౨. మహాసుఞ్ఞతసుత్తవణ్ణనా

౧౮౫. ఛవివణ్ణేన సో కాళో, న నామేన. పలాలసన్థారోతి ఆదీనీతి ఆది-సద్దేన కోచ్ఛచిమిలికాకటసారాదీనం గహణం. గణభిక్ఖూనన్తి గణబన్ధనవసేన భిక్ఖూనం.

యది సంసయో నామ నత్థి, ‘‘సమ్బహులా ను ఖో’’తి ఇదం కథన్తి ఆహ ‘‘వితక్కపుబ్బభాగా’’తిఆది. తత్థ వితక్కో పుబ్బభాగో ఏతిస్సాతి వితక్కపుబ్బభాగా, పుచ్ఛా. సా ‘‘సమ్బహులా నో ఏత్థ భిక్ఖూవిహరన్తీ’’తి వచనం, వితక్కో పన ‘‘సమ్బహులా ను ఖో ఇధ భిక్ఖూ విహరన్తీ’’తి ఇమినా ఆకారేన తదా భగవతో ఉప్పన్నో చిత్తసఙ్కప్పో, తస్స పరివితక్కస్స తబ్భావజోతనోయం ను-కారో వుత్తోతి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘వితక్కపుబ్బభాగే చాయం ను-కారో నిపాతమత్తో’’తి. కిఞ్చాపి గచ్ఛన్తో దిస్వా, ‘‘సమ్బహులా నో ఏత్థ భిక్ఖూ విహరన్తీ’’తి పుచ్ఛావసేన భగవతా వుత్తో, అథ ఖో ‘‘న ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు సోభతి సఙ్గణికారామో’’తిఆది (మ. ని. ౩.౧౮౫) ఉపరిదేసనావసేన మత్థకం గచ్ఛన్తే అవినిచ్ఛితో నామ న హోతి, అథ ఖో విసుం వినిచ్ఛితో ఏవ హోతి, దిస్వా నిచ్ఛినిత్వావ కథాసముట్ఠాపనత్థం తథా పుచ్ఛతి. తథా హి వుత్తం – ‘‘జానన్తాపి తథాగతా పుచ్ఛన్తీ’’తి (పారా. ౧౬). తేనాహ ‘‘ఇతో కిరా’’తిఆది.

యథా నదీఓతిణ్ణం ఉదకం యథానిన్నం పక్ఖన్దతి, ఏవం సత్తా ధాతుసో సంసన్దన్తి, తస్మా ‘‘గణవాసో నదీఓతిణ్ణఉదకసదిసో’’తి వుత్తం. ఇదాని తమత్థం విత్థారతో దస్సేతుం – ‘‘నిరయతిరచ్ఛానయోనీ’’తిఆది వుత్తం. కురువిన్దాదిన్హానీయచుణ్ణాని సణ్హసుఖుమభావతో నాళియం పక్ఖిత్తాని నిరన్తరానేవ తిట్ఠన్తీతి ఆహ – ‘‘చుణ్ణభరితా నాళి వియా’’తి. సత్తపణ్ణాస కులసతసహస్సానీతి సత్తసతసహస్సాధికాని పఞ్ఞాస కులానంయేవ సతసహస్సాని, మనుస్సానం పన వసేన సత్త కోటియో తదా తత్థ వసింసు.

తతో చిన్తేసి, కథం? కామఞ్చాయం లోకపకతి, మయ్హం పన సాసనే అయుత్తోవ సోతి ఆహ – ‘‘మయా’’తిఆది. ధమ్మన్తి సభావసిద్ధం. సంవేగోతి సహోత్తప్పఞాణం వుచ్చతి. న ఖో పనేతం సక్కా గిలానుపట్ఠానఓవాదానుసాసనిఆదివసేన సమాగమస్స ఇచ్ఛితబ్బత్తా. గణభేదనన్తి గణసఙ్గణికాయ వివేచనం.

౧౮౬. కతపరిభణ్డన్తి పుబ్బే కతసంవిధానస్స చీవరస్స వుత్తాకారేన పటిసఙ్ఖరణం. నోతి అమ్హాకం. అనత్తమనోతి అనారాధితచిత్తో.

సకగణేన సహభావతో సఙ్గణికాతి ఆహ ‘‘సకపరిససమోధాన’’న్తి. గణోతి పన ఇధ జనసమూహోతి వుత్తం ‘‘నానాజనసమోధాన’’న్తి. సోభతి యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానతో. కామతో నిక్ఖమతీతి నిక్ఖమో, ఏవం నిక్ఖమవసేన ఉప్పన్నం సుఖం. గణసఙ్గణికాకిలేససఙ్గణికాహి పవివిత్తి పవివేకో. పవివేకవసేన ఉప్పన్నం సుఖం. రాగాదీనం ఉపసమావహం సుఖం ఉపసమసుఖం. మగ్గసమ్బోధావహం సుఖం సమ్బోధిసుఖం. నికామేతబ్బస్స, నికామం వా లాభీ నికామలాభీ. నిదుక్ఖం సుఖేనేవ లభతీతి అదుక్ఖలాభీ. కసిరం వుచ్చతి అప్పకన్తి ఆహ – ‘‘అకసిరలాభీతి విపులలాభీ’’తి.

సామాయికన్తి సమయే కిలేసవిముచ్చనం అచ్చన్తమేవాతి సామాయికం మ-కారే అ-కారస్స దీఘం కత్వా. తేనాహ – ‘‘అప్పితప్పితసమయే కిలేసేహి విముత్త’’న్తి. కన్తన్తి అఙ్గసన్తతాయ ఆరమ్మణసన్తతాయ చ కమనీయం మనోరమ్మం. అసామాయికం అచ్చన్తవిముత్తం.

ఏత్తావతాతిఆదినా సఙ్గణికారామస్స విసేసాధిగమస్స అన్తరాయికభావం అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ సహ నిదస్సనేన దస్సేతి. తత్థ సా దువిధా అన్తరాయికతా వోదానధమ్మానం అనుప్పత్తిహేతుకా, సంకిలేసధమ్మానం ఉప్పత్తిహేతుకా చ.

తే పఠమం ‘‘సఙ్గణికారామో’’తిఆదినా విభావేత్వా ఇతరం విభావేతుం, ‘‘ఇదాని దోసుప్పత్తిం దస్సేన్తో’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అట్ఠిఞ్చ పటిచ్చ న్హారుఞ్చ పటిచ్చ చమ్మఞ్చ పటిచ్చ మంసఞ్చ పటిచ్చ ఆకాసో పరివారితో రూపన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౦౬) వియ ఇధ రూపసద్దో కరజకాయపరియాయోతి ‘‘రూపన్తి సరీర’’న్తి ఆహ. ‘‘నాహం, ఆనన్ద…పే… దోమనస్సుపాయాసా’’తి కస్మా వుత్తం? నను కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖచిత్తానం ఆరద్ధవిపస్సకానమ్పి అసప్పాయవజ్జనసప్పాయసేవనవసేన కాయస్స పరిహరణం హోతీతి? సచ్చం, తం పన యో కల్లసరీరం నిస్సాయ ధమ్మసాధనాయ అనుయుఞ్జితుకామో హోతి, తస్సేవ ధమ్మసాధనతావసేన. ధమ్మసాధనభావఞ్హి అపేక్ఖిత్వా అసప్పాయం వజ్జేత్వా సప్పాయవసేన పోసేత్వా సుట్ఠుతరం హుత్వా అనుయుఞ్జనతో కాయస్స పరిహరణం, న సో కాయే అభిరతో నామ హోతి పచ్చవేక్ఖణాయత్తత్తా అపేక్ఖాయ వినోదితబ్బో తాదిసోతి. ఉపాలిగహపతినోతి ఏత్థాపి ‘‘దసబలసావకత్తుపగమనసఙ్ఖాతేనా’’తి ఆనేత్వా యోజేతబ్బం.

౧౮౭. మహాకరుణావసేన పరివుతాయ పరిసాయ మజ్ఝే నిసిన్నోపి ఏకన్తవివేకజ్ఝాసయత్తా ఏకకోవ. ఏతేన సత్థునో పవివిత్తస్స పవివేకత్తేన వివిత్తతం దస్సేతి. రూపారూపపటిభాగనిమిత్తేహి నివత్తనత్థం ‘‘రూపాదీనం సఙ్ఖతనిమిత్తాన’’న్తి వుత్తం. అతివియ సన్తతరపణీతతమభావేన విసేసతో సినోతి బన్ధతీతి విసయో, సో ఏవ ససన్తతిపరియాపన్నతాయ అజ్ఝత్తం. కిం పన తన్తి ఆహ – ‘‘సుఞ్ఞతన్తి సుఞ్ఞతఫలసమాపత్తి’’న్తి. ఉపధివివేకతాయ అసఙ్ఖతా ధాతు ఇధ వివేకోతి అధిప్పేతోతి ఆహ – ‘‘వివేకనిన్నేనా’’తిఆది. భఙ్గమత్తమ్పి అసేసేత్వా ఆసవట్ఠానియానఞ్చ ధమ్మానం తత్థ విగతత్తా తేసం వసేన విగతన్తేన, ఏవంభూతం తేసం బ్యన్తిభావం పత్తన్తి పాళియం ‘‘బ్యన్తిభూతేనా’’తి వుత్తం. ఉయ్యోజనం విస్సజ్జనం, తం ఏతస్స అత్థి, ఉయ్యోజేతి విస్సజ్జేతీతి వా ఉయ్యోజనికం. యస్మా న సబ్బకథా ఉయ్యోజనవసేనేవ పవత్తతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఉయ్యోజనికపటిసంయుత్త’’న్తి.

తేలపాకం గణ్హన్తో వియాతి యథా తేలపాకో నామ పరిచ్ఛిన్నకాలో న అతిక్కమితబ్బో, ఏవం అత్తనో సమాపత్తికాలం అనతిక్కమిత్వా. యథా హి కుసలో వేజ్జో తేలం పచన్తో తం తం తేలకిచ్చం చిన్తేత్వా యది వా పత్థిన్నపాకో, యది వా మజ్ఝిమపాకో, యది వా ఖరపాకో ఇచ్ఛితబ్బో, తస్స కాలం ఉపధారేత్వా పచతి, ఏవం భగవా ధమ్మం దేసేన్తో వేనేయ్యానం ఞాణపరిపాకం ఉపధారేత్వా తం తం కాలం అనతిక్కమిత్వా ధమ్మం దేసేత్వా పరిసం ఉయ్యోజేన్తో చ వివేకనిన్నేనేవ చిత్తేన ఉయ్యోజేతి. ద్వే పఞ్చవిఞ్ఞాణానిపి తదభినీహతమనోవిఞ్ఞాణవసేన నిబ్బాననిన్నానేవ. బుద్ధానఞ్హి సఙ్ఖారానం సుట్ఠు పరిఞ్ఞాతతాయ పణీతానమ్పి రూపాదీనం ఆపాథగమనే పగేవ ఇతరేసం పటికూలతావ సుపాకటా హుత్వా ఉపట్ఠాతి, తస్మా ఘమ్మాభితత్తస్స వియ సీతజలట్ఠాననిన్నతా నిబ్బాననిన్నమేవ చిత్తం హోతి, తస్స అతివియ సన్తపణీతభావతో.

౧౮౮. అజ్ఝత్తమేవాతి ఇధ ఝానారమ్మణం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘గోచరజ్ఝత్తమేవా’’తి. ఇధ నియకజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం. అపగుణపాదకజ్ఝానఞ్హి ఏత్థ ‘‘నియకజ్ఝత్త’’న్తి అధిప్పేతం విపస్సనావిసేసస్స అధిప్పేతత్తా, నియకజ్ఝత్తం నిజ్జీవనిస్సత్తతం, అనత్తతన్తి అత్థో. అసమ్పజ్జనభావజాననేనాతి ఇదాని మే కమ్మట్ఠానం వీథిపటిపన్నం న హోతి, ఉప్పథమేవ పవత్తతీతి జాననేన.

కస్మా పనేత్థ భగవతా విపస్సనాయ ఏవ పాదకే ఝానే అవత్వా పాదకజ్ఝానం గహితన్తి ఆహ – ‘‘అప్పగుణపాదకజ్ఝానతో’’తిఆది. న పక్ఖన్దతి సమ్మా న సమాహితత్తా. సో పన ‘‘అజ్ఝత్తధమ్మా మయ్హం నిజ్జటా నిగుమ్బా హుత్వా న ఉపట్ఠహన్తి, హన్దాహం బహిద్ధాధమ్మే మనసి కరేయ్యం ఏకచ్చేసు సఙ్ఖారేసు ఉపట్ఠితేసు ఇతరేపి ఉపట్ఠహేయ్యుమేవా’’తి పరస్స…పే… మనసి కరోతి. పాదకజ్ఝానవసేన వియ సమ్మసితజ్ఝానవసేనపి ఉభతోభాగవిముత్తో హోతియేవాతి ఆహ – ‘‘అరూపసమాపత్తియం ను ఖో కథన్తి ఆనేఞ్జం మనసి కరోతీ’’తి. న మే చిత్తం పక్ఖన్దతీతి మయ్హం విపస్సనాచిత్తం వీథిపటిపన్నం హుత్వా న వహతీతి. పాదకజ్ఝానమేవాతి విపస్సనాయ పాదకభూతమేవ ఝానం. పునప్పునం మనసి కాతబ్బన్తి పునప్పునం సమాపజ్జితబ్బం విపస్సనాయ తిక్ఖవిసదతాపాదనాయ. అవహన్తే నిపుణాభావేన ఛేదనకిరియాయ అప్పవత్తన్తే. సమాపజ్జిత్వా విపస్సనాయ తిక్ఖకమ్మకరణం సమథవిపస్సనావిహారేనాతి ఆహ – ‘‘కమ్మట్ఠానే మనసికారో వహతీ’’తి.

౧౮౯. సమ్పజ్జతి మేతి వీథిపటిపత్తియా పుబ్బేనాపరం విసేసాభావతో సమ్పజ్జతి మే కమ్మట్ఠానన్తి జాననేన. ఇరియాపథం అహాపేత్వాతి యథా పరిస్సమో నాగచ్ఛతి, ఏవం అత్తనో బలానురూపం తస్స కాలం నేత్వా పమాణమేవ పవత్తనేన ఇరియాపథం అహోపేత్వా. సబ్బవారేసూతి ఠాననిసజ్జాసయనవారేసు. కథావారేసు పన విసేసం తత్థ తత్థ వదన్తి. ఇదం వుత్తన్తి ఇదం, ‘‘ఇమినా విహారేనా’’తిఆదివచనం వుత్తం.

౧౯౦. కామవితక్కాదయో ఓళారికకామరాగబ్యాపాదసభాగాతి ఆహ – ‘‘వితక్కపహానేన ద్వే మగ్గే కథేత్వా’’తి. కామగుణేసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం. కిస్మిఞ్చిదేవ కిలేసుప్పత్తికారణేతి తస్స పుగ్గలస్స కిలేసుప్పత్తికారణం సన్ధాయ వుత్తం, అఞ్ఞథా సబ్బేపి పఞ్చ కామగుణా కిలేసుప్పత్తికారణమేవ. సముదాచరతీతి సముదాచారోతి ఆహ ‘‘సముదాచరణతో’’తి. సో పన యస్మా చిత్తస్స, న సత్తస్స, తస్మా వుత్తం పాళియం ‘‘చేతసో’’తి. మ-కారో పదసన్ధికరో ఏ-కారస్స చ అకారో కతోతి ఆహ ‘‘ఏవం సన్తే ఏతన్తి.

౧౯౧. అనుసయోతి మానానుసయో భవరాగానుసయో అవిజ్జానుసయోతి తివిధోపి అనుసయో పహీయతి అరహత్తమగ్గేన. వుత్తనయేనేవాతి, ‘‘తతో మగ్గానన్తరం ఫలం, ఫలతో వుట్ఠాయ పచ్చవేక్ఖమానో పహీనభావం జానాతి, తస్స జాననేన సమ్పజానో హోతీ’’తి వుత్తనయేన.

కుసలతో ఆయాతీతి ఆయతో, సో ఏతేసన్తి కుసలాయతికా. తేనాహ ‘‘కుసలతో ఆగతా’’తి. తం పన నేసం కుసలాయతికత్తం ఉపనిస్సయవసేన హోతి సహజాతవసేనపీతి తదుభయం దస్సేతుం, ‘‘సేయ్యథిద’’న్తిఆది వుత్తం.

యస్మా పన యథావుత్తధమ్మేసు కేచి లోకియా, కేచి లోకుత్తరా; అథ కస్మా విసేసేన ‘‘లోకుత్తరా’’తి వుత్తన్తి ఆహ – ‘‘లోకే ఉత్తరా విసిట్ఠా’’తి. తేన లోకియధమ్మేసు ఉత్తమభావేన ఝానాదయో లోకుత్తరా వుత్తా, న లోకస్స ఉత్తరణతోతి దస్సేతి. యం కిఞ్చి మహగ్గతచిత్తం మారస్స అవిసయో అకామావచరత్తా, పగేవ తం విపస్సనాయ పాదకభూతం సువిక్ఖాలితమలన్తి ఆహ – ‘‘జానితుం న సక్కోతీ’’తి. ఏకో ఆనిసంసో అత్థి భావనానుయోగస్స సప్పాయధమ్మకథాపటిలాభో.

౧౯౨. ఏతదత్థన్తి కేవలస్స సుతస్స అత్థాయ. సప్పాయాసప్పాయవసేనాతి కస్మా వుత్తం? నను సప్పాయవసేన దసకథావత్థూని ఆగతానీతి? సచ్చమేతం, అసప్పాయకథావజ్జనపుబ్బికాయ సప్పాయ కథాయ వసేన ఆగతత్తా ‘‘సప్పాయాసప్పాయవసేన ఆగతానీ’’తి వుత్తం. సుతపరియత్తివసేనాతి సరూపేన తత్థ అనాగతానిపి దసకథావత్థూని సుత్తగేయ్యాదిఅన్తోగధత్తా, ‘‘సుతపరియత్తివసేన ఆగతానీ’’తి వుత్తం. పరిపూరణవసేన సరూపతో ఆగతత్తా ఇమస్మిం ఠానే ఠత్వా కథేతబ్బాని. అత్థోతి సామఞ్ఞత్థో.

౧౯౩. అనుఆవత్తన్తీతి అనుఅను అభిముఖా హుత్వా వత్తన్తి, పయిరుపాసనాదివసేన అనుకూలయన్తి. ముచ్ఛనతణ్హన్తి పచ్చయేసు ముచ్ఛనాకారం. తణ్హాయ పత్థనా నామ తేనాకారేన పవత్తీతి ఆహ – ‘‘పత్థేతి పవత్తేతీ’’తి. కిలేసూపద్దవేనాతి కిలేససఙ్ఖాతేన ఉపద్దవేన. కిలేసా హి సత్తానం మహానత్థకరణతో ‘‘ఉపద్దవో’’తి వుచ్చన్తి. అత్తనో అబ్భన్తరే ఉప్పన్నేన కిలేసూపద్దవేన అన్తేవాసినో, ఉపద్దవో అన్తేవాసూపద్దవో, బ్రహ్మచరియస్స ఉపద్దవో బ్రహ్మచారుపద్దవోతి ఇమమత్థం ‘‘సేసుపద్దవేసుపి ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా అతిదిసతి. గుణమరణం కథితం, న జీవితమరణం.

అప్పలాభాతి అప్పమత్తకలాభీ విసేసానం. ఏవం వుత్తోతి యథావుత్తబ్రహ్మచారుపద్దవో దుక్ఖవిపాకతరో చేవ కటుకవిపాకతరో చాతి ఏవం వుత్తో. ఆచరియన్తేవాసికూపద్దవో హి బాహిరకసమయవసేన వుత్తో, బ్రహ్మచారుపద్దవో పన సాసనవసేన. దురక్ఖాతే హి ధమ్మవినయే దుప్పటిపత్తి న మహాసావజ్జా మిచ్ఛాభినివేసస్స సిథిలవాయామభావతో; స్వాఖ్యాతే పన ధమ్మవినయే దుప్పటిపత్తి మహాసావజ్జా మహతో అత్థస్స బాహిరభావకరణతో. తేనాహ ‘‘సాసనే పనా’’తిఆది.

౧౯౬. తస్మాతి ఇదం పుబ్బపరాపేక్ఖం పురిమస్స చ అత్థస్స కారణభావేన పచ్చామసనన్తి ఆహ ‘‘యస్మా’’తిఆది. మిత్తం ఏతస్స అత్థీతి మిత్తవా, తస్స భావో మిత్తవతా, తాయ. మిత్తవసేన పటిపజ్జనన్తి ఆహ ‘‘మిత్తపటిపత్తియా’’తి. సపత్తవతాయాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

దుక్కటదుబ్భాసితమత్తమ్పీతి ఇమినా పగేవ ఇతరం వీతిక్కమన్తోతి దస్సేతి. సావకేసు హితపరక్కమనం ఓవాదానుసాసనీహి పటిపజ్జనన్తి ఆహ – ‘‘తథా న పటిపజ్జిస్సామీ’’తి. ఆమకమత్తన్తి కులాలభాజనం వుచ్చతి. నాహం తుమ్హేసు తథా పటిపజ్జిస్సామీతి కుమ్భకారో వియ ఆమకభాజనేసు అహం తుమ్హేసు కేవలం జానాపేన్తో న పటిపజ్జిస్సామి. నిగ్గణ్హిత్వాతి నీహరిత్వా. లోకియగుణాపి ఇధ సారోత్వేవ అధిప్పేతా లోకుత్తరగుణానం అధిట్ఠానభావతో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మహాసుఞ్ఞతసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.