసాధిగమస్స అన్తరాయికభావం అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ సహ నిదస్సనేన దస్సేతి. తత్థ సా దువిధా అన్తరాయికతా వోదానధమ్మానం అనుప్పత్తిహేతుకా, సంకిలేసధమ్మానం ఉప్పత్తిహేతుకా చ.

తే పఠమం ‘‘సఙ్గణికారామో’’తిఆదినా విభావేత్వా ఇతరం విభావేతుం, ‘‘ఇదాని దోసుప్పత్తిం దస్సేన్తో’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అట్ఠిఞ్చ పటిచ్చ న్హారుఞ్చ పటిచ్చ చమ్మఞ్చ పటిచ్చ మంసఞ్చ పటిచ్చ ఆకాసో పరివారితో రూపన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౦౬) వియ ఇధ రూపసద్దో కరజకాయపరియాయోతి ‘‘రూపన్తి సరీర’’న్తి ఆహ. ‘‘నాహం, ఆనన్ద…పే… దోమనస్సుపాయాసా’’తి కస్మా వుత్తం? నను కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖచిత్తానం ఆరద్ధవిపస్సకానమ్పి అసప్పాయవజ్జనసప్పాయసేవనవసేన కాయస్స పరిహరణం హోతీతి? సచ్చం, తం పన యో కల్లసరీరం నిస్సాయ ధమ్మసాధనాయ అనుయుఞ్జితుకామో హోతి, తస్సేవ ధమ్మసాధనతావసేన. ధమ్మసాధనభావఞ్హి అపేక్ఖిత్వా అసప్పాయం వజ్జేత్వా సప్పాయవసేన పోసేత్వా సుట్ఠుతరం హుత్వా అనుయుఞ్జనతో కాయస్స పరిహరణం, న సో కాయే అభిరతో నామ హోతి పచ్చవేక్ఖణాయత్తత్తా అపేక్ఖాయ వినోదితబ్బో తాదిసోతి. ఉపాలిగహపతినోతి ఏత్థాపి ‘‘దసబలసావకత్తుపగమనసఙ్ఖాతేనా’’తి ఆనేత్వా యోజేతబ్బం.

౧౮౭. మహాకరుణావసేన పరివుతాయ పరిసాయ మజ్ఝే నిసిన్నోపి ఏకన్తవివేకజ్ఝాసయత్తా ఏకకోవ. ఏతేన సత్థునో పవివిత్తస్స పవివేకత్తేన వివిత్తతం దస్సేతి. రూపారూపపటిభాగనిమిత్తేహి నివత్తనత్థం ‘‘రూపాదీనం సఙ్ఖతనిమిత్తాన’’న్తి వుత్తం. అతివియ సన్తతరపణీతతమభావేన విసేసతో సినోతి బన్ధతీతి విసయో, సో ఏవ ససన్తతిపరియాపన్నతాయ అజ్ఝత్తం. కిం పన తన్తి ఆహ – ‘‘సుఞ్ఞతన్తి సుఞ్ఞతఫలసమాపత్తి’’న్తి. ఉపధివివేకతాయ అసఙ్ఖతా ధాతు ఇధ వివేకోతి అధిప్పేతోతి ఆహ – ‘‘వివేకనిన్నేనా’’తిఆది. భఙ్గమత్తమ్పి అసేసేత్వా ఆసవట్ఠానియానఞ్చ ధమ్మానం తత్థ విగతత్తా తేసం వసేన విగతన్తేన, ఏవంభూతం తేసం బ్యన్తిభావం పత్తన్తి పాళియం ‘‘బ్యన్తిభూతేనా’’తి వుత్తం. ఉయ్యోజనం విస్సజ్జనం, తం ఏతస్స అత్థి, ఉయ్యోజేతి విస్సజ్జేతీతి వా ఉయ్యోజనికం. యస్మా న సబ్బకథా ఉయ్యోజనవసేనేవ పవత్తతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఉయ్యోజనికపటిసంయుత్త’’న్తి.

తేలపాకం గణ్హన్తో వియాతి యథా తేలపాకో నామ పరిచ్ఛిన్నకాలో న అతిక్కమితబ్బో, ఏవం అత్తనో సమాపత్తికాలం అనతిక్కమిత్వా. యథా హి కుసలో వేజ్జో తేలం పచన్తో తం తం తేలకిచ్చం చిన్తేత్వా యది వా పత్థిన్నపాకో, యది వా మజ్ఝిమపాకో, యది వా ఖరపాకో ఇచ్ఛితబ్బో, తస్స కాలం ఉపధారేత్వా పచతి, ఏవం భగవా ధమ్మం దేసేన్తో వేనేయ్యానం ఞాణపరిపాకం ఉపధారేత్వా తం తం కాలం అనతిక్కమిత్వా ధమ్మం దేసేత్వా పరిసం ఉయ్యోజేన్తో చ వివేకనిన్నేనేవ చిత్తేన ఉయ్యోజేతి. ద్వే పఞ్చవిఞ్ఞాణానిపి తదభినీహతమనోవిఞ్ఞాణవసేన నిబ్బాననిన్నానేవ. బుద్ధానఞ్హి సఙ్ఖారానం సుట్ఠు పరిఞ్ఞాతతాయ పణీతానమ్పి రూపాదీనం ఆపాథగమనే పగేవ ఇతరేసం పటికూలతావ సుపాకటా హుత్వా ఉపట్ఠాతి, తస్మా ఘమ్మాభితత్తస్స వియ సీతజలట్ఠాననిన్నతా నిబ్బాననిన్నమేవ చిత్తం హోతి, తస్స అతివియ సన్తపణీతభావతో.

౧౮౮. అజ్ఝత్తమేవాతి ఇధ ఝానారమ్మణం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘గోచరజ్ఝత్తమేవా’’తి. ఇధ నియకజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం. అపగుణపాదకజ్ఝానఞ్హి ఏత్థ ‘‘నియకజ్ఝత్త’’న్తి అధిప్పేతం విపస్సనావిసేసస్స అధిప్పేతత్తా, నియకజ్ఝత్తం నిజ్జీవనిస్సత్తతం, అనత్తతన్తి అత్థో. అసమ్పజ్జనభావజాననేనాతి ఇదాని మే కమ్మట్ఠానం వీథిపటిపన్నం న హోతి, ఉప్పథమేవ పవత్తతీతి జాననేన.

కస్మా పనేత్థ భగవతా విపస్సనాయ ఏవ పాదకే ఝానే అవత్వా పాదకజ్ఝానం గహితన్తి ఆహ – ‘‘అప్పగుణపాదకజ్ఝానతో’’తిఆది. న పక్ఖన్దతి సమ్మా న సమాహితత్తా. సో పన ‘‘అజ్ఝత్తధమ్మా మయ్హం నిజ్జటా నిగుమ్బా హుత్వా న ఉపట్ఠహన్తి, హన్దాహం బహిద్ధాధమ్మే మనసి కరేయ్యం ఏకచ్చేసు సఙ్ఖారేసు ఉపట్ఠితేసు ఇతరేపి ఉపట్ఠహేయ్యుమేవా’’తి పరస్స…పే… మనసి కరోతి. పాదకజ్ఝానవసేన వియ సమ్మసితజ్ఝానవసేనపి ఉభతోభాగవిముత్తో హోతియేవాతి ఆహ – ‘‘అరూపసమాపత్తియం ను ఖో కథన్తి ఆనేఞ్జం మనసి కరోతీ’’తి. న మే చిత్తం పక్ఖన్దతీతి మయ్హం విపస్సనాచిత్తం వీథిపటిపన్నం హుత్వా న వహతీతి. పాదకజ్ఝానమేవాతి విపస్సనాయ పాదకభూతమేవ ఝానం. పునప్పునం మనసి కాతబ్బన్తి పునప్పునం సమాపజ్జితబ్బం విపస్సనాయ తిక్ఖవిసదతాపాదనాయ. అవహన్తే నిపుణాభావేన ఛేదనకిరియాయ అప్పవత్తన్తే. సమాపజ్జిత్వా విపస్సనాయ తిక్ఖకమ్మకరణం సమథవిపస్సనావిహారేనాతి ఆహ – ‘‘కమ్మట్ఠానే మనసికారో వహతీ’’తి.

౧౮౯. సమ్పజ్జతి మేతి వీథిపటిపత్తియా పుబ్బేనాపరం విసేసాభావతో సమ్పజ్జతి మే కమ్మట్ఠానన్తి జాననేన. ఇరియాపథం అహాపేత్వాతి యథా పరిస్సమో నాగచ్ఛతి, ఏవం అత్తనో బలానురూపం తస్స కాలం నేత్వా పమాణమేవ పవత్తనేన ఇరియాపథం అహోపేత్వా. సబ్బవారేసూతి ఠాననిసజ్జాసయనవారేసు. కథావారేసు పన విసేసం తత్థ తత్థ వదన్తి. ఇదం వుత్తన్తి ఇదం, ‘‘ఇమినా విహారేనా’’తిఆదివచనం వుత్తం.

౧౯౦. కామవితక్కాదయో ఓళారికకామరాగబ్యాపాదసభాగాతి ఆహ – ‘‘వితక్కపహానేన ద్వే మగ్గే కథేత్వా’’తి. కామగుణేసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం. కిస్మిఞ్చిదేవ కిలేసుప్పత్తికారణేతి తస్స పుగ్గలస్స కిలేసుప్పత్తికారణం సన్ధాయ వుత్తం, అఞ్ఞథా సబ్బేపి పఞ్చ కామగుణా కిలేసుప్పత్తికారణమేవ. సముదాచరతీతి సముదాచారోతి ఆహ ‘‘సముదాచరణతో’’తి. సో పన యస్మా చిత్తస్స, న సత్తస్స, తస్మా వుత్తం పాళియం ‘‘చేతసో’’తి. మ-కారో పదసన్ధికరో ఏ-కారస్స చ అకారో కతోతి ఆహ ‘‘ఏవం సన్తే ఏతన్తి.

౧౯౧. అనుసయోతి మానానుసయో భవరాగానుసయో అవిజ్జానుసయోతి తివిధోపి అనుసయో పహీయతి అరహత్తమగ్గేన. వుత్తనయేనేవాతి, ‘‘తతో మగ్గానన్తరం ఫలం, ఫలతో వుట్ఠాయ పచ్చవేక్ఖమానో పహీనభావం జానాతి, తస్స జాననేన సమ్పజానో హోతీ’’తి వుత్తనయేన.

కుసలతో ఆయాతీతి ఆయతో, సో ఏతేసన్తి కుసలాయతికా. తేనాహ ‘‘కుసలతో ఆగతా’’తి. తం పన నేసం కుసలాయతికత్తం ఉపనిస్సయవసేన హోతి సహజాతవసేనపీతి తదుభయం దస్సేతుం, ‘‘సేయ్యథిద’’న్తిఆది వుత్తం.

యస్మా పన యథావుత్తధమ్మేసు కేచి లోకియా, కేచి లోకుత్తరా; అథ కస్మా విసేసేన ‘‘లోకుత్తరా’’తి వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘లోకే ఉత్తరా విసిట్ఠా’’తి. తేన లోకియధమ్మేసు ఉత్తమభావేన ఝానాదయో లోకుత్తరా వుత్తా, న లోకస్స ఉత్తరణతోతి దస్సేతి. యం కిఞ్చి మహగ్గతచిత్తం మారస్స అవిసయో అకామావచరత్తా, పగేవ తం విపస్సనాయ పాదకభూతం సువిక్ఖాలితమలన్తి ఆహ – ‘‘జానితుం న సక్కోతీ’’తి. ఏకో ఆనిసంసో అత్థి భావనానుయోగస్స సప్పాయధమ్మకథాపటిలాభో.

౧౯౨. ఏతదత్థన్తి కేవలస్స సుతస్స అత్థాయ. సప్పాయాసప్పాయవసేనాతి కస్మా వుత్తం? నను సప్పాయవసేన దసకథావత్థూని ఆగతానీతి? సచ్చమేతం, అసప్పాయకథావజ్జనపుబ్బికాయ సప్పాయ కథాయ వసేన ఆగతత్తా ‘‘సప్పాయాసప్పాయవసేన ఆగతానీ’’తి వుత్తం. సుతపరియత్తివసేనాతి సరూపేన తత్థ అనాగతానిపి దసకథావత్థూని సుత్తగేయ్యాదిఅన్తోగధత్తా, ‘‘సుతపరియత్తివసేన ఆగతానీ’’తి వుత్తం. పరిపూరణవసేన సరూపతో ఆగతత్తా ఇమస్మిం ఠానే ఠత్వా కథేతబ్బాని. అత్థోతి సామఞ్ఞత్థో.

౧౯౩. అనుఆవత్తన్తీతి అనుఅను అభిముఖా హుత్వా వత్తన్తి, పయిరుపాసనాదివసేన అనుకూలయన్తి. ముచ్ఛనతణ్హన్తి పచ్చయేసు ముచ్ఛనాకారం. తణ్హాయ పత్థనా నామ తేనాకారేన పవత్తీతి ఆహ – ‘‘పత్థేతి పవత్తేతీ’’తి. కిలేసూపద్దవేనాతి కిలేససఙ్ఖాతేన ఉపద్దవేన. కిలేసా హి సత్తానం మహానత్థకరణతో ‘‘ఉపద్దవో’’తి వుచ్చన్తి. అత్తనో అబ్భన్తరే ఉప్పన్నేన కిలేసూపద్దవేన అన్తేవాసినో, ఉపద్దవో అన్తేవాసూపద్దవో, బ్రహ్మచరియస్స ఉపద్దవో బ్రహ్మచారుపద్దవోతి ఇమమత్థం ‘‘సేసుపద్దవేసుపి ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా అతిదిసతి. గుణమరణం కథితం, న జీవితమరణం.

అప్పలాభాతి అప్పమత్తకలాభీ విసేసానం. ఏవం వుత్తోతి యథావుత్తబ్రహ్మచారుపద్దవో దుక్ఖవిపాకతరో చేవ కటుకవిపాకతరో చాతి ఏవం వుత్తో. ఆచరియన్తేవాసికూపద్దవో హి బాహిరకసమయవసేన వుత్తో, బ్రహ్మచారుపద్దవో పన సాసనవసేన. దురక్ఖాతే హి ధమ్మవినయే దుప్పటిపత్తి న మహాసావజ్జా మిచ్ఛాభినివేసస్స సిథిలవాయామభావతో; స్వాఖ్యాతే పన ధమ్మవినయే దుప్పటిపత్తి మహాసావజ్జా మహతో అత్థస్స బాహిరభావకరణతో. తేనాహ ‘‘సాసనే పనా’’తిఆది.

౧౯౬. తస్మాతి ఇదం పుబ్బపరాపేక్ఖం పురిమస్స చ అత్థస్స కారణభావేన పచ్చామసనన్తి ఆహ ‘‘యస్మా’’తిఆది. మిత్తం ఏతస్స అత్థీతి మిత్తవా, తస్స భావో మిత్తవతా, తాయ. మిత్తవసేన పటిపజ్జనన్తి ఆహ ‘‘మిత్తపటిపత్తియా’’తి. సపత్తవతాయాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

దుక్కటదుబ్భాసితమత్తమ్పీతి ఇమినా పగేవ ఇతరం వీతిక్కమన్తోతి దస్సేతి. సావకేసు హితపరక్కమనం ఓవాదానుసాసనీహి పటిపజ్జనన్తి ఆహ – ‘‘తథా న పటిపజ్జిస్సామీ’’తి. ఆమకమత్తన్తి కులాలభాజనం వుచ్చతి. నాహం తుమ్హేసు తథా పటిపజ్జిస్సామీతి కుమ్భకారో వియ ఆమకభాజనేసు అహం తుమ్హేసు కేవలం జానాపేన్తో న పటిపజ్జిస్సామి. నిగ్గణ్హిత్వాతి నీహరిత్వా. లోకియగుణాపి ఇధ సారోత్వేవ అధిప్పేతా లోకుత్తరగుణానం అధిట్ఠానభావతో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మహాసుఞ్ఞతసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౩. అచ్ఛరియబ్భుతసుత్తవణ్ణనా

౧౯౭. విభత్తిపతిరూపకా చ నిపాతా హోన్తీతి యథారహం తంతంవిభత్తిఅత్థదీపకా, ఇధ పచ్చత్తవచనో యత్రసద్దో, హిసద్దో హేతుఅత్థో, నామసద్దో అచ్ఛరియత్థో, పదత్తయస్స పన అచ్ఛరియత్థనిద్దిట్ఠతాయ ‘‘అచ్ఛరియత్థే నిపాతో’’తి వుత్తం. ఏకంసతో పనేతం పదత్తయం. తథా హి వక్ఖతి, ‘‘యత్రాతి నిపాతవసేన అనాగతవచన’’న్తి. పపఞ్చసద్దో హేట్ఠా వుత్తో. ఛిన్నవటుమేతి ఇమినా సబ్బకిలేసవట్టస్స అకుసలకమ్మవట్టస్స చ ఛిన్నత్తా విపాకవట్టస్స చ ఉపరి వక్ఖమానత్తా ఆహ – ‘‘వటుమన్తి కుసలాకుసలకమ్మవట్టం వుచ్చతీ’’తి. నిపాతవసేన యత్రసద్దయోగేన. అనాగతవచనన్తి ఇదం అనాగతవచనసదిసత్తా వుత్తం. అనాగతత్థవాచీ హి అనాగతవచనం, అత్థో చేత్థ అతీతోతి. అనుస్సరీతి ఇదం అనుస్సరితభావం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘న అనుస్సరిస్సతీ’’తి సద్దపయోగస్స అతీతవిసయత్తా. యదా పన తేహి భిక్ఖూహి యా కథా పవత్తితా, తతో పచ్ఛాపి భగవతో తేసం బుద్ధానం అనుస్సరణం హోతియేవ.

ఖత్తియజచ్చాతిఆదికాలతో పట్ఠాయ అసమ్భిన్నాయ ఖత్తియజాతియా ఉదితోదితాయ. బ్రహ్మజచ్చాతి బ్రాహ్మణజచ్చా. ఏవంగోత్తేపి ఏసేవ నయో. లోకియలోకుత్తరసీలేనాతి పారమితాసమ్భూతేన బుద్ధావేణికత్తా అనఞ్ఞసాధారణేన లోకియేన లోకుత్తరేన చ సీలేన. ఏవంసీలాతి అనవసేససీలానం విసుం పచ్చవేక్ఖణకరణేన ఏవంసీలాతి అనుస్సరిస్సతి. ఏస నయో సేసేసు. యథా విజ్జాభాగియా విజ్జాసమ్పయుత్తధమ్మా, ఏవం సమాధిపక్ఖా సమాధిసమ్పయుత్తధమ్మాపి సతివీరియాదయోతి ఆహ – ‘‘హేట్ఠా సమాధిపక్ఖానం ధమ్మానం గహితత్తా విహారో గహితోవా’’తి. తస్మా సమాధిపక్ఖధమ్మవినిముత్తో ఏవ ఇధ విహారో అధిప్పేతోతి వుత్తం ‘‘ఇదం హీ’’తిఆది.

యథా వా అట్ఠసమాపత్తివిపస్సనామగ్గఫలసఙ్గహితా లోకియలోకుత్తరా సమాధిపఞ్ఞా ‘‘ఏవంధమ్మా ఏవంపఞ్ఞా’’తి పదేహి హేట్ఠా గహితాపి యథాసకం పటిపక్ఖతో ముచ్చనస్స పవత్తివిసేసం ఉపాదాయ ‘‘ఏవంవిముత్తా’’తి ఏత్థ పున గహితా, తథా ‘‘ఏవంధమ్మా’’తి ఏత్థ గహితాపి సమాధిపక్ఖధమ్మా దిబ్బబ్రహ్మఆనేఞ్జఅరియవిహారసఙ్ఖాతం అత్తనో పవత్తివిసేసం ఉపాదాయ, ‘‘ఏవంవిహారీ’’తి ఏత్థ పున గహితాతి వుచ్చమానే న కోచి విరోధో. ఫలధమ్మానం పవత్తికాలేపి కిలేసానం పటిప్పస్సద్ధి న తంఆనుభావజాతా, అథ ఖో అరియమగ్గేన కిలేసానం సముచ్ఛిన్నత్తాతి ఆహ – ‘‘మగ్గానుభావేన కిలేసానం పటిపస్సద్ధన్తే ఉప్పన్నత్తా’’తి. యో యం పజహతి, సో పహాయకో పహాతబ్బతో విముత్తోతి వుచ్చతి విసంసట్ఠభావతోతి పహానవిభాగేన వుచ్చమానే అపహాయకస్స నిబ్బానస్స కథం విముత్తతా? విసంసట్ఠాభావతో ఏవ. తఞ్హి పకతియావ సబ్బసో కిలేసేహి విసంసట్ఠం వినిస్సటం సువిదూరవిదూరే ఠితం, తస్మాస్స తతో నిస్సటత్తా నిస్సరణవిముత్తి నిస్సరణపహానన్తి వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘నిబ్బాన’’న్తిఆది.

౧౯౯. ఇమే తథాగతస్స అచ్ఛరియఅబ్భుతధమ్మా, న సావకవిసయా, మమ పన దేసనా తయా సుతా ఏవాతి తే థేరస్సేవ భారం కరోన్తో, ‘‘తం భియ్యోసోమత్తాయ పటిభన్తూ’’తి ఆహ. సతో సమ్పజానోతి ఏత్థ కాలభేదవసేన లబ్భమానమ్పి సమ్పజానభావం అనామసిత్వా గతివిభాగేన తం దస్సేతుం, ‘‘ద్వే సమ్పజఞ్ఞానీ’’తిఆది వుత్తం – అట్ఠ వరే గణ్హన్తోతి ఏత్థ కథం వరం దేవతా దేతి, పరస్స దీయమానఞ్చ తం కథం పరస్స సమిజ్ఝతీతి? కమ్మబలేనేవ. యది హి తం కమ్మం కతోకాసం యస్స తదపదేసేన ఫలం విపచ్చతి, ఏవం దేవతాయ తస్స వరం దిన్నం, ఇతరేన చ లద్ధన్తి వోహారో హోతీతి. అపిచ పరస్స పత్థితవరాని నామ విపచ్చమానస్స కమ్మస్స పచ్చయభూతో పయోగవిసేసోతి దట్ఠబ్బం. తాని విపచ్చనే ఏకన్తికానిపి అప్పేసక్ఖా దేవతా – ‘‘అయమస్స పత్థనా సమిజ్ఝిస్సతి, నో’’తి న జానన్తి, సక్కో పన పఞ్ఞవా తాని ఏకచ్చం జానాతియేవ. తేన వుత్తం – ‘‘సక్కేన పసీదిత్వా దిన్నే అట్ఠ వరే గణ్హన్తో’’తిఆది.

పఠమజవనవారేతి ఉప్పన్నస్స సబ్బపఠమజవనవారే. సో హి పటిసన్ధియా ఆసన్నభావతో అవిసదో హోతి, దేవభావే నికన్తివసేన ఉప్పజ్జనతో న జానాతి. అఞ్ఞాహి దేవతాహి అసాధారణజాననం హోతి దుతియజవనవారతో పట్ఠాయ పవత్తనతో.

అఞ్ఞేపి దేవాతిఆదినా బోధిసత్తస్స తత్థ సమ్పజఞ్ఞేనేవ ఠితభావం బ్యతిరేకముఖేన విభావేతి. ఆహారూపచ్ఛేదేన కాలఙ్కరోన్తీతి ఇదం ఖిడ్డాపదోసికవసేన వుత్తం. ఇతరేసమ్పి దిబ్బభోగేహి ముచ్ఛితతం అజ్ఝాపన్నానం తిట్ఠన్తానం సమ్పజఞ్ఞాభావో హోతియేవ. కిం తథారూపం ఆరమ్మణం నత్థీతి యథారూపం ఉళారం పణీతఞ్చ ఆరమ్మణం పటిచ్చ తే దేవా సంముచ్ఛితా ఆహారూపచ్ఛేదమ్పి కరోన్తి, కిం తథారూపం ఉళారం పణీతఞ్చ ఆరమ్మణం బోధిసత్తస్స నత్థీతి బోధిసత్తస్స సమ్పజఞ్ఞానుభావం విభావేతుం చోదనం సముట్ఠాపేతి? బోధిసత్తో హి యత్థ యత్థ నిబ్బత్తతి, తత్థ తత్థ అఞ్ఞే సత్తే దసహి విసేసేహి అధిగ్గణ్హాతి, పగేవ తత్థ దేవభూతో, తథాపి ‘‘సతో సమ్పజానో’’తి అయమేత్థ అచ్ఛరియధమ్మో వుత్తో.

౨౦౦. సమ్పత్తిభవే దీఘాయుకతా నామ పఞ్ఞాబలేన హోతి, బోధిసత్తో చ మహాపఞ్ఞో, తస్మా తత్థ తత్థ భవే తేన దీఘాయుకేన భవితబ్బన్తి అధిప్పాయేన, ‘‘సేసత్తభావేసు కిం యావతాయుకం న తిట్ఠతీ’’తి చోదేతి. ఇతరో ‘‘ఆమ న తిట్ఠతీ’’తి పటిజానిత్వా, ‘‘అఞ్ఞదా హీ’’తిఆదినా తత్థ కారణమాహ. ‘‘ఇధ న భవిస్సామీ’’తి అధిముచ్చనవసేన కాలకిరియా అధిముత్తికాలకిరియా. పారమిధమ్మానఞ్హి ఉక్కంసప్పత్తియా తస్మిం తస్మిం అత్తభావే అభిఞ్ఞాసమాపత్తీహి సన్తానస్స విసేసితత్తా అత్తసినేహస్స తనుభావేన సత్తేసు చ మహాకరుణాయ ఉళారభావేన అధిట్ఠానస్స తిక్ఖవిసదభావాపత్తియా బోధిసత్తానం అధిప్పాయా సమిజ్ఝన్తి, చిత్తే వియ కమ్మేసు చ తేసం వసిభావో, తస్మా యత్థుపపన్నానం పారమియో సమ్మదేవ పరిబ్రూహేన్తి, వుత్తనయేన కాలం కత్వా తత్థ ఉపపజ్జన్తి. తథా హి అయం మహాసత్తో ఇమస్మింయేవ కప్పే నానాజాతీసు అపరిహీనజ్ఝానో కాలం కత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో అప్పకమేవ కాలం తత్థ ఠత్వా తతో చవిత్వా ఇధ నిబ్బత్తో. తేనాహ – ‘‘అయం కాలకిరియా అఞ్ఞేసం న హోతీ’’తి. సబ్బపారమీనం పూరితత్తాతి ఇమినా పయోజనాభావతో తత్థ ఠత్వా అధిముత్తికాలకిరియా నామ న హోతీతి దస్సేతి. అపిచ చరిమభవే చతుమహానిధిసముట్ఠానపుబ్బికాయ దిబ్బసమ్పత్తిసదిసాయ మహాసమ్పత్తియా నిబ్బత్తి వియ బుద్ధభూతస్స అసదిసదానాదివసేన అనఞ్ఞసాధారణలాభుప్పత్తి వియ చ ఇతో పరం మహాపురిసస్స దిబ్బసమ్పత్తిఅనుభవనం నామ నత్థీతి యావతాయుకట్ఠానం ఉస్సాహజాతస్స పుఞ్ఞసమ్భారస్స వసేనాతి దట్ఠబ్బం. అయఞ్హేత్థ ధమ్మతా.

మనుస్సగణనావసేన, న దేవగణనావసేన. పుబ్బనిమిత్తానీతి చుతియా పుబ్బనిమిత్తాని. అమిలాయిత్వాతి ఏత్థ అమిలాతగ్గహణేనేవ తాసం మాలానం వణ్ణసమ్పదాపి గన్ధసమ్పదాపి సోభాసమ్పదాపి దస్సితాతి దట్ఠబ్బం. బాహిరబ్భన్తరానం రజోజల్లానం లేసస్సపి అభావతో దేవానం సరీరగతాని వత్థాని సబ్బకాలం పరిసుద్ధపభస్సరానేవ హుత్వా తిట్ఠన్తీతి ఆహ ‘‘వత్థేసుపి ఏసేవ నయో’’తి. నేవ సీతం న ఉణ్హన్తి యస్స సీతస్స పతీకారవసేన అధికం సేవియమానం ఉణ్హం, సయమేవ వా ఖరతరం హుత్వా అధిభవన్తం సరీరే సేదం ఉప్పాదేయ్య, తాదిసం నేవ సీతం న ఉణ్హం హోతి. తస్మిం కాలేతి యథావుత్తే మరణాసన్నకాలే. బిన్దుబిన్దువసేనాతి ముత్తగుళికా వియ బిన్దు బిన్దు హుత్వా సేదా ముచ్చన్తి. దన్తానం ఖణ్డితభావో ఖణ్డిచ్చం. కేసానం పలితభావో పాలిచ్చం. ఆది-సద్దేన వలిత్తచతం సఙ్గణ్హాతి. కిలన్తరూపో అత్తభావో హోతి, న పన ఖణ్డిచ్చపాలిచ్చాదీహీతి అధిప్పాయో. ఉక్కణ్ఠితాతి అనభిరతి, సా నత్థి ఉపరూపరి ఉళారుళారానమేవ భోగానం విసేసతో రుచిజనకానం ఉపతిట్ఠనతో.

పణ్డితా ఏవాతి బుద్ధిసమ్పన్నా ఏవ దేవతా. యథా దేవతా ‘‘సమ్పతి జాతా కీదిసేన పుఞ్ఞకమ్మేన ఇధ నిబ్బత్తా’’తి చిన్తేత్వా, ‘‘ఇమినా నామ పుఞ్ఞకమ్మేన ఇధ నిబ్బత్తా’’తి జానన్తి, ఏవం అతీతభవే అత్తనా కతం ఏకచ్చం అఞ్ఞమ్పి పుఞ్ఞం జానన్తియేవ మహాపుఞ్ఞాతి ఆహ – ‘‘యే మహాపుఞ్ఞా’’తిఆది.

న పఞ్ఞాయన్తి చిరతరకాలత్తా పరమాయునో. అనియ్యానికన్తి న నియ్యానావహం సత్తానం అభాజనభావతో. సత్తా న పరమాయునో హోన్తి నామ పాపుస్సన్నతాయాతి ఆహ – ‘‘తదా హి సత్తా ఉస్సన్నకిలేసా హోన్తీ’’తి. ఏత్థాహ – ‘‘కస్మా సమ్బుద్ధా మనుస్సలోకే ఏవ ఉప్పజ్జన్తి, న దేవబ్రహ్మలోకేసూ’’తి. దేవలోకే తావ నుప్పజ్జన్తి బ్రహ్మచరియవాసస్స అనోకాసభావతో తథా అనచ్ఛరియభావతో. అచ్ఛరియధమ్మా హి బుద్ధా భగవన్తో, తేసం సా అచ్ఛరియధమ్మతా దేవత్తభావే ఠితానం న పాకటా హోతి యథా మనుస్సభూతానం. దేవభూతే హి సమ్మాసమ్బుద్ధే దిస్సమానం బుద్ధానుభావం దేవానుభావతోవ లోకో దహతి, న బుద్ధానుభావతో, తథా సతి సమ్మాసమ్బుద్ధే నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతి ఇస్సరకుత్తగ్గాహం న విస్సజ్జేతి, దేవత్తభావస్స చ చిరకాలపవత్తనతో ఏకచ్చసస్సతవాదతో న పరిముచ్చతి. ‘‘బ్రహ్మలోకే నుప్పజ్జన్తీ’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సత్తానం తాదిసగాహవిమోచనత్థఞ్హి బుద్ధా భగవన్తో మనుస్ససుగతియంయేవ ఉప్పజ్జన్తి; న దేవసుగతియం, మనుస్ససుగతియం ఉప్పజ్జన్తాపి ఓపపాతికా న హోన్తి, సతి చ ఓపపాతికూపపత్తియం వుత్తదోసానతివత్తనతో. ధమ్మవేనేయ్యానం అత్థాయ ధమ్మతన్తియా ఠపనస్స వియ ధాతువేనేయ్యానం అత్థాయ ధాతూనం ఠపనస్స ఇచ్ఛితబ్బత్తా చ. న హి ఓపపాతికానం పరినిబ్బానతో ఉద్ధం సరీరధాతుయో తిట్ఠన్తి, తస్మా న ఓపపాతికా హోన్తి, చరిమభవే చ మహాబోధిసత్తా, మనుస్సభావస్స పాకటకరణాయ దారపరిగ్గహమ్పి కరోన్తా యావ పుత్తముఖదస్సనా అగారమజ్ఝే తిట్ఠన్తి. పరిపాకగతసీలనేక్ఖమ్మపఞ్ఞాదిపారమికాపి న అభినిక్ఖమన్తి, కిం వా ఏతాయ కారణచిన్తాయ? సబ్బబుద్ధేహి ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణా, యదిదం మనుస్సభూతానంయేవ అభిసమ్బుజ్ఝనా, న దేవభూతానన్తి అయమేత్థ ధమ్మతా. తథా హి తదత్థో మహాభినీహారోపి మనుస్సభూతానంయేవ ఇజ్ఝతి, న ఇతరేసం.

కస్మా పన సమ్మాసమ్బుద్ధా జమ్బుదీపేయేవ ఉప్పజ్జన్తి, న సేసదీపేసూతి? కేచి తావ ఆహు – ‘‘యస్మా పథవియా నాభిభూతా బుద్ధానుభావసహితా అచలట్ఠానభూతా బోధిమణ్డభూమి జమ్బుదీపేయేవ ఉప్పజ్జతి, తస్మా జమ్బుదీపేయేవ ఉప్పజ్జన్తీ’’తి; ‘‘తథా ఇతరేసమ్పి అవిజహితట్ఠానానం తత్థేవ లబ్భమానతో’’తి. అయం పనేత్థ అమ్హాకం ఖన్తి – యస్మా పురిమబుద్ధానం మహాబోధిసత్తానం పచ్చేకబుద్ధానఞ్చ నిబ్బత్తియా సావకబోధిసత్తానం సావకబోధియా అభినీహారో సావకపారమీనం సమ్భరణం పరిపాచనఞ్చ బుద్ధఖేత్తభూతే ఇమస్మిం చక్కవాళే జమ్బుదీపేయేవ ఇజ్ఝతి, న అఞ్ఞత్థ. వేనేయ్యానం వినయనత్థో చ బుద్ధుప్పాదోతి అగ్గసావకాదివేనేయ్యవిసేసాపేక్ఖాయ ఏకస్మిం జమ్బుదీపేయేవ బుద్ధా నిబ్బత్తన్తి, న సేసదీపేసు. అయఞ్చ నయో సబ్బబుద్ధానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణోతి తేసం ఉత్తమపురిసానం తత్థేవ ఉప్పత్తి సమ్పత్తిచక్కానం వియ అఞ్ఞమఞ్ఞుపనిస్సయతో అపరాపరం వత్తతీతి దట్ఠబ్బం. తేనాహ – ‘‘తీసు దీపేసు బుద్ధా న నిబ్బత్తన్తి, జమ్బుదీపేయేవ నిబ్బత్తన్తీతి దీపం పస్సతీ’’తి. ఇమినా నయేన దేసనియమేపి కారణం వత్తబ్బం.

ఇదాని చ ఖత్తియకులం లోకసమ్మతం బ్రాహ్మణానమ్పి పూజనీయభావతో. రాజా మే పితా భవిస్సతీతి కులం పస్సి పితువసేన కులస్స నిద్దిసితబ్బతో. దసన్నం మాసానం ఉపరి సత్త దివసానీతి పస్సి తేన అత్తనో అన్తరాయాభావం అఞ్ఞాసి, తస్సా చ తుసితభవే దిబ్బసమ్పత్తిపచ్చనుభవనం.

తా దేవతాతి దససహస్సిచక్కవాళదేవతా. కథం పన తా బోధిసత్తస్స పూరితపారమిభావం భావినఞ్చ సమ్బుద్ధభావం జానన్తీతి? మహేసక్ఖానం దేవతానం వసేన, యేభుయ్యేన చ తా దేవతా అభిసమయభాగినో. తథా హి భగవతో చ ధమ్మదానసంవిభాగే అనేకవారం దససహస్సచక్కవాళవాసిదేవతాసన్నిపాతో అహోసి.

చవామీతి పజానాతి చుతిఆసన్నజవనేహి ఞాణసహితేహి చుతియా ఉపట్ఠితభావస్స పటిసంవిదితత్తా. చుతిచిత్తం న జానాతి చుతిచిత్తక్ఖణస్స ఇత్తరభావతో. తథా హి తం చుతూపపాతఞాణస్సపి అవిసయో ఏవ. పటిసన్ధిచిత్తేపి ఏసేవ నయో. ఆవజ్జనపరియాయోతి ఆవజ్జనక్కమో. యస్మా ఏకవారం ఆవజ్జితమత్తేన ఆరమ్మణం నిచ్ఛినితుం న సక్కా, తస్మా తమేవారమ్మణం దుతియం తతియఞ్చ ఆవజ్జిత్వా నిచ్ఛీయతి, ఆవజ్జనసీసేన చేత్థ జవనవారో గహితో. తేనాహ – ‘‘దుతియతతియచిత్తవారేయేవ జానిస్సతీ’’తి. చుతియా పురేతరం కతిపయచిత్తవారతో పట్ఠాయ మరణం మే ఆసన్నన్తి జాననతో, ‘‘చుతిక్ఖణేపి చవామీతి పజానాతీ’’తి వుత్తం. పటిసన్ధియా పన అపుబ్బభావతో పటిసన్ధిచిత్తం న జానాతి. నికన్తియా ఉప్పత్తితో పరతో అసుకస్మిం ఠానే మయా పటిసన్ధి గహితాతి పజానాతి, దుతియజవనతో పట్ఠాయ జానాతీతి వుత్తోవాయమత్థో. తస్మిం కాలేతి పటిసన్ధిగ్గహణకాలే. దససహస్సీ కమ్పతీతి ఏత్థ కమ్పనకారణం హేట్ఠా వుత్తమేవ. మహాకారుణికా బుద్ధా భగవన్తో సత్తానం హితసుఖవిధానతప్పరతాయ బహులం సోమనస్సికావ హోన్తీతి తేసం పఠమమహావిపాకచిత్తేన పటిసన్ధిగ్గహణం అట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౭; ధ. స. ౪౯౮; మ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౯౯) వుత్తం. మహాసీవత్థేరో పన యదిపి మహాకారుణికా బుద్ధా భగవన్తో సత్తానం హితసుఖవిధానతప్పరా, వివేకజ్ఝాసయా పన విసఙ్ఖారనిన్నా సబ్బసఙ్ఖారేసు అజ్ఝుపేక్ఖణబహులాతి పఞ్చమేన మహావిపాకచిత్తేన పటిసన్ధిగ్గహణమాహ.

పురే పుణ్ణమాయ సత్తమదివసతో పట్ఠాయాతి పుణ్ణమాయ పురే సత్తమదివసతో పట్ఠాయ, సుక్కపక్ఖే నవమితో పట్ఠాయాతి అత్థో. సత్తమే దివసేతి ఆసాళ్హీపుణ్ణమాయ. ఇదం సుపినన్తి ఇదాని వుచ్చమానాకారం సుపినం. నేసం దేవియోతి మహారాజూనం దేవియో.

సో చ ఖో పురిసగబ్భో, న ఇత్థిగబ్భో, పుత్తో తే భవిస్సతీతి ఏత్తకమేవ తే బ్రాహ్మణా అత్తనో సుపినసత్థనయేన కథేసుం. సచే అగారం అజ్ఝావసిస్సతీతిఆది పన దేవతావిగ్గహేన భావినమత్థం యాథావతో పవేదేసుం.

గబ్భావక్కన్తియోతి ఏత్థ గబ్భో వుచ్చతి మాతుకుచ్ఛి, తత్థ ఉప్పత్తి అవక్కన్తి, తావ గబ్భావక్కన్తి, యావ న నిక్ఖమతి. ఠితకావ నిక్ఖమన్తి ధమ్మాసనతో ఓతరన్తో ధమ్మకథికో వియ.

౨౦౧. వత్తమానసమీపే వత్తమానే వియ వోహరీయతీతి ఓక్కమతీతి వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘ఓక్కన్తో హోతీతి అత్థో’’తి. ఏవం హోతీతి ఏవం వుత్తప్పకారేనస్స సమ్పజాననా హోతి. న ఓక్కమమానే పటిసన్ధిక్ఖణస్స దువిఞ్ఞేయ్యత్తా. తథా చ వుత్తం – ‘‘పటిసన్ధిచిత్తం న జానాతీ’’తి. దససహస్సచక్కవాళపత్థరణేన వా అప్పమాణో. అతివియ సముజ్జలభావేన ఉళారో. దేవానుభావన్తి దేవానం పభానుభావం. దేవానఞ్హి పభంసో ఓభాసో అధిభవతి, న తేసం ఆధిపచ్చం. తేనాహ ‘‘దేవాన’’న్తిఆది.

రుక్ఖగచ్ఛాదినా కేనచి న హఞ్ఞతీతి అఘా, అబాధా. తేనాహ ‘‘నిచ్చవివటా’’తి. అసంవుతాతి హేట్ఠా ఉపరి చ కేన చి న పిహితా. తేనాహ ‘‘హేట్ఠాపి అప్పతిట్ఠా’’తి. తత్థ పి-సద్దేన యథా హేట్ఠా ఉదకస్స పిధాయికా పథవీ నత్థీతి అసంవుతా లోకన్తరికా, ఏవం ఉపరిపి చక్కవాళేసు వియ దేవవిమానానం అభావతో అసంవుతా అప్పతిట్ఠాతి దస్సేతి. అన్ధకారో ఏత్థ అత్థీతి అన్ధకారా. చక్ఖువిఞ్ఞాణం న జాయతి ఆలోకస్సాభావతో, న చక్ఖునో. తథా హి ‘‘తేన ఓభాసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం సఞ్జానన్తీ’’తి వుత్తం. జమ్బుదీపే ఠితమజ్ఝన్హికవేలాయం పుబ్బవిదేహవాసీనం అత్థఙ్గమనవసేన ఉపడ్ఢం సూరియమణ్డలం పఞ్ఞాయతి, అపరగోయానవాసీనం ఉగ్గమనవసేన, ఏవం సేసదీపేసుపీతి ఆహ – ‘‘ఏకప్పహారేనేవ తీసు దీపేసు పఞ్ఞాయన్తీ’’తి. ఇతో అఞ్ఞథా పన ద్వీసు ఏవ దీపేసు ఏకప్పహారేనేవ పఞ్ఞాయతీతి. ఏకేకాయ దిసాయ నవ నవ యోజనసతసహస్సాని అన్ధకారవిధమనమ్పి ఇమినా నయేన దట్ఠబ్బం. పభాయ నప్పహోన్తీతి అత్తనో పభాయ ఓభాసితుం న అభిసమ్భుణన్తి. యుగన్ధరపబ్బతమత్థకప్పమాణే ఆకాసే విచరణతో, ‘‘చక్కవాళపబ్బతస్స వేమజ్ఝేన చరన్తీ’’తి వుత్తం.

వావటాతి ఖాదనత్థం గణ్హితుం ఉపక్కమన్తా. విపరివత్తిత్వాతి వివట్టిత్వా. ఛిజ్జిత్వాతి ముచ్ఛాపత్తియా ఠితట్ఠానతో ముచ్చిత్వా, అఙ్గపచ్చఙ్గచ్ఛేదనవసేన వా ఛిజ్జిత్వా. అచ్చన్తఖారేతి ఆతపసన్తాపాభావేన అతిసీతభావం సన్ధాయ అచ్చన్తఖారతా వుత్తా సియా. న హి తం కప్పసణ్ఠానఉదకం సమ్పత్తికరమహామేఘవుట్ఠం పథవీసన్ధారకం కప్పవినాసకఉదకం వియ ఖారం భవితుమరహతి. తథా హి సతి పథవీపి విలీయేయ్య. తేసం వా పాపకమ్మబలేన పేతానం పకతిఉదకస్స పుబ్బఖేళభావాపత్తి వియ తస్స ఉదకస్స తదా ఖారభావాపత్తి హోతీతి వుత్తం ‘‘అచ్చన్తఖారే ఉదకే’’తి. సమన్తతోతి సబ్బభాగతో ఛప్పకారమ్పి.

౨౦౨. చతున్నం మహారాజూనం వసేనాతి వేస్సవణాదిచతుమహారాజభావసామఞ్ఞేన.

౨౦౩. సభావేనేవాతి పరస్స సన్తికే గహణేన వినా అత్తనో సభావేనేవ సయమేవ అధిట్ఠహిత్వా సీలసమ్పన్నా.

మనుస్సేసూతి ఇదం పకతిచారిత్తవసేన వుత్తం – ‘‘మనుస్సిత్థియా నామ మనుస్సపురిసేసు పురిసాధిప్పాయచిత్తం ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి, బోధిసత్తమాతు పన దేవేసూపి తాదిసం చిత్తం నుప్పజ్జతేవ. యథా బోధిసత్తస్స ఆనుభావేన బోధిసత్తస్స మాతు పురిసాధిప్పాయచిత్తం నుప్పజ్జతి, ఏవం తస్స ఆనుభావేనేవ సా కేనచి పురిసేన అనతిక్కమనీయాతి ఆహ – ‘‘పాదా న వహన్తి, దిబ్బసఙ్ఖలికా వియ బజ్ఝన్తీ’’తి.

పుబ్బే ‘‘కామగుణూపసంహితం చిత్తం నుప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం, పున ‘‘పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితా సమఙ్గీభూతా పరిచారేతీ’’తి వుత్తం, కథమిదం అఞ్ఞమఞ్ఞం న విరుజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘పుబ్బే’’తిఆది. వత్థుపటిక్ఖేపోతి అబ్రహ్మచరియవత్థుపటిసేధో. తేనాహ ‘‘పురిసాధిప్పాయవసేనా’’తి. ఆరమ్మణపటిలాభోతి రూపాదిపఞ్చకామగుణారమ్మణస్సేవ పటిలాభో.

౨౦౪. కిలమథోతి ఖేదో. కాయస్స హి గరుభావకఠినభావాదయోపి తస్సా తదా న హోన్తి ఏవ. ‘‘తిరోకుచ్ఛిగతం పస్సతీ’’తి వుత్తం, కదా పట్ఠాయ పస్సతీతి ఆహ – ‘‘కలలాదికాలం అతిక్కమిత్వా’’తిఆది. దస్సనే పయోజనం సయమేవ వదతి, తస్స అభావతో కలలాదికాలే న పస్సతి. పుత్తేనాతి దహరేన మన్దేన ఉత్తానసేయ్యకేన. యం తం మాతూతిఆది పకతిచారిత్తవసేన వుత్తం. చక్కవత్తిగబ్భతోపి హి సవిసేసం బోధిసత్తగబ్భో పరిహారం లభతి పుఞ్ఞసమ్భారస్స సాతిసయత్తా, తస్మా బోధిసత్తమాతా అతివియ సప్పాయాహారాచారా చ హుత్వా సక్కచ్చం పరిహరతి. పురత్థాభిముఖోతి మాతు పురత్థాభిముఖో. ఇదాని తిరోకుచ్ఛిగతస్స దిస్సమానతాయ అబ్భన్తరం బాహిరఞ్చ కారణం దస్సేతుం, ‘‘పుబ్బే కతకమ్మ’’న్తిఆది వుత్తం. అస్సాతి దేవియా. వత్థున్తి కుచ్ఛిం. ఫలికఅబ్భపటలాదినో వియ బోధిసత్తమాతుకుచ్ఛితచస్స పటలభావేన ఆలోకస్స విబన్ధాభావతో యథా బోధిసత్తమాతా కుచ్ఛిగతం బోధిసత్తం పస్సతి, కిమేవం బోధిసత్తోపి మాతరం అఞ్ఞఞ్చ పురతో రూపగతం పస్సతి, నోతి ఆహ, ‘‘బోధిసత్తో పనా’’తిఆది. కస్మా పన సతి చక్ఖుమ్హి ఆలోకే చ న పస్సతీతి ఆహ – ‘‘న హి అన్తోకుచ్ఛియం చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతీ’’తి. అస్సాసపస్సాసా వియ హి తత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణమ్పి న ఉప్పజ్జతి తజ్జాసమన్నాహారస్సాభావతో.

౨౦౫. యథా అఞ్ఞా ఇత్థియో విజాతపచ్చయా తాదిసేన రోగేన అభిభూతాపి హుత్వా మరన్తి, బోధిసత్తమాతు పన బోధిసత్తే కుచ్ఛిగతే న కోచి రోగో ఉప్పజ్జతి; కేవలం ఆయుపరిక్ఖయేనేవ కాలం కరోతి, స్వాయమత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. బోధిసత్తేన వసితట్ఠానం హీతిఆదినా తత్థ కారణమాహ. అపనేత్వాతి అగ్గమహేసిట్ఠానతో నీహరిత్వా. అనురక్ఖితుం న సక్కోతీతి సమ్మా గబ్భపరిహారం నానుయుఞ్జతి, తేన గబ్భో బహ్వాబాధో హోతి. వత్థువిసదం హోతీతి గబ్భాసయో పరిసుద్ధో హోతి. మాతు మజ్ఝిమవయస్స తతియకోట్ఠాసే బోధిసత్తస్స గబ్భోక్కమనమ్పి తస్సా ఆయుపరిమాణవిలోకనేనేవ సఙ్గహితం వయోవసేన ఉప్పజ్జనకవికారస్స పరివజ్జనతో, ఇత్థిసభావేన ఉప్పజ్జనకవికారో పన బోధిసత్తస్స ఆనుభావేనేవ వూపసమ్మతి.

సత్తమాసజాతోతి పటిసన్ధిగ్గహణతో సత్తమే మాసే జాతో. సో సీతుణ్హక్ఖమో న హోతి అతివియ సుఖుమాలతాయ. అట్ఠమాసజాతో కామం సత్తమాసజాతతో బుద్ధిఅవయవో, ఏకచ్చే పన చమ్మపదేసా బుద్ధిం పాపుణన్తా ఘట్టనం న సహన్తి, తేన సో న జీవతి. సత్తమాసజాతస్స పన న తావ తే జాతాతి వదన్తి.

ఠితావ హుత్వాతి నిద్దుక్ఖతాయ ఠితా ఏవ హుత్వా. దుక్ఖస్స హి బలవభావతో తం దుక్ఖం అసహమానా అఞ్ఞా ఇత్థియో నిసిన్నా వా నిపన్నా వా విజాయన్తి. ఉపవిజఞ్ఞాతి ఉపగతవిజాయనకాలా. సకలనగరవాసినోతి కపిలవత్థుం పరివారేత్వా ఠితేసు దేవదహాదీసు ఛసు నగరేసు వసన్తా.

దేవా నం పఠమం పటిగ్గణ్హన్తీతి లోకనాథం మహాపురిసం మయమేవ పఠమం పటిగ్గణ్హామాతి సఞ్జాతగారవబహుమానా అత్తనో పీతిం పవేదేన్తా ఖీణాసవా సుద్ధావాసబ్రహ్మానో ఆదితో పటిగ్గణ్హన్తి. సూతివేసన్తి సూతిజగ్గనధాతివేసం. ఏకేతి ఉత్తరవిహారవాసినో. మచ్ఛక్ఖిసదిసం ఛవివసేన.

౨౦౬. అజినప్పవేణియాతి అజినచమ్మేహి సిబ్బేత్వా కతపవేణియా. మహాతేజోతి మహానుభావో. మహాయసోతి మహాపరివారో విపులకిత్తిఘోసో చ.

భగ్గవిభగ్గాతి సమ్బాధట్ఠానతో నిక్ఖమనేన విభావితత్తా భగ్గా విభగ్గా వియ చ హుత్వా. తేన నేసం అవిసదభావమేవ దస్సేతి. అలగ్గో హుత్వాతి గబ్భాసయే యోనిపదేసే చ కత్థచి అలగ్గో అసత్తో హుత్వా. ఉదకేనాతి గబ్భాసయగతేన ఉదకేన అమక్ఖితో నిక్ఖమతి సమ్మక్ఖితస్స తాదిసస్స ఉదకసేమ్హాదికస్సేవ తత్థ అభావతో. బోధిసత్తస్స హి పుఞ్ఞానుభావేన పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ తం ఠానం విసుద్ధం పరమసుగన్ధగన్ధకుటి వియ చన్దనగన్ధం వాయన్తం తిట్ఠతి. ఉదకవట్టియోతి ఉదకక్ఖన్ధా.

౨౦౭. ముహుత్తజాతోతి ముహుత్తేన జాతో హుత్వా ముహుత్తమత్తోవ. అనుధారియమానేతి అనుకూలవసేన నీయమానే. ఆగతానేవాతి తం ఠానం ఉపగతాని ఏవ.

అనేకసాఖన్తి రతనమయానేకసతపతిట్ఠానహీరకం. సహస్సమణ్డలన్తి తేసం ఉపరి పతిట్ఠితం అనేకసహస్సమణ్డలహీరకం. మరూతి దేవా.

న ఖో పనేవం దట్ఠబ్బన్తి సత్తపదవీతిహారతో పగేవ దిసావిలోకనస్స కతత్తా. తేనాహ ‘‘మహాసత్తో హీ’’తిఆది. ఏకఙ్గణానీతి వివటభావేన విహారఙ్గణపరివేణఙ్గణాని వియ ఏకఙ్గణసదిసాని అహేసుం. సదిసోపి నత్థీతి తుమ్హాకం ఇదం విలోకనం విసిట్ఠే పస్సితుం ఇధ తుమ్హేహి సదిసోపి నత్థి, కుతో ఉత్తరితరోతి ఆహంసు. సబ్బపఠమోతి సబ్బప్పధానో. పధానపరియాయో హి ఇధ పఠమసద్దో. తేనాహ ‘‘ఇతరానీ’’తిఆది. ఏత్థ చ మహేసక్ఖా తావ దేవా తథా వదన్తి, ఇతరే పన కథన్తి? మహాసత్తస్స ఆనుభావదస్సనేనేవ. మహేసక్ఖానఞ్హి దేవానం మహాసత్తస్స ఆనుభావో వియ తేన సదిసానమ్పి ఆనుభావో పచ్చక్ఖో అహోసి. ఇతరే పన తేసం వచనం సుత్వా సద్దహన్తా అనుమినన్తా తథా ఆహంసు.

జాతమత్తస్సేవ బోధిసత్తస్స ఠానాదీని యేసం విసేసాధిగమానం పుబ్బనిమిత్తభూతానీతి తే నిద్ధారేత్వా దస్సేన్తో, ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పతిట్ఠానం చతుఇద్ధిపాదపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం ఇద్ధిపాదవసేన లోకుత్తరధమ్మేసు సుప్పతిట్ఠితభావసమిజ్ఝనతో. ఉత్తరాభిముఖభావో లోకస్స ఉత్తరణవసేన గమనస్స పుబ్బనిమిత్తం. సత్తపదగమనం సత్తబోజ్ఝఙ్గాదిగమనస్స పుబ్బనిమిత్తం, విసుద్ధఛత్తధారణం సువిసుద్ధవిముత్తిఛత్తధారణస్స పుబ్బనిమిత్తం, పఞ్చరాజకకుధభణ్డాని పఞ్చవిధవిముత్తిగుణపరివారతాయ పుబ్బనిమిత్తం, అనావటదిసానువిలోకనం అనావటఞాణతాయ పుబ్బనిమిత్తం, ‘‘అగ్గోహమస్మీ’’తిఆదివచనం అప్పటివత్తియధమ్మచక్కపవత్తనస్స పుబ్బనిమిత్తం; అయమన్తిమా జాతీతి ఆయతిం జాతియా అభావకిత్తనా అనుపాది…పే… పుబ్బనిమిత్తన్తి వేదితబ్బం; తస్స తస్స అనాగతే లద్ధబ్బవిసేసస్స తం తం నిమిత్తం అబ్యభిచారీనిమిత్తన్తి దట్ఠబ్బం. న ఆగతోతి ఇమస్మిం సుత్తే అఞ్ఞత్థ చ వక్ఖమానాయ అనుపుబ్బియా అనాగతతం సన్ధాయ వుత్తం. ఆహరిత్వాతి తస్మిం తస్మిం సుత్తే అట్ఠకథాసు చ ఆగతనయేన ఆహరిత్వా దీపేతబ్బో.

దససహస్సిలోకధాతు కమ్పీతి పన ఇదం సతిపి ఇధ పాళియం ఆగతత్తే వక్ఖమానానమచ్ఛరియానం మూలభూతం దస్సేతుం వుత్తం, ఏవం అఞ్ఞమ్పీదిసం దట్ఠబ్బం. తన్తి బద్ధా వీణా, చమ్మబద్ధా భేరియోతి పఞ్చఙ్గికతూరియస్స నిదస్సనమత్తం, చ-సద్దేన వా ఇతరేసమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. భిజ్జింసూతి పాదేసు బద్ధట్ఠానేసుయేవ భిజ్జింసు. విగచ్ఛింసూతి వూపసమింసు. సకతేజోభాసితానీతి అతివియ సముజ్జలాయ అత్తనో పభాయ ఓభాసితాని అహేసుం. న పవత్తీతి న సన్దీ. వాతో న వాయీతి ఖరో వాతో న వాయి, ముదుసుఖో పన సత్తానం సుఖావహో వాయి. పథవీగతా అహేసుం ఉచ్చట్ఠానే ఠాతుం అవిసహన్తా. ఉతుసమ్పన్నోతి అనుణ్హాసీతతాసఙ్ఖాతేన ఉతునా సమ్పన్నో. వామహత్థం ఉరే ఠపేత్వా దక్ఖిణేన పుథుపాణినా హత్థతాళనేన సద్దకరణం అప్ఫోటనం. ముఖేన ఉస్సేళనం సద్దముఞ్చనం సేళనం. ఏకద్ధజమాలా అహోసీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో. తేన విచిత్తపుప్ఫసుగన్ధపుప్ఫవస్సదేవా వస్సింసు, సూరియే దిబ్బమానే ఏవ తారకా ఓభాసింసు, అచ్ఛం విప్పసన్నం ఉదకం పథవితో ఉబ్భిజ్జి, బిలాసయా దరిసయా తిరచ్ఛానా ఆసయతో నిక్ఖమింసు; రాగదోసమోహాపి తను భవింసు, పథవియం రజో వూపసమి, అనిట్ఠగన్ధో విగచ్ఛి, దిబ్బగన్ధో వాయి, రూపినో దేవా సరూపేనేవ మనుస్సానం ఆపాథమగమంసు, సత్తానం చుతుపపాతా నాహేసున్తి ఇమేసం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. యాని మహాభినీహారసమయే ఉప్పన్నాని ద్వత్తింస పుబ్బనిమిత్తాని, తాని అనవసేసాని తదా అహేసున్తి.

తత్రాపీతి తేసుపి పథవికమ్పాదీసు ఏవం పుబ్బనిమిత్తభావో వేదితబ్బో, న కేవలం సమ్పతిజాతస్స ఠానాదీసు ఏవాతి అధిప్పాయో. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం సబ్బస్స ఞేయ్యస్స తిత్థకరమతస్స చ చాలనతో. కేనచి అనుస్సాహితానంయేవ ఇమస్మింయేవ ఏకచక్కవాళే సన్నిపాతో, కేనచి అనుస్సాహితానంయేవ ఏకప్పహారేనేవ సన్నిపతిత్వా ధమ్మపటిగ్గణ్హనస్స పుబ్బనిమిత్తం, పఠమం దేవతానం పటిగ్గహణం దిబ్బవిహారపటిలాభస్స, పచ్ఛా మనుస్సానం పటిగ్గహణం తత్థేవ ఠానస్స నిచ్చలసభావతో ఆనేఞ్జవిహారపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. వీణానం సయం వజ్జనం పరూపదేసేన వినా సయమేవ అనుపుబ్బవిహారపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. భేరీనం వజ్జనం చక్కవాళపరియన్తాయ పరిసాయ పవేదనసమత్థస్స ధమ్మభేరియా అనుసావనస్స అమతదున్దుభిఘోసనస్స పుబ్బనిమిత్తం. అన్దుబన్ధనాదీనం ఛేదో మానవినిబన్ధఛేదనస్స పుబ్బనిమిత్తం; సుపట్టనసమ్పాపుణనం అత్థాది అనురూపం అత్థాదీసు ఞాణస్స భేదాధిగమస్స పుబ్బనిమిత్తం.

నిబ్బానరసేనాతి కిలేసానం నిబ్బాయనరసేన. ఏకరసభావస్సాతి సాసనస్స సబ్బత్థ ఏకరసభావస్స. వాతస్స అవాయనం కిస్స పుబ్బనిమిత్తన్తి ఆహ ‘‘ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతభిన్దనస్సా’’తి. ఆకాసాదిఅప్పతిట్ఠవిసమచఞ్చలట్ఠానం పహాయ సకుణానం పథవీగమనం తాదిసం మిచ్ఛాగాహం పహాయ సత్తానం పాణేహి రతనత్తయసరణగమనస్స పుబ్బనిమిత్తం. దేవతానం అప్ఫోటనాదీహి కీళనం పమోదనుప్పత్తిఉదానస్స భవవన్తగమనేన ధమ్మసభావబోధనేన చ పమోదవిభావనస్స పుబ్బనిమిత్తం. ధమ్మవేగవస్సనస్సాతి దేసనాఞాణవేగేన ధమ్మామతస్స వస్సనస్స పుబ్బనిమిత్తం. కాయగతాసతివసేన లద్ధజ్ఝానం పాదకం కత్వా ఉప్పాదితమగ్గఫలసుఖానుభవో కాయగతాసతిఅమతపటిలాభో, తస్స పన కాయస్సపి అతప్పకసుఖావహత్తా ఖుదాపిపాసాపీళనాభావో పుబ్బనిమిత్తం వుత్తో. అరియద్ధజమాలామాలితాయాతి సదేవకస్స లోకస్స అరియమగ్గబోజ్ఝఙ్గధజమాలాహి మాలితభావస్స పుబ్బనిమిత్తం. యం పనేత్థ అనుద్ధటం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఏత్థాతి ‘‘సమ్పతిజాతో’’తిఆదినా ఆగతే ఇమస్మిం ఠానే. విస్సజ్జితోవ, తస్మా అమ్హేహి ఇధ అపుబ్బం వత్తబ్బం నత్థీతి అధిప్పాయో. తదా పథవియం గచ్ఛన్తోపి మహాసత్తో ఆకాసేన గచ్ఛన్తో వియ మహాజనస్స ఉపట్ఠాసీతి అయమేత్థ నియతి ధమ్మనియామో బోధిసత్తానం ధమ్మతాతి ఇదం నియతివాదవసేన కథనం. ‘‘పుబ్బే పురిమజాతీసు తాదిసస్స పుఞ్ఞసమ్భారకమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా మహాజనస్స తథా ఉపట్ఠాసీ’’తి ఇదం పుబ్బేకతకమ్మవాదవసేన కథనం. ఇమేసం సత్తానం ఉపరి ఈసనసీలతాయ యథాసకం కమ్మమేవ ఇస్సరో నామ, తస్స నిమ్మానం అత్తనో ఫలస్స నిబ్బత్తనం, మహాపురిసోపి సదేవకం లోకం అభిభవితుం సమత్థేన ఉళారేన పుఞ్ఞకమ్మునా నిబ్బత్తితో తేన ఇస్సరేన నిమ్మితో నామ, తస్స చాయం నిమ్మానవిసేసో, యదిదం మహానుభావతా. యాయ మహాజనస్స తథా ఉపట్ఠాసీతి ఇదం ఇస్సరనిమ్మానవాదవసేన కథనం. ఏవం తం తం బహుం వత్వా కిం ఇమాయ పరియాయకథాయాతి అవసానే ఉజుకమేవ ఏవం బ్యాకాసి. సమ్పతిజాతో పథవియం కథం పదసా గచ్ఛతి, ఏవంమహానుభావో ఆకాసేన మఞ్ఞే గచ్ఛతీతి పరికప్పనస్స వసేన ఆకాసేన గచ్ఛన్తో వియ అహోసి. సీఘతరం పన సత్తపదవీతిహారేన గతత్తా దిస్సమానరూపోపి మహాజనస్స అదిస్సమానో వియ అహోసి. అచేలకభావో ఖుద్దకసరీరతా చ తాదిసస్స ఇరియాపథస్స అననుచ్ఛవికాతి కమ్మానుభావసఞ్జనితపాటిహారియవసేన అలఙ్కారపటియత్తో వియ; సోళసవస్సుద్దేసికో వియ చ మహాజనస్స ఉపట్ఠాసీతి వేదితబ్బం; బుద్ధభావానుచ్ఛవికస్స బోధిసత్తానుభావస్స యాథావతో పవేదితత్తా బుద్ధేన వియ…పే… అత్తమనా అహోసి.

పాకటా హుత్వాతి విభూతా హుత్వా. బుద్ధానం యే యే సఙ్ఖారే వవత్థపేతుకామా, తే తే ఉప్పాదక్ఖణేపి సబ్బసో సుప్పటివిదితా సుపాకటా హత్థతలే ఆమలకం వియ సుట్ఠు విభూతా ఏవ హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. తేనాహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది. అనోకాసగతేతి పరిగ్గహస్స అనోకాసకాలే పవత్తే. నిప్పదేసేతి నిరవసేసే. ఓకాసప్పత్తేతి ఠానగమనాదికాలే ఉప్పన్నే, తే హి సమ్మసనస్స యోగ్యకాలే ఉప్పత్తియా ఓకాసప్పత్తాతి అధిప్పాయో. సత్తదివసబ్భన్తరేతి ఇదం బుద్ధానం పాకతికసమ్మసనవసేన వుత్తం, ఆకఙ్ఖన్తా పన తే యదా కదాచి ఉప్పన్నసఙ్ఖారే సమ్మసన్తియేవ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అచ్ఛరియబ్భుతసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౪. బాకులసుత్తవణ్ణనా

౨౦౯. యథా ‘‘ద్వత్తింసా’’తి వత్తబ్బే ద్వి-సద్దస్స బా-ఆదేసం కత్వా బాత్తింసాతి వుచ్చతి, ఏవం ఏత్థ బా-కారాదేసం కత్వా బాకులోతి సమఞ్ఞా అహోసి, సాయం తస్స అన్వత్థసఞ్ఞాతి దస్సేతుం, ‘‘తస్స హీ’’తిఆది వుత్తం. సీసం న్హాపేత్వాతి మఙ్గలత్థం మహాగఙ్గాయ సీసం న్హాపేత్వా. నిముజ్జనవసేనాతి జణ్ణుపమాణే ఉదకే థోకంయేవ నిముజ్జనవసేన. ఛడ్డేత్వా పలాతా మరణభయతజ్జితా. పహరియమానా మరన్తి, న జాలేన బన్ధితమత్తేన. దారకస్స తేజేనాతి దారకస్స పుఞ్ఞతేజేన. నీహటమత్తోవ మతో, తస్స మరణత్థం ఉపక్కమో న కతో, యేన ఉపక్కమేన దారకస్స బాధో సియా. తన్తి మచ్ఛం. సకలమేవాతి పరిపుణ్ణావయవమేవ.

న కేలాయతీతి న మమాయతి కిస్మిఞ్చి న మఞ్ఞతి. దారకస్స పుఞ్ఞతేజేన పిట్ఠితో ఫాలేన్తీ. దారకం లభతీతి ఉగ్ఘోసనవసేన భేరిం చరాపేత్వా. పవత్తిం ఆచిక్ఖి, అత్తనో పుత్తభావం కథేసి. కుచ్ఛియా ధారితత్తా అమాతా కాతుం న సక్కా జననీభావతో. మచ్ఛం గణ్హన్తాపీతి మచ్ఛం కిణిత్వా గణ్హన్తాపి. తథా గణ్హన్తా చ తప్పరియాపన్నం సబ్బం గణ్హాతి నామాతి ఆహ – ‘‘వక్కయకనాదీని బహి కత్వా గణ్హన్తా నామ నత్థీ’’తి. అయమ్పి అమాతా కాతుం న సక్కా సామికభావతో. దారకో ఉభిన్నమ్పి కులానం దాయాదో హోతు ద్విన్నం పుత్తభావతో.

అసీతిమేతి జాతియా అసీతిమే వస్సే. పబ్బజ్జామత్తేన కిలేసానం అసముచ్ఛిజ్జనతో వీతిక్కమితుం కామసఞ్ఞా ఉప్పన్నపుబ్బాతి పుచ్ఛా పన పుచ్ఛితబ్బా. తేనాహ – ‘‘ఏవఞ్చ ఖో మం, ఆవుసో కస్సప, పుచ్ఛితబ్బ’’న్తి.

౨౧౦. నియమేత్వాతి తం తంవారే సేసవారేన నియమేత్వా. కమ్మపథభేదకోతి కమ్మపథవిసేసకరో. తత్థ కామవితక్కో యథా కాయవచీద్వారేసు చోపనప్పత్తో కమ్మపథప్పత్తో నామ హోతి; మనోద్వారే పరభణ్డస్స అత్తనో పరిణామనవసేన పవత్తఅభిజ్ఝాసహగతో; ఏవం కామసఞ్ఞాతి, తథా బ్యాపాదవిహింసావితక్కసఞ్ఞాతి థేరో, ‘‘ఉభయమ్పేతం కమ్మపథభేదకమేవా’’తి ఆహ. కమ్మపథం అప్పత్తం సఞ్ఞం సన్ధాయ, ‘‘సఞ్ఞా ఉప్పన్నమత్తావా’’తి వుచ్చమానే వితక్కితమ్పి సమానం కమ్మపథం అప్పత్తమేవ, ఉభయస్స పన వసేన సుత్తపదం పవత్తన్తి థేరస్స అధిప్పాయో.

౨౧౧. ఆయూహనకమ్మన్తి అత్తనా ఆయూహితబ్బకమ్మం. లోమకిలిట్ఠానీతి కిలిట్ఠలోమాని, కిలిట్ఠంసూనీతి అత్థో. కిమేవం భోగేసు పరనిమ్మితభవే వసవత్తిదేవానం వియ సబ్బసో ఆయూహనకమ్మేన వినా అఞ్ఞస్సపి పబ్బజితస్స పచ్చయలాభో దిట్ఠపుబ్బో సుతపుబ్బోతి ఆహ ‘‘అనచ్ఛరియఞ్చేత’’న్తి. కులూపకథేరానమేతం కమ్మం, థేరో పన కదాచిపి కులూపకో నాహోసి.

గద్దుహనమత్తన్తి గోదుహనమత్తకాలం. ఇధ పన సకలో గోదుహనో అధిప్పేతోతి దస్సేన్తో, ‘‘గావిం…పే… కాలమత్తమ్పీ’’తి ఆహ. నిబన్ధీతి నిబద్ధదాతబ్బం కత్వా ఠపేసి.

సకిలేసపుగ్గలస్స అసేరిభావకరణేన రణేన సదిసతాయ రణో, సంకిలేసో. అఞ్ఞా ఉదపాదీతి పనాహ, తస్మా అరహత్తం న పటిఞ్ఞాతన్తి దస్సేతి. నను తథా వచనం పటిజాననం వియ హోతీతి ఆహ ‘‘అపిచా’’తిఆది.

౨౧౨. అవాపురతి ద్వారం ఏతేనాతి అవాపురణం. పఠమసఙ్గహతో పచ్ఛా దేసితత్తా దుతియసఙ్గహే సఙ్గితం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

బాకులసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౫. దన్తభూమిసుత్తవణ్ణనా

౨౧౩. ఫుసేయ్యాతి ఞాణఫుసనా నామ అధిప్పేతా, తస్మా లభేయ్యాతి అధిగచ్ఛేయ్య. ఏవం పటిపన్నోతి, ‘‘అప్పమత్తో ఆతాపీ పహితత్తో’’తి వుత్తప్పకారేన పటిపన్నో. అజాననకోట్ఠాసేయేవాతి అవధారణేన అత్తని కతం దోసారోపనం నివత్తేతి.

౨౧౪. అప్పనాఉపచారన్తి అప్పనఞ్చేవ ఉపచారఞ్చ పాపేత్వా కథేసీతి అత్థం వదన్తి, అప్పనాసహితో పన ఉపచారో అప్పనాఉపచారో, తం పాపేత్వా కథేసీతి అత్థో.

నిక్ఖమతీతి నిక్ఖమో, అవగ్గాహకామతో నిక్ఖమనం నిక్ఖమో ఏవ నేక్ఖమ్మో, పఠమజ్ఝానాది. సతి కిలేసకామే అత్తనో ఉపహారం ఉపచారేత్వా అస్సాదేత్వా పరిభుఞ్జతి నామాతి ఆహ – ‘‘దువిధేపి కామే పరిభుఞ్జమానో’’తి. దువిధేపీతి హీనపణీతాదివసేన దువిధే.

౨౧౫. కూటాకారన్తి గాళ్హసాఠేయ్యం అప్పతిరూపే ఠానే ఖన్ధగతపాతనాది. దన్తగమనన్తి దన్తేహి నిబ్బిసేవనేహి గన్ధబ్బగతిం. పత్తబ్బం భూమిన్తి సమ్మాకిరియాయ లద్ధబ్బసమ్పత్తిం.

౨౧౬. బ్యతిహరణవసేన లఙ్ఘకం విలఙ్ఘకం, అఞ్ఞమఞ్ఞహత్థగ్గహణం. తేనాహ – ‘‘హత్థేన హత్థం గహేత్వా’’తి.

౨౧౭. గహేతుం సమత్థోతి గణికారహత్థినీహి ఉపలాపేత్వా అరఞ్ఞహత్థిం వచనవసేన గహేతుం సమత్థో. అతిపస్సిత్వా అతిట్ఠానవసేన పస్సిత్వా. ఏత్థగేధాతి ఏతస్మిం అరఞ్ఞే నాగవనే పవత్తగేధా. సుఖాయతీతి సుఖం అయతి పవత్తేతి, ‘‘సుఖం హరతీ’’తి వా పాఠో. డిణ్డిమో ఆనకో. నిహితసబ్బవఙ్కదోసోతి అపగతసబ్బసాఠేయ్యదోసో. అపనీతకసావోతి అపేతసారమ్భకసావో.

౨౧౯. పఞ్చకామగుణనిస్సితసీలానన్తి అకుసలానం. గేహస్సితసీలానన్తి వా వట్టసన్నిస్సితసీలానం.

౨౨౨. ఏస నయో సబ్బత్థాతి, ‘‘మజ్ఝిమో, దహరో’’తి ఆగతేసు ఉపమావారేసు, ‘‘థేరో’’తిఆదినా ఆగతేసు ఉపమేయ్యవారేసూతి పఞ్చసు సంకిలేసపక్ఖియేసు వారేసు ఏస యథావుత్తోవ నయోతి వేదితబ్బో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

దన్తభూమిసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౬. భూమిజసుత్తవణ్ణనా

౨౨౩. ఆసఞ్చేపి కరిత్వాతి, ‘‘ఇమినాహం బ్రహ్మచరియేన దేవో వా భవేయ్యం దేవఞ్ఞతరో వా, దుక్ఖతో వా ముచ్చేయ్య’’న్తి పత్థనం కత్వా చేపి చరన్తి, అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ తణ్హాయ బ్రహ్మచరియస్స విదూసితత్తాతి అధిప్పాయో. అనాసఞ్చేపి కరిత్వాతి వుత్తనయేన పత్థనం అకత్వా. అభబ్బా ఫలస్స అధిగమాయ అనియమితభావతో. పణిధానవసేన హి పుఞ్ఞఫలం నియతం నామ హోతి, తదభావతో కతం పుఞ్ఞం న లభతీతి అధిప్పాయో. తతియపక్ఖే ఉభయట్ఠానేహి వుత్తం, చతుత్థపక్ఖో సమ్మావతారో ఇతి చతుకోటికో పఞ్హో జాలవసేన ఆహటో, తత్థ ఆసా నామ పత్థనా, మిచ్ఛాగాహస్మిం సతి న విపచ్చతి, సమ్మాగాహస్మిం సతి విపచ్చతి, ఉభయథాపి ఉభయాపేక్ఖానామ, యో మిచ్ఛత్తధమ్మే పురక్ఖత్వా బ్రహ్మచరియం చరతి, తస్స యథాధిప్పాయఫలం సమిజ్ఝతీతి న వత్తబ్బం అయోనిసో బ్రహ్మచరియస్స చిణ్ణత్తా; యో పన సమ్మత్తం పురక్ఖత్వా బ్రహ్మచరియం చరతి, తస్స యథాధిప్పాయం బ్రహ్మచరియఫలం న సమిజ్ఝతీతి న వత్తబ్బం యోనిసో బ్రహ్మచరియస్స చిణ్ణత్తా. తేన వుత్తం – ‘‘ఆసఞ్చేపి కరిత్వా అయోనిసో బ్రహ్మచరియం చరన్తీ’’తిఆది. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

భూమిజసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౭. అనురుద్ధసుత్తవణ్ణనా

౨౩౦. ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహంసూతి వుత్తం ఉపసఙ్కమనకారణం దస్సేన్తో, ‘‘తస్స ఉపాసకస్స అఫాసుకకాలో అహోసీ’’తి ఆహ. అవిరాధితన్తి అవిరజ్ఝనకం. యది వా తే ధమ్మా నానత్థా, యది వా ఏకత్థా, యం తత్థ అవిరజ్ఝనకం, తం తంయేవ పటిభాతూతి యోజనా. ఝానమేవాతి అప్పమాణజ్ఝానమేవ, ‘‘చేతోవిముత్తీ’’తి పన వుత్తత్తా చిత్తేకగ్గతాయేవ ఏవం వుచ్చతీతి ఉపాసకస్స అధిప్పాయో.

౨౩౧. యావతా మజ్ఝన్హికే కాలే ఛాయా ఫరతి, నివాతే పణ్ణాని పతన్తి, ఏత్తావతా ‘‘రుక్ఖమూల’’న్తి వుచ్చతీతి ఏవం వుత్తం ఏకరుక్ఖమూలప్పమాణట్ఠానం. కసిణనిమిత్తేన ఓత్థరిత్వాతి కసిణారమ్మణం ఝానం సమాపజ్జన్తో తస్మిం కసిణ…పే… విహరతీతి వుత్తో. ఆభోగో నత్థి ఝానక్ఖణే. కామం సమాపత్తిక్ఖణే ఆభోగో నత్థి తతో పన పుబ్బే వా సియా సో ఆభోగో, తమ్పి సన్ధాయ మహగ్గతన్తి కేచి. ఇదాని తాసం చేతోవిముత్తీనం సతిపి కేనచి విసేసేన అభేదే విసయాదితో లబ్భమానభేదం దస్సేతుం, ‘‘ఏత్థా’’తిఆది వుత్తం. నిమిత్తం న వడ్ఢతి వడ్ఢేతబ్బస్స నిమిత్తస్సేవ అభావతో. పథవీకసిణాదీనం వియ ఆకాసభావనాయ ఉగ్ఘాటనం న జాయతి. తాని ఝానానీతి బ్రహ్మవిహారజ్ఝానాని. చుద్దసవిధేన పరిదమనాభావతో అభిఞ్ఞానం పాదకాని న హోన్తి. నిమిత్తుగ్ఘాటస్సేవ అభావతో అరూపజ్ఝానానం అనధిట్ఠానతాయ నిరోధస్స పాదకాని న హోన్తీతి. కమ్మవట్టభావేన కిలేసవట్టవిపాకవట్టానం తిణ్ణం వట్టానం పచ్చయభావో వట్టపాదకతా. ఉపపజ్జనవసేనేవ తం తం భవం ఓక్కమతి ఏతేహీతి భవోక్కమనాని. దుతియనయస్స వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఉగ్ఘాటనస్స లబ్భనతో అరూపజ్ఝానోపరి సమతిక్కమో హోతీతి అయమేవ విసేసో. ఏవన్తి యథావుత్తేన నిమిత్తావడ్ఢననిమిత్తవడ్ఢనాదిప్పకారేన. నానత్థాతి నానాసభావా. ఏవన్తి అప్పమాణమహగ్గతసద్దవచనీయతాయ నానాబ్యఞ్జనా. కామఞ్చేత్థ అప్పమాణసమాపత్తితోపి నీహరిత్వా వక్ఖమానభవూపపత్తికారణం దస్సేతుం సక్కా, అట్ఠకథాయం పన కసిణఝానతోవ నీహరిత్వా యోజనా కతాతి తథా వుత్తం. అథ వా మహగ్గతగహణేనేత్థ అప్పమాణాతి వుత్తబ్రహ్మవిహారానమ్పి సఙ్గహో వేదితబ్బో తస్సా సమఞ్ఞాయ ఉభయేసమ్పి సాధారణభావతో.

౨౩౨. ఏవం వుత్తోతి అసతిపి తథారూపే ఆభోగే ‘‘పరిత్తాభాతి ఫరిత్వా అధిముచ్చిత్వా విహరతీ’’తి వుత్తో. అప్పమాణం కత్వా కసిణం వడ్ఢేన్తస్స కసిణవడ్ఢనవసేన బహులీకారసమ్భవతో సియా ఝానస్స బలవతరతా, తదభావే చ దుబ్బలతా, ఆచిణ్ణవసితాయ పన పచ్చనీకధమ్మానం సమ్మా అపరిసోధనే వత్తబ్బమేవ నత్థీతి పఞ్చహాకారేహి ఝానస్స అప్పగుణతం దస్సేన్తో, ‘‘సుప్పమత్తే వా’’తిఆదిమాహ. ఝానస్స అప్పానుభావతాయ ఏవ తన్నిమిత్తా పభాపి అప్పతరా అపరిసుద్ధావ హోతీతి ఆహ – ‘‘వణ్ణో…పే… సంకిలిట్ఠో చా’’తి. దుతియనయో వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బో. తత్థాపి కసిణస్స పరిత్తభావేన వణ్ణస్స పరిత్తతా, పరిత్తారమ్మణాయ అనురూపతాయ వా నిమిత్తం పభామణ్డలకమ్పి పరిత్తమేవ సియాతి అధిప్పాయో. విపులపరికమ్మన్తి విపులభావేన పరికమ్మం. సేసం తతియచతుత్థనయేసు వత్తబ్బం పఠమదుతియనయేసు వుత్తసదిసమేవ.

వణ్ణనానత్తన్తి యది పీతం యది లోహితం యది వా ఓదాతన్తి సరీరవణ్ణనానత్తం. ఆభానానత్తన్తి పరిత్తవిపులతావసేన పభాయ నానత్తం. అచ్చినానత్తన్తి తేజోధాతుస్స దీఘాదివసేన వేమత్తతా. అభినివిసన్తీతి అభిరతివసేన నివిసన్తి నిసీదన్తి తిట్ఠన్తి. తేనాహ ‘‘వసన్తీ’’తి.

౨౩౪. ఆభన్తి దిబ్బన్తీతి ఆభాతి ఆహ ‘‘ఆభాసమ్పన్నా’’తి. తదఙ్గేనాతి వా తస్సా పరిత్తతాయ అప్పమాణతాయ చ ఆభాకారణం, తం పన అత్థతో భవూపపత్తికారణమేవాతి ఆహ – ‘‘తస్సా భవూపపత్తియా అఙ్గేనా’’తి. కాయాలసియభావో తన్దీఆదీనం హేతుభూతా కాయస్స విత్థాయితతా.

౨౩౫. పారమియోతి మహాసావకసంవత్తనికా సావకపారమియో పూరేన్తో. బ్రహ్మలోకేతి బ్రహ్మత్తభావే, బ్రహ్మలోకే వా ఉప్పత్తిం పటిలభి, వుత్తమ్పి చేతం థేరగాథాసు. అవోకిణ్ణన్తి అఞ్ఞేహి అసమ్మిస్సన్తి అత్థో. పుబ్బే సఞ్చరితన్తి అతీతభవేసు జాతివసేన సఞ్చరణం మమ, సఞ్చరితన్తి తం మమస్సాతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అనురుద్ధసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౮. ఉపక్కిలేససుత్తవణ్ణనా

౨౩౬. తస్మాతి అత్థకామత్తా ఏవమాహ, న భగవతో వచనం అనాదియన్తో. యే పన తదా సత్థువచనం న గణ్హింసు, తే కిఞ్చి అవత్వా తుణ్హీభూతా మఙ్కుభూతా అట్ఠంసు, తస్మా ఉభయేసమ్పి సత్థరి అగారవపటిపత్తి నాహోసి.

యేనపి జనేన న దిట్ఠోతి యేన ఉభయజనేన అఞ్ఞవిహితతాయ కుడ్డకవాటాదిఅన్తరికతాయ వా న దిట్ఠో. దమనత్థన్తి తేహి ఉపాసకేహి నిమ్మదభావం ఆపాదితానం తేసం భిక్ఖూనం దమనత్థం. ఠపయింసూతి యో ఇమేసం భిక్ఖూనం దేతి, తస్స సతం దణ్డోతి, సహస్సన్తి చ వదన్తి.

౨౩౭. వగ్గభావేనేవ (సారత్థ. టీ. మహావగ్గో ౩.౪౬౪) నానాసద్దో అస్సాతి పుథుసద్దో. సమజనోతి భణ్డనే సమజ్ఝాసయో జనో. బాలలక్ఖణే ఠితోపి ‘‘అహం బాలో’’తి న మఞ్ఞతి. భియ్యో చాతి అత్తనో బాలభావస్స అజాననతోపి భియ్యో చ భణ్డనస్స ఉపరి ఫోటో వియ సఙ్ఘభేదస్స అత్తనో కారణభావమ్పి ఉప్పజ్జమానం న మఞ్ఞి నఞ్ఞాసి.

కలహవసేన పవత్తవాచాయేవ గోచరో ఏతేసన్తి వాచాగోచరా హుత్వా. ముఖాయామన్తి వివాదవసేన ముఖం ఆయమేత్వా భాణినో. న తం జానన్తీతి తం కలహం న జానన్తి. కలహం కరోన్తో చ తం న జానన్తో నామ నత్థి. యథా పన న జానన్తి, తం దస్సేతుం ఆహ – ‘‘ఏవం సాదీనవో అయ’’న్తి. అయం కలహో నామ అత్తనో పరేసఞ్చ అత్థజాపనతో అనత్థుప్పాదనతో దిట్ఠేవ ధమ్మే సమ్పరాయే చ సాదీనవో, సదోసోతి అత్థో.

ఉపనయ్హన్తీతి ఉపనాహవసేన అనుబన్ధన్తి. పోరాణోతి పురిమేహి బుద్ధాదీహి ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణతాయ పురాతనో.

న జానన్తీతి అనిచ్చసఞ్ఞం న పచ్చుపట్ఠాపేన్తి.

తథా పవత్తవేరానన్తి అట్ఠిఛిన్నాదిభావం నిస్సాయ ఉపనయవసేన చిరకాలం పవత్తవేరానం.

బాలసహాయతాయ ఇమే భిక్ఖూ కలహపసుతా, పణ్డితసహాయానం పన ఇదం న సియాతి పణ్డితసహాయస్స బాలసహాయస్స చ వణ్ణావణ్ణదీపనత్థం వుత్తా. సీహబ్యగ్ఘాదికే పాకటపరిస్సయే రాగదోసాదికే పటిచ్ఛన్నపరిస్సయే చ అభిభవిత్వా.

మాతఙ్గో అరఞ్ఞే మాతఙ్గరఞ్ఞేతి సరలోపేన సన్ధి. మాతఙ్గసద్దేనేవ హత్థిభావస్స వుత్తత్తా నాగవచనం తస్స మహత్తవిభావనత్థన్తి ఆహ – ‘‘నాగోతి మహన్తాధివచనమేత’’న్తి. మహన్తపరియాయోపి హి నాగ-సద్దో హోతి ‘‘ఏవం నాగస్స నాగేన, ఈసాదన్తస్స హత్థినో’’తిఆదీసు (ఉదా. ౨౫; మహావ. ౪౬౭).

౨౩౮. కిరసద్దో అనుస్సవసూచనత్థో నిపాతో. తేన అయమేత్థ సుతిపరమ్పరాతి దస్సేతి. భగవతా హి సో ఆదీనవో పగేవ పరిఞ్ఞాతో, న తేన సత్థా నిబ్బిణ్ణో హోతి; తస్మిం పన అన్తోవస్సే కేచి బుద్ధవేనేయ్యా నాహేసుం; తేన అఞ్ఞత్థ గమనం తేసం భిక్ఖూనం దమనుపాయోతి పాలిలేయ్యకం ఉద్దిస్స గచ్ఛన్తో ఏకవిహారిం ఆయస్మన్తం భగుం, సమగ్గవాసం వసన్తే చ అనురుద్ధత్థేరాదికే సమ్పహంసేతుం అనురుద్ధత్థేరస్స చ. ఇమం ఉపక్కిలేసోవాదం దాతుం తత్థ గతో, తస్మా కలహకారకే కిరస్సాతి ఏత్థాపి కిరసద్దగ్గహణే ఏసేవ నయో. వుత్తనయమేవ గోసిఙ్గసాలసుత్తే (మ. ని. ౧.౩౨౫ ఆదయో).

౨౪౧. ‘‘యథా కథం పనా’’తి వుత్తపుచ్ఛానం పచ్ఛిమభావతో ‘‘అత్థి పన వోతి పచ్ఛిమపుచ్ఛాయా’’తి వుత్తం, న పున ‘‘అత్థి పన వో’’తి పవత్తనస్స పుచ్ఛనస్స అత్థిభావతో. సో పన లోకుత్తరధమ్మో. థేరానన్తి అనురుద్ధత్థేరాదీనం నత్థి. పరికమ్మోభాసం పుచ్ఛతీతి దిబ్బచక్ఖుఞాణే కతాధికారత్తా తస్స ఉప్పాదనత్థం పరికమ్మోభాసం పుచ్ఛతి. పరికమ్మోభాసన్తి పరికమ్మసమాధినిబ్బత్తం ఓభాసం, ఉపచారజ్ఝానసఞ్జనితం ఓభాసన్తి అత్థో. చతుత్థజ్ఝానలాభీ హి దిబ్బచక్ఖుపరికమ్మత్థం ఓభాసకసిణం భావేత్వా ఉపచారే ఠపితో సమాధి పరికమ్మసమాధి, తత్థ ఓభాసో పరికమ్మోభాసోతి వుత్తో. తం సన్ధాయాహ – ‘‘ఓభాసఞ్చేవ సఞ్జానామాతి పరికమ్మోభాసం సఞ్జానామా’’తి. యత్తకే హి ఠానే దిబ్బచక్ఖునా రూపగతం దట్ఠుకామో, తత్తకం ఠానం ఓభాసకసిణం ఫరిత్వా ఠితో. తం ఓభాసం తత్థ చ రూపగతం దిబ్బచక్ఖుఞాణేన పస్సతి, థేరా చ తథా పటిపజ్జింసు. తేన వుత్తం – ‘‘ఓభాసఞ్చేవ సఞ్జానామ దస్సనఞ్చ రూపాన’’న్తి. యస్మా పన తేసం రూపగతం పస్సన్తానం పరికమ్మవారో అతిక్కమి, తతో ఓభాసో అన్తరధాయి, తస్మిం అన్తరహితే రూపగతమ్పి న పఞ్ఞాయతి. పరికమ్మన్తి హి యథావుత్తకసిణారమ్మణం ఉపచారజ్ఝానం, రూపగతం పస్సన్తానం కసిణోభాసవసేన రూపగతదస్సనం, కసిణోభాసో చ పరికమ్మవసేనాతి తదుభయమ్పి పరికమ్మస్స అప్పవత్తియా నాహోసి, తయిదం కారణం ఆదికమ్మికభావతో థేరా న మఞ్ఞింసు, తస్మా వుత్తం ‘‘నప్పటివిజ్ఝామా’’తి.

నిమిత్తం పటివిజ్ఝితబ్బన్తి కారణం పచ్చక్ఖతో దస్సేత్వా సువిసుద్ధదిబ్బచక్ఖుఞాణే థేరం పతిట్ఠాపేతుకామో సత్థా వదతి. కిం న ఆళులేస్సన్తీతి కిం న బ్యామోహేస్సన్తి, బ్యామోహేస్సన్తి ఏవాతి అత్థో. విచికిచ్ఛా ఉదపాదీతి దిబ్బచక్ఖునో యథాఉపట్ఠితేసు రూపగతేసు అపుబ్బతాయ, ‘‘ఇదం ను ఖో రూపగతం కిం, ఇదం ను ఖో కి’’న్తి మగ్గేన అసముచ్ఛిన్నత్తా విచికిచ్ఛా సంసయో ఉప్పజ్జి. సమాధి చవీతి విచికిచ్ఛాయ ఉప్పన్నత్తా పరికమ్మసమాధి విగచ్ఛి. తతో ఏవ హి పరికమ్మోభాసోపి అన్తరధాయి, దిబ్బచక్ఖునాపి రూపం న పస్సి. న మనసి కరిస్సామీతి మనసికారవసేన మే రూపాని ఉపట్ఠహింసు, రూపాని పస్సతో విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, తస్మా ఇదాని కిఞ్చి న మనసి కరిస్సామీతి తుణ్హీ అహోసి తం పన తుణ్హీభావప్పత్తిం సన్ధాయాహ ‘‘అమనసికారో ఉదపాదీ’’తి.

తథాభూతస్స అమనసికారస్స అభావం ఆగమ్మ ఉప్పిలం ఉదపాది. వీరియం గాళ్హం పగ్గహితన్తి థినమిద్ధఛమ్భితత్తానం వూపసమనత్థం అచ్చారద్ధవీరియం అహోసి, తేన చిత్తే సమాధిదూసికా గేహస్సితా బలవపీతి ఉప్పన్నా. తేనాహ ‘‘ఉప్పిలం ఉప్పన్న’’న్తి. తతోతి సిథిలవీరియత్తా. పతమేయ్యాతి అతివియ ఖిన్నం భవేయ్య. తం మమాతి పత్థనాఅభిభవనీయమనసీసేన జప్పేతీతి అభిజప్పా, తణ్హా. నానత్తా నానాసభావా సఞ్ఞా నానత్తసఞ్ఞా. అతివియ ఉపరి కత్వా నిజ్ఝానం పేక్ఖనం అతినిజ్ఝాయితత్తం.

౨౪౩. పరికమ్మోభాసమేవాతి పరికమ్మసముట్ఠితం ఓభాసమేవ. న చ రూపాని పస్సామీతి ఓభాసమనసికారపసుతతాయ దిబ్బచక్ఖునా రూపాని న పస్సామి. విసయరూపమేవాతి తేన ఫరిత్వా ఠితట్ఠానేవ దిబ్బచక్ఖునో విసయభూతం రూపగతమేవ మనసి కరోమి.

కసిణరూపానం వసేనేత్థ ఓభాసస్స పరిత్తతాతి ఆహ ‘‘పరిత్తట్ఠానే ఓభాస’’న్తి. పరిత్తాని రూపానీతి కతిపయాని, సా చ నేసం పరిత్తతా ఠానవసేనేవాతి ఆహ ‘‘పరిత్తకట్ఠానే రూపానీ’’తి. ‘‘అప్పమాణఞ్చేవా’’తిఆదినా వుత్తో దుతియవారో. ఓభాసపరిత్తతం సన్ధాయ పరికమ్మసమాధి ‘‘పరిత్తో’’తి వుత్తో తస్సేవ ఓభాసస్స అప్పమాణతాయ అప్పమాణసమాధీతి వచనతో. తస్మిం సమయేతి తస్మిం పరిత్తసమాధినో ఉప్పన్నసమయే. దిబ్బచక్ఖుపి పరిత్తకం హోతి పరిత్తరూపగతదస్సనతో.

౨౪౫. దుకతికజ్ఝానసమాధిన్తి చతుక్కనయే దుకజ్ఝానసమాధిం, పఞ్చకనయే తికజ్ఝానసమాధిన్తి యోజనా. దుకజ్ఝానసమాధిన్తి చతుక్కనయే తతియచతుత్థవసేన దుకజ్ఝానసమాధిం, పఞ్చకనయే చతుత్థపఞ్చమవసేన దుకజ్ఝానసమాధిం. తికచతుక్కజ్ఝానసమాధిన్తి చతుక్కనయే తికజ్ఝానసమాధిం, పఞ్చకనయే చతుక్కజ్ఝానసమాధిన్తి యోజనా.

తివిధన్తి సప్పీతికవసేన తిప్పకారం సమాధిం. తదన్తోగధాతి సప్పీతికాదిసభావా. కామం భగవా పురిమయామే పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం, పచ్ఛిమయామే దిబ్బచక్ఖుఞాణం నిబ్బత్తేన్తోపి ఇమాని ఞాణాని భావేసియేవ. విపస్సనాపాదకాని పన ఞాణాని సన్ధాయ, ‘‘పచ్ఛిమయామే’’తి వుత్తం, తేనాహ ‘‘భగవతో హీ’’తిఆది. పఞ్చమజ్ఝానస్సాతి పఞ్చమజ్ఝానికస్స వసేన పఠమజ్ఝానికో మగ్గో నత్థి. సోతి పఞ్చకనయో భగవతో లోకియో అహోసి. ఏతన్తి ఏతం, ‘‘సవితక్కమ్పి సవిచారం సమాధిం భావేమీ’’తిఆదివచనం. లోకియలోకుత్తరమిస్సకం సన్ధాయ వుత్తం, న ‘‘లోకియం వా లోకుత్తరమేవ వా’’తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

ఉపక్కిలేససుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

౯. బాలపణ్డితసుత్తవణ్ణనా

౨౪౬. ఏతేహీతి దుచిన్తితాదీహి. ఏతేన లక్ఖణసద్దస్స కరణత్థతమాహ. తానేవాతి లక్ఖణాని ఏవ. తస్సాతి బాలస్స. ‘‘అయం బాలో’’తి నిమీయతి సఞ్చానీయతి ఏతేహీతి బాలనిమిత్తాని. అపదానం వుచ్చతి విఖ్యాతం కమ్మం. దుచిన్తితాదీని చ బాలే విఖ్యాతాని, అవధారణభావే వా, తస్మా బాలస్స అపదానానీతి బాలాపదానాని. అభిజ్ఝాదీహి దుట్ఠం దూసితం చిన్తేతీతి దుచిన్తితచిన్తీ. లోభాదీహి దుట్ఠం భాసితం ముసావాదాదిం భాసతీతి దుబ్భాసితభాసీ. తేసం తేసంయేవ వసేన కత్తబ్బతో దుక్కటకమ్మం పాణాతిపాతాదిం కరోతీతి దుక్కటకమ్మకారీ. తేనాహ ‘‘చిన్తయన్తో’’తిఆది. తాని ఉపనిస్సాయ జాతన్తి తజ్జం. తతో ఏవ తేసం సారుప్పం అనురూపన్తి తస్సారుప్పం. తేనాహ ‘‘తజ్జాతిక’’న్తిఆది. కచ్ఛమానాయాతి కథియమానాయ.

౨౪౮. యస్మా సత్తానం యథూపచితాని కమ్మాని కతోకాసాని తదుపట్ఠాపితాని కమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తాని మరణస్స ఆసన్నకాలే చిత్తస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తాని, తదా ఓలమ్బన్తాని వియ అభిభవన్తాని వియ అజ్ఝోత్థరన్తాని వియ ఉపట్ఠహన్తి, తస్మా వుత్తం – ‘‘ఓలమ్బనాదిఆకారేన హి తాని ఉపట్ఠహన్తీ’’తి. ఉపట్ఠానాకారో ఏవ తదా చిత్తస్స గోచరభావం గచ్ఛతీతి ఆహ – ‘‘తస్మిం ఉపట్ఠానాకారే ఆపాథగతే’’తి.

౨౪౯. న సక్కాతి న వదతీతి ఏతేన ద్వేపి పటిసేధా పకతిఅత్థాతి అయమత్థో వుత్తో హోతి. న సుకరాతి పన ఇమినా దుక్కరభావో దీపితో, దుక్కరఞ్చ తావ ఉపాయేన సక్కా కాతున్తి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘న సుకరం పనా’’తిఆది. తేనాతి వినివిజ్ఝిత్వా గమనేన అఞ్ఞమఞ్ఞం సంవిజ్ఝనేన. అస్సాతి చోరస్స. ఇతో ఉత్తరిపీతి మజ్ఝన్హికసమయం సాయన్హసమయఞ్చ సత్తిసతేన.

౨౫౦. సఙ్ఖమ్పి న ఉపేతీతి ఇమినా సఙ్ఖాతబ్బమత్తం నత్థీతి దీపితం హోతీతి ఆహ – ‘‘గణనామత్తమ్పి న గచ్ఛతీ’’తి. ఉపనిక్ఖేపనమత్తమ్పీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. కలభాగన్తి కలానం సఙ్గణనకోట్ఠాసం. తేనాహ ‘‘సతిమం కల’’న్తిఆది. ఓలోకితమత్తమ్పీతి ఉపనిక్ఖేపనవసేన ఓలోకనమత్తకమ్పి. తం కమ్మకారణన్తి తం పఞ్చవిధబన్ధనకమ్మకారణం చతున్నమ్పి పస్సానం వసేన సమ్పరివత్తేత్వా కరోన్తియేవ, పాళియం పన ఏకపస్సవసేన ఆగతా. గేహస్సాతి మహతో గేహస్స. సబ్బతోతి సబ్బావయవతో. సమ్పజ్జలితే ఏకజాలీభూతే. సుపక్కుథితాయాతి సుట్ఠు నిపక్కాయ.

విభత్తోతి తత్థ నిబ్బత్తకసత్తానం సాధారణకమ్మునా విభత్తో వియ నిబ్బత్తో. అయోపాకారేన పరితో అత్తో గహితోతి అయోపాకారపరియత్తో పరిక్ఖిత్తో.

యమకగోళకాతి దారకానం కీళనయుగళా. ఏవమ్పి దుక్ఖోతి యథావుత్తఉస్సదనిరయవసేనపి సోత-ఘాన-జివ్హా-కాయ-మనో-గోచరతావసేనపి ఇమినా ఆకారేన దుక్ఖోతి.

౨౫౧. దన్తేహి ఉల్లేహిత్వాతి ఉత్తరదన్తేహి అఞ్ఛిత్వా. రసవసేన అతిత్తో అస్సాదో రసాదో. తేనాహ ‘‘రసగేధేన పరిభుత్తరసో’’తి.

౨౫౨. దురూపోతి విరూపో. దుద్దసోతి తేనేవ విరూపభావేన అనిట్ఠదస్సనో. లకుణ్ఠకోతి రస్సో. పవిట్ఠగీవోతి ఖన్ధన్తరం అనుపవిట్ఠగీవో. మహోదరోతి విపులకుచ్ఛి. యేభుయ్యేన హి లకుణ్టకా సత్తా రస్సగీవా పుథులకుచ్ఛికావ హోన్తీతి తథా వుత్తం. కాణో నామ చక్ఖువికలోతి వుత్తం – ‘‘ఏకక్ఖికాణో వా ఉభయక్ఖికాణో వా’’తి. కుణీతి హత్థవికలో వుచ్చతీతి ఆహ – ‘‘ఏకహత్థకుణీ వా ఉభయహత్థకుణీ వా’’తి. వాతాదినా ఉపహతకాయపక్ఖో ఇధ పక్ఖహతోతి అధిప్పేతో, న పక్ఖిహతోతి ఆహ – ‘‘పక్ఖహతోతి పీఠసప్పీ’’తి. దుక్ఖానుపబన్ధదస్సనత్థన్తి అపరాపరజాతీసు విపాకదుక్ఖస్స అనుపబన్ధవసేన పవత్తిదస్సనత్థం.

కలీయతి ఖలీయతి అప్పహీయతి సాసనం ఏతేనాతి కలి, జుతపరాజయో. సో ఏవ గహసదిసతాయ ‘‘కలిగ్గహో’’తి వుత్తో. అధిబన్ధన్తి కుటుమ్బస్స అధివుత్థస్స మూలభూతస్స అత్తనో బన్ధితబ్బతం. తేనాహ ‘‘అత్తనాపి బన్ధం నిగచ్ఛేయ్యా’’తి. బాలభూమియా బాలభావస్స మత్థకప్పత్తి నిరయగామికమ్మకారితాతి ‘‘నిరయే నిబ్బత్తతి’’చ్చేవ వుత్తం. తగ్గహణేనేవ పన తతో ముదుముదుతరాదికమ్మవసేన సేసాపాయేసు అపరాపరనిబ్బత్తాదిబాలభూమి విభావితా హోతీతి.

౨౫౩. వుత్తానుసారేనాతి ‘‘బాలో అయ’’న్తిఆదినా వుత్తస్స అత్థవచనస్స ‘‘పణ్డితో అయ’’న్తి ఏతేహి లక్ఖీయతీతిఆదినా అనుసారేన. మనోసుచరితాదీనం వసేనాతి చిన్తేన్తో అనభిజ్ఝా-అబ్యాపాద-సమ్మాదస్సనం సుచిన్తితమేవ చిన్తేతీతిఆదినా మనోసుచరితానం తిణ్ణం సుచరితానం వసేన యోజేతబ్బాని.

చక్కరతనవణ్ణనా

౨౫౬. ఉపోసథం (దీ. ని. టీ. ౨.౨౪౩) వుచ్చతి అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం సబ్బదివసేసు గహట్ఠేహి రక్ఖితబ్బసీలం, సమాదానవసేన తం ఏతస్స అత్థీతి ఉపోసథికో, తస్స. తేనాహ ‘‘సమాదిన్నఉపోసథఙ్గస్సా’’తి. తదాతి తస్మిం కాలే, యస్మిం పన కాలే చక్కవత్తిభావసంవత్తనియ-దాన-సీలాది-పుఞ్ఞసమ్భారసముదాగమసమ్పన్నో పూరితచక్కవత్తివత్తో కాదీపదేసవిసేసపచ్చాజాతియా చేవ కులరూపభోగాధిపతేయ్యాదిగుణవిసేససమ్పత్తియా చ తదనురూపే అత్తభావే ఠితో హోతి, తస్మిం కాలే. తాదిసే హి కాలే చక్కవత్తిభావీ పురిసుత్తమో యథావుత్తగుణసమన్నాగతో రాజా ఖత్తియో హుత్వా ముద్ధావసిత్తో విసుద్ధసీలో అనుపోసథం సతసహస్సవిస్సజ్జనాదినా సమ్మాపటిపత్తిం పటిపజ్జతి, న యదా చక్కరతనం ఉప్పజ్జతి, తదా ఏవ. తేనాహ – ‘‘పాతో…పే… ధమ్మతా’’తి. (తత్థ దమో ఇన్ద్రియసంవరో, సంయమో సీలసంవరో.)

వుత్తప్పకారపుఞ్ఞకమ్మపచ్చయన్తి చక్కవత్తిభావావహదానదమసంయమాదిపుఞ్ఞకమ్మహేతుకం. నీలమణిసఙ్ఘాటసదిసన్తి ఇన్దనీలమణిసఞ్చయసమానం. దిబ్బానుభావయుత్తత్తాతి దస్సనీయతా మనుఞ్ఞఘోసతా ఆకాసగామితా ఓభాసవిస్సజ్జనా అప్పటిఘాతతా రఞ్ఞో ఇచ్ఛితత్థనిప్ఫత్తికారణతాతి ఏవమాదీహి దిబ్బసదిసేహి ఆనుభావేహి సమన్నాగతత్తా. సబ్బేహి ఆకారేహీతి సబ్బేహి సున్దరేహి ఆకారేహి. పరిపూరన్తి పరిపుణ్ణం. సా చస్స పారిపూరి ఇదానేవ విత్థారీయతి.

పనాళీతి ఛిద్దం. సుద్ధసినిద్ధదన్తపన్తియా నిబ్బివరాయాతి అధిప్పాయో. నాభిపనాళి పరిక్ఖేపపట్టేసూతి నాభిపరిక్ఖేపపట్టే చేవ నాభియా పనాళిపరిక్ఖేపపట్టే చ. సువిభత్తావాతి అఞ్ఞమఞ్ఞం అసంకిణ్ణత్తా సుట్ఠు విభత్తా. పరిచ్ఛేదలేఖన్తరేసు మణికా సువిభత్తా హుత్వా పఞ్ఞాయన్తీతి వదన్తి.

పరిచ్ఛేదలేఖాదీనీతి ఆది-సద్దేన మాలాకమ్మాదిం సఙ్గణ్హాతి. సురత్తాతిఆదీసు సురత్తగ్గహణేన మహానామవణ్ణతం పటిక్ఖిపతి, సుద్ధగ్గహణేన సంకిలిట్ఠతం, సినిద్ధగ్గహణేన లూఖతం. కామం తస్స చక్కరతనస్స నేమిమణ్డలం అసన్ధికంవ నిబ్బత్తం, సబ్బత్థకమేవ పన కేవలం పవాళవణ్ణోవ న సోభతీతి పకతిచక్కస్స సన్ధియుత్తేసు ఠానేసు రత్తజమ్బునదపరిక్ఖతం అహోసి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సన్ధీసు పనస్సా’’తిఆది.

నేమిమణ్డలపిట్ఠియన్తి నేమిమణ్డలస్స పిట్ఠిపదేసే. దసన్నం దసన్నం అరానమన్తరేతి దసన్నం దసన్నం అరానం అన్తరసమీపే పదేసే. ఛిద్దమణ్డలచిత్తోతి మణ్డలసణ్ఠానఛిద్దవిచిత్తో. సుకుసలసమన్నాహతస్సాతి సుట్ఠు కుసలేన సిప్పినా పహతస్స, వాదితస్సాతి అత్థో. వగ్గూతి మనోరమో రజనీయోతి సుణన్తానం రాగుప్పాదకో. కమనీయోతి కన్తో. సమోసరితకుసుమదామాతి ఓలమ్బితసుగన్ధకుసుమదామా. నేమిపరిక్ఖేపస్సాతి నేమిపరియన్తపరిక్ఖేపస్స. నాభిపనాళియా ద్విన్నం పస్సానం వసేన ‘‘ద్విన్నమ్పి నాభిపనాళీన’’న్తి వుత్తం. ఏకా ఏవ హి సా పనాళి. యేహీతి యేహి ద్వీహి సీహముఖేహి. పున యేహీతి ముత్తాకలాపేహి.

ఓధాపయమానన్తి సోతుం అవహితాని కురుమానం. చన్దో పురతో, చక్కరతనం పచ్ఛాతి ఏవం పుబ్బాపరియేన పుబ్బాపరభాగేన.

అన్తే పురస్సాతి అనురాధపురే రఞ్ఞో అన్తేపురస్స ఉత్తరసీహపఞ్జరఆసన్నే తదా రఞ్ఞో పాసాదే తాదిసస్స ఉత్తరదిసాయ సీహపఞ్జరస్స లబ్భమానత్తా వుత్తం. సుఖేన సక్కాతి కిఞ్చి అనారుహిత్వా సరీరఞ్చ అనుల్లఙ్ఘిత్వా యథాఠితేనేవ హత్థేన పుప్ఫముట్ఠియో ఖిపిత్వా సుఖేన సక్కా హోతి పూజేతుం.

నానావిరాగరతనప్పభాసముజ్జలన్తి నానావిధచిత్తవణ్ణరతనోభాసపభస్సరం. ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పవత్తేతి. ఆగన్త్వా ఠితట్ఠానతో ఉపరి ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పవత్తే.

సన్నివేసక్ఖమోతి ఖన్ధవారసన్నివేసయోగ్యో. సులభాహారూపకరణోతి సుఖేనేవ లద్ధబ్బధఞ్ఞగోరసదారుతిణాదిభోజనసాధనో. పరచక్కన్తి పరస్స రఞ్ఞో సేనా, ఆణా వా.