౧౦. దేవదూతసుత్తవణ్ణనా

౨౬౧. ద్వే అగారాతిఆదీతి ఆది-సద్దేన ‘‘సద్వారా…పే… అనువిచరన్తేపీ’’తి ఏతమత్థం సఙ్గణ్హాతి. ఏత్తకమేవ హి అస్సపురసుత్తే (మ. ని. ౧.౪౩౨; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౩౨) విత్థారితం వేదితబ్బం. ‘‘దిబ్బేన చక్ఖునా’’తిఆది పన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౩౯౭) తథా విత్థారితమ్పి సుత్తసంవణ్ణనా హోతీతి కత్వా, ‘‘అస్సపురసుత్తే విత్థారితమేవా’’తి వుత్తం.

౨౬౨. నిరయతో పట్ఠాయ దేసనం దేవలోకేన ఓసాపేతీతి సంకిలేసధమ్మేహి సంవేజేత్వా వోదానధమ్మేహి నిట్ఠాపేన్తో. దుతియం పన వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బం, తదిదం వేనేయ్యజ్ఝాసయవిసిట్ఠన్తి దట్ఠబ్బం. ఇదాని సఙ్ఖిపిత్వా వుత్తమత్థం వివరితుం, ‘‘సచే’’తిఆది వుత్తం. సోతి భగవా.

ఏకచ్చే థేరాతి (కథా. అనుటీ. ౮౬౬-౮౬౮; అ. ని. టీ. ౨.౩.౩౬) అన్ధకాదికే, విఞ్ఞాణవాదినో చ సన్ధాయ వదతి. నేరయికే నిరయే పాలేన్తి తతో నిగ్గన్తుమప్పదానవసేన రక్ఖన్తీతి నిరయపాలా. నేరయికానం నరకదుక్ఖేన పరియోనద్ధాయ అలం సమత్థాతి వా నిరయపాలా. తన్తి ‘‘నత్థి నిరయపాలా’’తివచనం. పటిసేధితమేవాతి ‘‘అత్థి నిరయే నిరయపాలా, అత్థి చ కారణికా’’తిఆదినా నయేన అభిధమ్మే (కథా. ౮౬౬) పటిసేధితమేవ. యది నిరయపాలా నామ న సియుం, కమ్మకారణాపి న భవేయ్య. సతి హి కారణికే కమ్మకారణాయ భవితబ్బన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది. ఏత్థాహ – ‘‘కిం పనేతే నిరయపాలా నేరయికా, ఉదాహు అనేరయికా’’తి. కిఞ్చేత్థ – యది తావ నేరయికా, ఇమే నిరయసంవత్తనియేన కమ్మునా నిబ్బత్తాతి సయమ్పి నిరయదుక్ఖం అనుభవేయ్యుం, తథా సతి అఞ్ఞేసం నేరయికానం యాతనాయ అసమత్థా సియుం, ‘‘ఇమే నేరయికా, ఇమే నిరయపాలా’’తి వవత్థానఞ్చ న సియా, యే చ యే యాతేన్తి, తేహి సమానరూపబలప్పమాణేహి ఇతరేసం భయసన్తాసా న సియుం. అథ అనేరయికా, నేసం తత్థ కథం సమ్భవోతి వుచ్చతే – అనేరయికా నిరయపాలా అనిరయగతిసంవత్తనియకమ్మనిబ్బత్తితో. నిరయూపపత్తిసంవత్తనియకమ్మతో హి అఞ్ఞేనేవ కమ్మునా తే నిబ్బత్తన్తి రక్ఖసజాతికత్తా. తథా హి వదన్తి సబ్బత్థివాదినో –

‘‘కోధనా కురూరకమ్మన్తా, పాపాభిరుచినో సదా;

దుక్ఖితేసు చ నన్దన్తి, జాయన్తి యమరక్ఖసా’’తి. (కథా. అనుటీ. ౮౬౬-౮౬౮; అ. ని. టీ. ౨.౩.౩౬);

తత్థ యదేకే వదన్తి ‘‘యాతనాదుక్ఖం పటిసంవేదేయ్యుం, అథ వా అఞ్ఞమఞ్ఞం యాతేయ్యు’’న్తిఆది, తయిదం అసారం నిరయపాలానం నేరయికభావస్సేవ అభావతో. యదిపి అనేరయికా నిరయపాలా, అయోమయాయ పన ఆదిత్తాయ సమ్పజ్జలితాయ సజోతిభూతాయ నిరయభూమియా పరిక్కమమానా కథం దాహదుక్ఖం నానుభవన్తీతి? కమ్మానుభావతో. యథా హి ఇద్ధిమన్తో చేతోవసిప్పత్తా మహామోగ్గల్లానాదయో నేరయికే అనుకమ్పన్తా ఇద్ధిబలేన నిరయభూమిం ఉపగతా దాహదుక్ఖేన న బాధీయన్తి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

ఇద్ధివిసయస్స అచిన్తేయ్యభావతోతి చే? ఇదమ్పి తంసమానం కమ్మవిపాకస్స అచిన్తేయ్యభావతో. తథారూపేన హి కమ్మునా తే నిబ్బత్తా. యథా నిరయదుక్ఖేన అబాధితా ఏవ హుత్వా నేరయికే యాతేన్తి, న చేత్తకేన బాహిరవిసయాభావో యుజ్జతి ఇట్ఠానిట్ఠతాయ పచ్చేకం ద్వారపురిసేసు విభత్తసభావత్తా. తథా హి ఏకచ్చస్స ద్వారస్స పురిసస్స చ ఇట్ఠం ఏకచ్చస్స అనిట్ఠం, ఏకచ్చస్స చ అనిట్ఠం ఏకచ్చస్స ఇట్ఠం హోతి. ఏవఞ్చ కత్వా యదేకే వదన్తి – ‘‘నత్థి కమ్మవసేన తేజసా పరూపతాపన’’న్తిఆది, తదపాహతం హోతి. యం పన వదన్తి – ‘‘అనేరయికానం నేసం కథం తత్థ సమ్భవో’’తి నిరయే నేరయికానం యాతనాసబ్భావతో. నేరయికసత్తయాతనాయోగ్యఞ్హి అత్తభావం నిబ్బత్తేన్తం కమ్మం తాదిసనికన్తివినామితం నిరయట్ఠానేయేవ నిబ్బత్తేతి. తే చ నేరయికేహి అధికతరబలారోహపరిణాహా అతివియ భయానకదస్సనా కురూరతరపయోగా చ హోన్తి. ఏతేనేవ తత్థ నేరయికానం విబాధకకాకసునఖాదీనమ్పి నిబ్బత్తి సంవణ్ణితాతి దట్ఠబ్బం.

కథం అఞ్ఞగతికేహి అఞ్ఞగతికబాధనన్తి చ న వత్తబ్బం అఞ్ఞత్థాపి తథా దస్సనతో. యం పనేకే వదన్తి – ‘‘అసత్తసభావా ఏవ నిరయపాలా నిరయసునఖాదయో చా’’తి తమ్పి తేసం మతిమత్తం అఞ్ఞత్థ తథా అదస్సనతో. న హి కాచి అత్థి తాదిసీ ధమ్మప్పవత్తి, యా అసత్తసభావా, సమ్పతిసత్తేహి అప్పయోజితా చ సత్తకిచ్చం సాధేన్తీ దిట్ఠపుబ్బా. పేతానం పానీయనివారకానం దణ్డాదిహత్థపురిసానమ్పి సబ్భావే, అసత్తభావే చ విసేసకారణం నత్థి. సుపినోపఘాతోపి అత్థి, కిచ్చసమత్థతా పన అప్పమాణం దస్సనాదిమత్తేనపి తదత్థసిద్ధితో. తథా హి సుపినే ఆహారూపభోగాదినా న అత్థసిద్ధి, ఇద్ధినిమ్మానరూపం పనేత్థ లద్ధపరిహారం ఇద్ధివిసయస్స అచిన్తేయ్యభావతో. ఇధాపి కమ్మవిపాకస్స అచిన్తేయ్యభావతోతి చే? తం న, అసిద్ధత్తా. నేరయికానం కమ్మవిపాకతో నిరయపాలాతి అసిద్ధమేతం, వుత్తనయేన పన పాళితో చ తేసం సత్తభావో ఏవ సిద్ధోతి. సక్కా హి వత్తుం, ‘‘సత్తసఙ్ఖాతా నిరయపాలసఞ్ఞితా ధమ్మప్పవత్తి సాభిసన్ధికపరూపఘాతీ అత్థి కిచ్చసబ్భావతో ఓజాహారాదిరక్ఖససన్తతి వియా’’తి. అభిసన్ధిపుబ్బకతా చేత్థ న సక్కా పటిక్ఖిపితుం తథా తథా అభిసన్ధియా యాతనతో, తతో ఏవ న సఙ్ఘాతపబ్బతాదీహి అనేకన్తికతా. యే పన వదన్తి – ‘‘భూతవిసేసా ఏవ ఏతే వణ్ణసణ్ఠానాదివిసేసవన్తో భేరవాకారా ‘నరకపాలా’తి సమఞ్ఞం లభన్తీ’’తి. తదసిద్ధం ఉజుకమేవ పాళియం, – ‘‘అత్థి నిరయేసు నిరయపాలా’’తి (కథా. ౮౬౬) వాదస్స పతిట్ఠాపితత్తా.

అపిచ యథా అరియవినయే నరకపాలానం భూతమత్తతా అసిద్ధా, తథా పఞ్ఞత్తిమత్తవాదినోపి తేసం భూతమత్తతా అసిద్ధావ సబ్బసో రూపధమ్మానం అత్థి భావస్సేవ అప్పటిజాననతో. న హి తస్స భూతాని నామ పరమత్థతో సన్తి. యది పరమత్థం గహేత్వా వోహరతి, అథ కస్మా చక్ఖురూపాదీని పటిక్ఖిపతీతి? తిట్ఠతేసా అనవట్ఠితతక్కానం అప్పహీనసమ్మోహవిపల్లాసానం వాదవీమంసా, ఏవం, ‘‘అత్థేవ నిరయే నిరయపాలా’’తి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. సతి చ నేసం సబ్భావే, అసతిపి బాహిరే విసయే నరకే వియ దేసాదినియమో హోతీతి వాదో న సిజ్ఝతి, సతి ఏవ పన బాహిరే విసయే దేసాదినియమోతి దట్ఠబ్బం.

దేవదూతసరాపనవసేన సత్తే యథూపచితే పుఞ్ఞకమ్మే యమేతి నియమేతీతి యమో, తస్స యమస్స వేమానికపేతానం రాజభావతో రఞ్ఞో. తేనాహ – ‘‘యమరాజా నామ వేమానికపేతరాజా’’తి. కమ్మవిపాకన్తి అకుసలకమ్మవిపాకం. వేమానికపేతాతి కణ్హసుక్కవసేన మిస్సకకమ్మం కత్వా వినిపాతికదేవతా వియ సుక్కేన కమ్మునా పటిసన్ధిం గణ్హన్తి. తథా హి తే మగ్గఫలభాగినోపి హోన్తి, పవత్తియం పన కమ్మానురూపం కదాచి పుఞ్ఞఫలం, కదాచి అపుఞ్ఞఫలం పచ్చనుభవన్తి. యేసం పన అరియమగ్గో ఉప్పజ్జతి, తేసం మగ్గాధిగమతో పట్ఠాయ పుఞ్ఞఫలమేవ ఉప్పజ్జతీతి దట్ఠబ్బం. అపుఞ్ఞఫలం పుబ్బే వియ కటుకం న హోతి. మనుస్సత్తభావే ఠితానం ముదుకమేవ హోతీతి అపరే. ధమ్మికో రాజాతి ఏత్థ తస్స ధమ్మికభావో ధమ్మదేవపుత్తస్స వియ ఉప్పత్తినియమితధమ్మవసేనేవ వేదితబ్బో. ద్వారేసూతి అవీచిమహానరకస్స చతూసు ద్వారేసు.

జాతిధమ్మోతి కమ్మకిలేసవసేన జాతిపకతికో. తేనాహ ‘‘జాతిసభావో’’తి. సభావో చ నామ తేజోధాతుయా ఉణ్హతా వియ న కదాచిపి విగచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘అపరిముత్తో జాతియా’’తిఆది.

౨౬౩. ఇదాని జాతియా దేవదూతభావం నిద్ధారేత్వా దస్సేతుం, ‘‘దహరకుమారో’’తిఆది వుత్తం. అత్థతో ఏవం వదతి నామాతి వాచాయ అవదన్తోపి అత్థాపత్తితో ఏవం వదన్తో వియ హోతి విఞ్ఞూనన్తి అత్థో. ఏవం తుమ్హాకమ్పి జాతి ఆగమిస్సతీతి ఏవం సంకిలిట్ఠజేగుచ్ఛఅసమత్థదహరావత్థా జాతి తుమ్హాకం ఆగమిస్సతి. కామఞ్చాయం ఆగతా ఏవ, సా పన అతీతానాగతాయ ఉపరిపి ఆగమనాయ పయోగో ఇచ్ఛితబ్బో, అనాగతాయ న ఇచ్ఛితబ్బోతి ఆహ ‘‘జాతి ఆగమిస్సతీ’’తి. తేనేవాహ – ‘‘ఇతి తస్సా…పే… కరోథా’’తి. తేనాతి తేన కారణేన విఞ్ఞూనం వేదవత్థుభావేనాతి అత్థో.

ఊరుబలన్తి ఊరుబలీ. తేన దూరేపి గమనాగమనలఙ్ఘనాదిసమత్థతం దస్సేతి, బాహుబలన్తి పన ఇమినా హత్థేహి కాతబ్బకిచ్చసమత్థతం, జవగ్గహణేన వేగస్స పవత్తిసమత్థతం. అన్తరహితా నట్ఠా. సేసం పఠమదేవదూతే వుత్తనయమేవ.

వివిధం దుక్ఖం ఆదహతీతి బ్యాధి, విసేసేన వా ఆధీయతి ఏతేనాతి బ్యాధి, తేన బ్యాధినా. అభిహతోతి బాధితో, ఉపద్దుతోతి అత్థో.

౨౬౫. కారణా నామ ‘‘హత్థచ్ఛేదాదిభేదా అధికపీళా కరీయతి ఏతాయా’’తి కత్వా యాతనా, సా ఏవ కారణికేహి కాతబ్బట్ఠేన కమ్మన్తి కమ్మకారణా యాతనాకమ్మన్తి అత్థో.

౨౬౬. బహుం పాపం కతన్తి బహుసో పాపం కతం. తేన పాపస్స బహులీకరణమాహ. బహూతి వా మహన్తం. మహత్థోపి హి బహుసద్దో దిస్సతి, ‘‘బహు వత కతం అస్సా’’తిఆదీసు, గరుకన్తి వుత్తం హోతి. సోతి గరుకం బహులం వా పాపం కత్వా ఠితో నిరయే నిబ్బత్తతియేవ, న యమపురిసేహి యమస్స సన్తికం నీయతి. పరిత్తన్తి పమాణపరిత్తతాయ కాలపరిత్తతాయ చ పరిత్తం, పురిమస్మిం పక్ఖే అగరున్తి అత్థో, దుతియస్మిం అబహులన్తి. యథావుత్తమత్థం ఉపమాయ విభావేతుం, ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. కత్తబ్బమేవాతి దణ్డమేవ. అనువిజ్జిత్వా వీమంసిత్వా. వినిచ్ఛయట్ఠానన్తి అట్టకరణట్ఠానం. పరిత్తపాపకమ్మాతి దుబ్బలపాపకమ్మా. తే హి పాపకమ్మస్స దుబ్బలభావతో కతూపచితస్స చ ఓకాసారహకుసలకమ్మస్స బలవభావతో అత్తనో ధమ్మతాయపి సరన్తి.

ఆకాసచేతియన్తి గిరిసిఖరే వివటఙ్గణే కతచేతియం. అగ్గిజాలసద్దన్తి ‘‘పటపటా’’తి పవత్తమానం అగ్గిజాలాయ సద్దం సుత్వా, ‘‘మయా తదా ఆకాసచేతియే పూజితరత్తపటా వియా’’తి అత్తనో పూజితపటం అనుస్సరి. పఞ్చహిపి న సరతీతి బలవతా పాపకమ్మేన బ్యామోహితో పఞ్చ సఞ్ఞాణాని న గణ్హాతి. తుణ్హీ హోతి కమ్మారహో అయన్తి తత్థ పతీకారం అపస్సన్తో.

౨౬౭. అవీచిమహానిరయో ఉబ్బేధేనపి యోజనసతమేవాతి వదన్తి. నవనవయోజనికా హోతి పుథులతో. మహానిరయస్స మహన్తత్తా తథాపి భిత్తిసతం యోజనసహస్సం హోతీతి ఉస్సదస్స సబ్బస్స పరిక్ఖేపతో ‘‘దసయోజనసహస్సం హోతీ’’తి వుత్తం.

౨౬౮. ఝాయతీతి పటిపాకతికం హోతి. తాదిసమేవాతి పురిమసదిసత్తా ‘‘ఉబ్భతం సదిసమేవ హోతీ’’తి ఏవం వుత్తం. బహుసమ్పత్తోతి వా బహుట్ఠానం అతిక్కమిత్వా పురత్థిమద్వారం సమ్పత్తో హోతి.

ఛన్నం జాలానన్తి చతూహి దిసాహి హేట్ఠా ఉపరి చ ఉబ్భతానం ఛన్నం జాలానం. సత్తానం నిరన్తరతా నిరయసంవత్తనియకమ్మకతానఞ్చ బహుభావతో జాలానం తావ సత్తానఞ్చ నిరన్తరత్తా అవీచి హోతు; దుక్ఖస్స పన కథం నిరన్తరతాతి తం దస్సేన్తో, ‘‘కాయద్వారే…పే… ఏకం దుక్ఖసహగత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఆవజ్జనం సమ్పటిచ్ఛనం సన్తీరణం వోట్ఠబ్బనం ద్వే తదారమ్మణచిత్తానీతి ఛ ఉపేక్ఖాసహగతాని. ఏవం సన్తేపీతి యదిపి తత్థ ఉపేక్ఖాసహగతచిత్తానిపి పవత్తన్తి ఉపేక్ఖావేదనాపి లద్ధావసరా; దుక్ఖవేదనా పన బలవతరా నిసితనిసితేన తిఖిణేన సత్థేన నిరన్తరం సరీరం ఛిన్దన్తీ వియ దుక్ఖం ఉపనేన్తీ వియ తా వేదనా అభిభవన్తీ అజ్ఝోత్థరన్తీ ఉప్పజ్జన్తీ నిరన్తరా వియ హోతి. తేనాహ ‘‘అనుదహనబలవతాయా’’తిఆది. ఉపేక్ఖావేదనాతి వా తత్థ అతివియ అనిట్ఠఫలతాయ అనిట్ఠారమ్మణా ఉపేక్ఖావేదనా దుక్ఖాతి వుచ్చతి, యథా ఇట్ఠఫలబహుతాయ ఇట్ఠారమ్మణా ఝానాదిపరియాపన్నే చ సుగతిభవే చ ఉపేక్ఖావేదనా సుఖాతి వుచ్చతి, ఏవం దుక్ఖస్స నిరన్తరతాయ అవీచీతి వేదితబ్బం.

౨౬౯. ఏకో పాదో మహానిరయే హోతి, ఏకో గూథనిరయే నిపతతి, కమ్మవేగుక్ఖిత్తో అన్తరా పదమావహతి సేసారమ్భతాయ. హత్థిగీవప్పమాణా పరిణాహేన. ఏకదోణికనావాప్పమాణా ఆయామేన.

పోక్ఖరపత్తానీతి ఖురధారాసదిసాని తిఖిణగ్గాని అయోసూలమయానేవ పదుమపత్తాని. హేట్ఠా ఖురధారాతి హేట్ఠాభూమియం నిక్ఖిత్తా, వేత్తలతాయో చ తిఖిణధారకణ్టకా అయోమయా ఏవ. తేనాహ – ‘‘సో తత్థ దుక్ఖా’’తిఆది. కుసతిణానీతి కుసతిణజాతితాయ తథా వుత్తాని. ఖరవాలికాతి ఖరా తిఖిణకోటికా సిఙ్ఘాటకసణ్ఠానా వాలికా.

౨౭౦. దన్తే సమ్ఫుసేతీతి హేట్ఠిమదన్తే యథా కిఞ్చి ముఖే పక్ఖిపితుం న సక్కా, ఏవం సుఫుసితే కరోతి. తమ్బలోహపానతో పట్ఠాయాతి వుత్తకారణతో పటిలోమతోపి ఏవం కమ్మకారణానం కారణమాహ. దుతియేనాతి కుఠారీహి తచ్ఛనేన. తతియేనాతి వాసీహి తచ్ఛనేన. అవిజహితమేవ సంవేగహేతుతాయ లోకస్స మహతో అత్థస్స సంవత్తనతో.

౨౭౧. హీనకాయం హీనం వా అత్తభావం ఉపగతా. ఉపాదానేతి చతుబ్బిధేపి ఉపాదానే. తం అత్థతో తణ్హాదిట్ఠిగ్గాహోతి ఆహ ‘‘తణ్హాదిట్ఠిగహణే’’తి. సమ్భవతి జరామరణం ఏతేనాతి సమ్భవో, ఉపాదానన్తి ఆహ – ‘‘జాతియా మరణస్స చ కారణభూతే’’తి. అనుపాదాతి అనుపాదాయ. తేనాహ ‘‘అనుపాదియిత్వా’’తి.

సబ్బదుక్ఖాతిక్కన్తా నామాతి సకలమ్పి వట్టదుక్ఖం అతిక్కన్తా ఏవ హోన్తి చరిమచిత్తనిరోధేన వట్టదుక్ఖలేసస్సపి అసమ్భవతో.

దేవదూతసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.

నిట్ఠితా చ సుఞ్ఞతవగ్గవణ్ణనా.