౮. ఉపక్కిలేససుత్తవణ్ణనా

౨౩౬. తస్మాతి అత్థకామత్తా ఏవమాహ, న భగవతో వచనం అనాదియన్తో. యే పన తదా సత్థువచనం న గణ్హింసు, తే కిఞ్చి అవత్వా తుణ్హీభూతా మఙ్కుభూతా అట్ఠంసు, తస్మా ఉభయేసమ్పి సత్థరి అగారవపటిపత్తి నాహోసి.

యేనపి జనేన న దిట్ఠోతి యేన ఉభయజనేన అఞ్ఞవిహితతాయ కుడ్డకవాటాదిఅన్తరికతాయ వా న దిట్ఠో. దమనత్థన్తి తేహి ఉపాసకేహి నిమ్మదభావం ఆపాదితానం తేసం భిక్ఖూనం దమనత్థం. ఠపయింసూతి యో ఇమేసం భిక్ఖూనం దేతి, తస్స సతం దణ్డోతి, సహస్సన్తి చ వదన్తి.

౨౩౭. వగ్గభావేనేవ (సారత్థ. టీ. మహావగ్గో ౩.౪౬౪) నానాసద్దో అస్సాతి పుథుసద్దో. సమజనోతి భణ్డనే సమజ్ఝాసయో జనో. బాలలక్ఖణే ఠితోపి ‘‘అహం బాలో’’తి న మఞ్ఞతి. భియ్యో చాతి అత్తనో బాలభావస్స అజాననతోపి భియ్యో చ భణ్డనస్స ఉపరి ఫోటో వియ సఙ్ఘభేదస్స అత్తనో కారణభావమ్పి ఉప్పజ్జమానం న మఞ్ఞి నఞ్ఞాసి.

కలహవసేన పవత్తవాచాయేవ గోచరో ఏతేసన్తి వాచాగోచరా హుత్వా. ముఖాయామన్తి వివాదవసేన ముఖం ఆయమేత్వా భాణినో. న తం జానన్తీతి తం కలహం న జానన్తి. కలహం కరోన్తో చ తం న జానన్తో నామ నత్థి. యథా పన న జానన్తి, తం దస్సేతుం ఆహ – ‘‘ఏవం సాదీనవో అయ’’న్తి. అయం కలహో నామ అత్తనో పరేసఞ్చ అత్థజాపనతో అనత్థుప్పాదనతో దిట్ఠేవ ధమ్మే సమ్పరాయే చ సాదీనవో, సదోసోతి అత్థో.

ఉపనయ్హన్తీతి ఉపనాహవసేన అనుబన్ధన్తి. పోరాణోతి పురిమేహి బుద్ధాదీహి ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణతాయ పురాతనో.

న జానన్తీతి అనిచ్చసఞ్ఞం న పచ్చుపట్ఠాపేన్తి.

తథా పవత్తవేరానన్తి అట్ఠిఛిన్నాదిభావం నిస్సాయ ఉపనయవసేన చిరకాలం పవత్తవేరానం.

బాలసహాయతాయ ఇమే భిక్ఖూ కలహపసుతా, పణ్డితసహాయానం పన ఇదం న సియాతి పణ్డితసహాయస్స బాలసహాయస్స చ వణ్ణావణ్ణదీపనత్థం వుత్తా. సీహబ్యగ్ఘాదికే పాకటపరిస్సయే రాగదోసాదికే పటిచ్ఛన్నపరిస్సయే చ అభిభవిత్వా.

మాతఙ్గో అరఞ్ఞే మాతఙ్గరఞ్ఞేతి సరలోపేన సన్ధి. మాతఙ్గసద్దేనేవ హత్థిభావస్స వుత్తత్తా నాగవచనం తస్స మహత్తవిభావనత్థన్తి ఆహ – ‘‘నాగోతి మహన్తాధివచనమేత’’న్తి. మహన్తపరియాయోపి హి నాగ-సద్దో హోతి ‘‘ఏవం నాగస్స నాగేన, ఈసాదన్తస్స హత్థినో’’తిఆదీసు (ఉదా. ౨౫; మహావ. ౪౬౭).

౨౩౮. కిరసద్దో అనుస్సవసూచనత్థో నిపాతో. తేన అయమేత్థ సుతిపరమ్పరాతి దస్సేతి. భగవతా హి సో ఆదీనవో పగేవ పరిఞ్ఞాతో, న తేన సత్థా నిబ్బిణ్ణో హోతి; తస్మిం పన అన్తోవస్సే కేచి బుద్ధవేనేయ్యా నాహేసుం; తేన అఞ్ఞత్థ గమనం తేసం భిక్ఖూనం దమనుపాయోతి పాలిలేయ్యకం ఉద్దిస్స గచ్ఛన్తో ఏకవిహారిం ఆయస్మన్తం భగుం, సమగ్గవాసం వసన్తే చ అనురుద్ధత్థేరాదికే సమ్పహంసేతుం అనురుద్ధత్థేరస్స చ. ఇమం ఉపక్కిలేసోవాదం దాతుం తత్థ గతో, తస్మా కలహకారకే కిరస్సాతి ఏత్థాపి కిరసద్దగ్గహణే ఏసేవ నయో. వుత్తనయమేవ గోసిఙ్గసాలసుత్తే (మ. ని. ౧.౩౨౫ ఆదయో).

౨౪౧. ‘‘యథా కథం పనా’’తి వుత్తపుచ్ఛానం పచ్ఛిమభావతో ‘‘అత్థి పన వోతి పచ్ఛిమపుచ్ఛాయా’’తి వుత్తం, న పున ‘‘అత్థి పన వో’’తి పవత్తనస్స పుచ్ఛనస్స అత్థిభావతో. సో పన లోకుత్తరధమ్మో. థేరానన్తి అనురుద్ధత్థేరాదీనం నత్థి. పరికమ్మోభాసం పుచ్ఛతీతి దిబ్బచక్ఖుఞాణే కతాధికారత్తా తస్స ఉప్పాదనత్థం పరికమ్మోభాసం పుచ్ఛతి. పరికమ్మోభాసన్తి పరికమ్మసమాధినిబ్బత్తం ఓభాసం, ఉపచారజ్ఝానసఞ్జనితం ఓభాసన్తి అత్థో. చతుత్థజ్ఝానలాభీ హి దిబ్బచక్ఖుపరికమ్మత్థం ఓభాసకసిణం భావేత్వా ఉపచారే ఠపితో సమాధి పరికమ్మసమాధి, తత్థ ఓభాసో పరికమ్మోభాసోతి వుత్తో. తం సన్ధాయాహ – ‘‘ఓభాసఞ్చేవ సఞ్జానామాతి పరికమ్మోభాసం సఞ్జానామా’’తి. యత్తకే హి ఠానే దిబ్బచక్ఖునా రూపగతం దట్ఠుకామో, తత్తకం ఠానం ఓభాసకసిణం ఫరిత్వా ఠితో. తం ఓభాసం తత్థ చ రూపగతం దిబ్బచక్ఖుఞాణేన పస్సతి, థేరా చ తథా పటిపజ్జింసు. తేన వుత్తం – ‘‘ఓభాసఞ్చేవ సఞ్జానామ దస్సనఞ్చ రూపాన’’న్తి. యస్మా పన తేసం రూపగతం పస్సన్తానం పరికమ్మవారో అతిక్కమి, తతో ఓభాసో అన్తరధాయి, తస్మిం అన్తరహితే రూపగతమ్పి న పఞ్ఞాయతి. పరికమ్మన్తి హి యథావుత్తకసిణారమ్మణం ఉపచారజ్ఝానం, రూపగతం పస్సన్తానం కసిణోభాసవసేన రూపగతదస్సనం, కసిణోభాసో చ పరికమ్మవసేనాతి తదుభయమ్పి పరికమ్మస్స అప్పవత్తియా నాహోసి, తయిదం కారణం ఆదికమ్మికభావతో థేరా న మఞ్ఞింసు, తస్మా వుత్తం ‘‘నప్పటివిజ్ఝామా’’తి.

నిమిత్తం పటివిజ్ఝితబ్బన్తి కారణం పచ్చక్ఖతో దస్సేత్వా సువిసుద్ధదిబ్బచక్ఖుఞాణే థేరం పతిట్ఠాపేతుకామో సత్థా వదతి. కిం న ఆళులేస్సన్తీతి కిం న బ్యామోహేస్సన్తి, బ్యామోహేస్సన్తి ఏవాతి అత్థో. విచికిచ్ఛా ఉదపాదీతి దిబ్బచక్ఖునో యథాఉపట్ఠితేసు రూపగతేసు అపుబ్బతాయ, ‘‘ఇదం ను ఖో రూపగతం కిం, ఇదం ను ఖో కి’’న్తి మగ్గేన అసముచ్ఛిన్నత్తా విచికిచ్ఛా సంసయో ఉప్పజ్జి. సమాధి చవీతి విచికిచ్ఛాయ ఉప్పన్నత్తా పరికమ్మసమాధి విగచ్ఛి. తతో ఏవ హి పరికమ్మోభాసోపి అన్తరధాయి, దిబ్బచక్ఖునాపి రూపం న పస్సి. న మనసి కరిస్సామీతి మనసికారవసేన మే రూపాని ఉపట్ఠహింసు, రూపాని పస్సతో విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి, తస్మా ఇదాని కిఞ్చి న మనసి కరిస్సామీతి తుణ్హీ అహోసి తం పన తుణ్హీభావప్పత్తిం సన్ధాయాహ ‘‘అమనసికారో ఉదపాదీ’’తి.

తథాభూతస్స అమనసికారస్స అభావం ఆగమ్మ ఉప్పిలం ఉదపాది. వీరియం గాళ్హం పగ్గహితన్తి థినమిద్ధఛమ్భితత్తానం వూపసమనత్థం అచ్చారద్ధవీరియం అహోసి, తేన చిత్తే సమాధిదూసికా గేహస్సితా బలవపీతి ఉప్పన్నా. తేనాహ ‘‘ఉప్పిలం ఉప్పన్న’’న్తి. తతోతి సిథిలవీరియత్తా. పతమేయ్యాతి అతివియ ఖిన్నం భవేయ్య. తం మమాతి పత్థనాఅభిభవనీయమనసీసేన జప్పేతీతి అభిజప్పా, తణ్హా. నానత్తా నానాసభావా సఞ్ఞా నానత్తసఞ్ఞా. అతివియ ఉపరి కత్వా నిజ్ఝానం పేక్ఖనం అతినిజ్ఝాయితత్తం.

౨౪౩. పరికమ్మోభాసమేవాతి పరికమ్మసముట్ఠితం ఓభాసమేవ. న చ రూపాని పస్సామీతి ఓభాసమనసికారపసుతతాయ దిబ్బచక్ఖునా రూపాని న పస్సామి. విసయరూపమేవాతి తేన ఫరిత్వా ఠితట్ఠానేవ దిబ్బచక్ఖునో విసయభూతం రూపగతమేవ మనసి కరోమి.

కసిణరూపానం వసేనేత్థ ఓభాసస్స పరిత్తతాతి ఆహ ‘‘పరిత్తట్ఠానే ఓభాస’’న్తి. పరిత్తాని రూపానీతి కతిపయాని, సా చ నేసం పరిత్తతా ఠానవసేనేవాతి ఆహ ‘‘పరిత్తకట్ఠానే రూపానీ’’తి. ‘‘అప్పమాణఞ్చేవా’’తిఆదినా వుత్తో దుతియవారో. ఓభాసపరిత్తతం సన్ధాయ పరికమ్మసమాధి ‘‘పరిత్తో’’తి వుత్తో తస్సేవ ఓభాసస్స అప్పమాణతాయ అప్పమాణసమాధీతి వచనతో. తస్మిం సమయేతి తస్మిం పరిత్తసమాధినో ఉప్పన్నసమయే. దిబ్బచక్ఖుపి పరిత్తకం హోతి పరిత్తరూపగతదస్సనతో.

౨౪౫. దుకతికజ్ఝానసమాధిన్తి చతుక్కనయే దుకజ్ఝానసమాధిం, పఞ్చకనయే తికజ్ఝానసమాధిన్తి యోజనా. దుకజ్ఝానసమాధిన్తి చతుక్కనయే తతియచతుత్థవసేన దుకజ్ఝానసమాధిం, పఞ్చకనయే చతుత్థపఞ్చమవసేన దుకజ్ఝానసమాధిం. తికచతుక్కజ్ఝానసమాధిన్తి చతుక్కనయే తికజ్ఝానసమాధిం, పఞ్చకనయే చతుక్కజ్ఝానసమాధిన్తి యోజనా.

తివిధన్తి సప్పీతికవసేన తిప్పకారం సమాధిం. తదన్తోగధాతి సప్పీతికాదిసభావా. కామం భగవా పురిమయామే పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం, పచ్ఛిమయామే దిబ్బచక్ఖుఞాణం నిబ్బత్తేన్తోపి ఇమాని ఞాణాని భావేసియేవ. విపస్సనాపాదకాని పన ఞాణాని సన్ధాయ, ‘‘పచ్ఛిమయామే’’తి వుత్తం, తేనాహ ‘‘భగవతో హీ’’తిఆది. పఞ్చమజ్ఝానస్సాతి పఞ్చమజ్ఝానికస్స వసేన పఠమజ్ఝానికో మగ్గో నత్థి. సోతి పఞ్చకనయో భగవతో లోకియో అహోసి. ఏతన్తి ఏతం, ‘‘సవితక్కమ్పి సవిచారం సమాధిం భావేమీ’’తిఆదివచనం. లోకియలోకుత్తరమిస్సకం సన్ధాయ వుత్తం, న ‘‘లోకియం వా లోకుత్తరమేవ వా’’తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

ఉపక్కిలేససుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.