౧. చూళసుఞ్ఞతసుత్తవణ్ణనా

౧౭౬. కాలపరిచ్ఛేదం కత్వాతి సమాపజ్జన్తేహి నామ కాలపరిచ్ఛేదో కాతబ్బో. థేరో పన భగవతో వత్తకరణత్థం కాలపరిచ్ఛేదం కరోతి, ‘‘ఏత్తకే కాలే వీతివత్తే ఇదం నామ భగవతో కాతబ్బ’’న్తి. సో తత్థకంయేవ సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాతి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా’’తి. సుఞ్ఞతాఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వాతి ఏతేన ఇతరే, ‘‘న సోతాపన్నసకదాగామీ ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తీ’’తి వదన్తి, తం వాదం పటిసేధేతి. సుఞ్ఞతోతి అత్తసుఞ్ఞతో చ నిచ్చసుఞ్ఞతో చ సఙ్ఖారా ఉపట్ఠహింసు. సేక్ఖానఞ్హి సుఞ్ఞతాపటివేధో పాదేసికో సుభసుఖసఞ్ఞానం అప్పహీనత్తా, తస్మా సో థేరో సుఞ్ఞతాకథం సోతుకామో జాతో. ధురేన ధురం పహరన్తేన వియాతి రథధురేన రథధురం పహరన్తేన వియ కత్వా ఉజుకమేవ సుఞ్ఞతా…పే… వత్థుం న సక్కాతి యోజనా. ఏకం పదన్తి ఏకం సుఞ్ఞతాపదం.

పుబ్బేపాహన్తిఆదినా భగవా పఠమబోధియమ్పి అత్తనో సుఞ్ఞతావిహారబాహుల్లం పకాసేతీతి దస్సేన్తో ‘‘పఠమబోధియమ్పీ’’తి ఆహ. ఏకోతిఆది థేరస్స సుఞ్ఞతాకథాయ భాజనభావదస్సనత్థం. సోతున్తి అట్ఠిం కత్వా మనసి కత్వా సబ్బచేతసా సమన్నాహరిత్వా సోతుమ్పి. ఉగ్గహేతుమ్పితి యథాభూతం ధమ్మం ధారణపరిపుచ్ఛాపరిచయవసేన హదయేన ఉగ్గహితం సువణ్ణభాజనే పక్ఖిత్తసీహవసా వియ అవినట్ఠే కాతుమ్పి. కథేతుమ్పీతి విత్థారేన పరేసం దస్సేతుమ్పి సక్కా. తత్థాతి మిగారమాతుపాసాదే. కట్ఠరూపపోత్థకరూపచిత్తరూపవసేన కతాతి థమ్భాదీసు ఉత్తిరిత్వా కతానం కట్ఠరూపానం, నియ్యూహాదీసు పటిమావసేన రచితానం పోత్థకరూపానం, సిత్తిపస్సే చిత్తకమ్మవసేన విరచితానం చిత్తరూపానఞ్చ కతా నిట్ఠపితా. వేస్సవణమన్ధాతాదీనన్తి పటిమారూపేన కతానం వేస్సవణమన్ధాతుసక్కాదీనం. చిత్తకమ్మవసేనాతి ఆరామాదిచిత్తకమ్మవసేన. సణ్ఠితమ్పీతి అవయవభావేన సణ్ఠితం హుత్వా ఠితమ్పి. జిణ్ణపటిసఙ్ఖరణత్థన్తి జిణ్ణానం నియ్యూహకూటాగారపాసాదావయవానం అభిసఙ్ఖరణత్థాయ తస్మిం తస్మిం ఠానే రహస్ససఞ్ఞాణేన ఠపితం. ‘‘పరిభుఞ్జిస్సామీ’’తి తస్మిం తస్మిం కిచ్చే వినియుఞ్జనవసేన పరిభుఞ్జితబ్బస్స. ఏతం వుత్తన్తి, ‘‘అయం మిగారమాతుపాసాదో సుఞ్ఞో’’తిఆదికం వుత్తం.

నిచ్చన్తి సబ్బకాలం రత్తిఞ్చ దివా చ. ఏకభావం ఏకం అసుఞ్ఞతన్తి పచ్చత్తే ఉపయోగవచనం, ఏకత్తం ఏకో అసుఞ్ఞతోతి అత్థో. గామోతి పవత్తనవసేనాతి గేహసన్నివేసవీథిచచ్చరసిఙ్ఘాటకాదికే ఉపాదాయ గామోతి లోకుప్పత్తివసేన. కిలేసవసేనాతి తత్థ అనునయపటిఘవసేన. ఏసేవ నయోతి ఇమినా ‘‘పవత్తవసేన వా కిలేసవసేన వా ఉప్పన్నం మనుస్ససఞ్ఞ’’న్తి ఇమమత్థం అతిదిసతి. ఏత్థ చ యథా గామగ్గహణేన ఘరాదిసఞ్ఞా సఙ్గహితా, ఏవం మనుస్సగ్గహణేన ఇత్థిపురిసాదిసఞ్ఞా సఙ్గహితా. యస్మా రుక్ఖాదికే పటిచ్చ అరఞ్ఞసఞ్ఞా తత్థ పబ్బతవనసణ్డాదయో అన్తోగధా, తస్మా తత్థ విజ్జమానమ్పి తం విభాగం అగ్గహేత్వా ఏకం అరఞ్ఞంయేవ పటిచ్చ అరఞ్ఞసఞ్ఞం మనసి కరోతి. ఓతరతీతి అనుప్పవిసతి. అధిముచ్చతీతి నిచ్ఛినోతి. పవత్తదరథాతి తథారూపాయ పస్సద్ధియా అభావతో ఓళారికధమ్మప్పవత్తిసిద్ధా దరథా. కిలేసదరథాతి అనునయపటిఘసమ్భవా కిలేసదరథా. దుతియపదేతి ‘‘యే అస్సు దరథా మనుస్ససఞ్ఞం పటిచ్చా’’తి ఇమస్మిం పదే. మనసికారసన్తతాయ, – ‘‘నాయం పుబ్బే వియ ఓళారికా, ధమ్మప్పవత్తీ’’తి సఙ్ఖారదస్సనదరథానం సుఖుమతా సల్లహుకతా చ చరితత్థాతి ఆహ ‘‘పవత్తదరథమత్తా అత్థీ’’తి.

యం కిలేసదరథజాతం, తం ఇమిస్సా దరథసఞ్ఞాయ న హోతీతి యోజనా. పవత్తదరథమత్తం అవసిట్ఠం హోతి, విజ్జమానమేవ అత్థి ఇదన్తి పజానాతీతి యోజనా. సుఞ్ఞతా నిబ్బత్తీతి సుఞ్ఞతన్తి పవత్తి. సుఞ్ఞతా సహచరితఞ్హి సుఞ్ఞం, ఇధ సుఞ్ఞతాతి వుత్తా.

౧౭౭. అస్సాతి భగవతో ఏవం ఇదాని వుచ్చమానాకారేన చిత్తప్పవత్తి అహోసి. అచ్చన్తసుఞ్ఞతన్తి ‘‘పరమానుత్తర’’న్తి వుత్తం అరహత్తం దేసేస్సామీతి. అరఞ్ఞసఞ్ఞాయ విసేసానధిగమనతోతి, ‘‘అరఞ్ఞం అరఞ్ఞ’’న్తి మనసికారేన ఝానాదివిసేసస్స అధిగమాభావతో, ‘‘పథవీ’’తి మనసికారేన విసేసాధిగమనతో. ఇదాని తమేవత్థం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. ఏవం సన్తేతి ఏవం వపితే సాలిఆదయో సమ్పజ్జన్తి. ధువసేవనన్తి నియతసేవనం పారిహారియకమ్మట్ఠానం. పటిచ్చాతి ఏత్థ ‘‘సమ్భూత’’న్తి వచనసేసో ఇచ్ఛితోతి ఆహ ‘‘పటిచ్చ సమ్భూత’’న్తి. పథవిం పటిచ్చ సమ్భూతా హి సఞ్ఞాతి.

పథవీకసిణే సో పథవీసఞ్ఞీ హోతి, న పకతిపథవియం. తస్సాతి పథవీకసిణస్స. తేహీతి గణ్డాదీహి. సుట్ఠు విహతన్తి యథా వలీనం లేసోపి న హోతి, ఏవం సమ్మదేవ ఆకోటితం. నదీతళాకాదీనం తీరప్పదేసో ఉదకస్స ఆకరట్ఠేన కూలం, ఉన్నతభావతో ఉగ్గతం కూలం వియాతి ఉక్కూలం, భూమియా ఉచ్చట్ఠానం. విగతం కూలన్తి విక్కూలం, నీచట్ఠానం. తేనాహ ‘‘ఉచ్చనీచ’’న్తి. ఏకం సఞ్ఞన్తి ఏకం పథవీతిసఞ్ఞంయేవ.

౧౮౨. సతిపి సఙ్ఖారనిమిత్తవిరహే యాదిసానం నిమిత్తానం అభావేన ‘‘అనిమిత్త’’న్తి వుచ్చతి, తాని దస్సేతుం, ‘‘నిచ్చనిమిత్తాదివిరహితో’’తి వుత్తం. చతుమహాభూతికం చతుమహాభూతనిస్సితం. సళాయతనపటిసంయుత్తం చక్ఖాయతనాదిసళాయతనసహితం.

౧౮౩. విపస్సనాయ పటివిపస్సనన్తి ధమ్మానఞ్చ పున విపస్సనం. ఇధాతి అత్తనో పచ్చక్ఖభూతయథాధిగతమగ్గఫలం వదతీతి ఆహ – ‘‘అరియమగ్గే చేవ అరియఫలే చా’’తి. ఉపాదిసేసదరథదస్సనత్థన్తి సబ్బసో కిలేసుపధియా పహీనాయ ఖన్ధోపధి అవిసిట్ఠా, తప్పచ్చయా దరథా ఉపాదిసేసదరథా, తం దస్సనత్థం. యస్మా విసయతో గామసఞ్ఞా ఓళారికా, మనుస్ససఞ్ఞా సుఖుమా, తస్మా మనుస్ససఞ్ఞాయ గామసఞ్ఞం నివత్తేత్వా. యస్మా పన మనుస్ససఞ్ఞాపి సభాగవత్థుపరిగ్గహతో ఓళారికా, సభాగవత్థుతో అరఞ్ఞసఞ్ఞా సుఖుమా, తస్మా అరఞ్ఞసఞ్ఞాయ మనుస్ససఞ్ఞం నివత్తేత్వా. పథవీసఞ్ఞాదినివత్తనే కారణం హేట్ఠా సుత్తన్తరేసు చ వుత్తమేవ. అనుపుబ్బేనాతి మగ్గప్పటిపాటియా. నిచ్చసారాదీనం సబ్బసో అవత్థుతాయ అచ్చన్తమేవ సుఞ్ఞత్తా అచ్చన్తసుఞ్ఞతా.

౧౮౪. సుఞ్ఞతఫలసమాపత్తిన్తి సుఞ్ఞతవిమోక్ఖస్స ఫలభూతత్తా, సుఞ్ఞతానుపస్సనాయ వసేన సమాపజ్జితబ్బత్తా చ సుఞ్ఞతఫలసమాపత్తిన్తి లద్ధనామం అరహత్తఫలసమాపత్తిం. యస్మా అతీతే పచ్చేకసమ్బుద్ధా అహేసుం, అనాగతే భవిస్సన్తి, ఇదాని పన బుద్ధసాసనస్స ధరమానత్తా పచ్చేకబుద్ధా న వత్తన్తి, తస్మా పచ్చేకబుద్ధగ్గహణం అకత్వా, ‘‘ఏతరహిపి బుద్ధబుద్ధసావకసఙ్ఖాతా’’ఇచ్చేవ వుత్తం. న హి బుద్ధసాసనే ధరన్తే పచ్చేకబుద్ధా భవన్తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

చూళసుఞ్ఞతసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.