౮. ఆనాపానస్సతిసుత్తవణ్ణనా

౧౪౪. పుబ్బేనాతి నిస్సక్కే కరణవచనం. ‘‘అపరం విసేస’’న్తి వుత్తత్తా విసేసవిసయో చ పుబ్బసద్దోతి ఆహ – ‘‘సీలపరిపూరణాదితో పుబ్బవిసేసతో’’తి.

౧౪౫. ఆరద్ధో యథానుసిట్ఠం పటిపత్తియా ఆరాధితో. యదత్థాయ సాసనే పబ్బజ్జా, విసేసాపత్తి చ, తదేవేత్థ అప్పత్తన్తి అధిప్పేతం, తం ఝానవిపస్సనానిమిత్తన్తి ఆహ – ‘‘అప్పత్తస్స అరహత్తస్సా’’తి. కోముదీతి కుముదవతీ. తదా కిర కుముదాని సుపుప్ఫితాని హోన్తి. తేనాహ – ‘‘కుముదానం అత్థితాయ కోముదీ’’తి. కుముదానం సమూహో, కుముదాని ఏవ వా కోముదా, తే ఏత్థ అత్థీతి కోముదీతి. పవారణసఙ్గహన్తి మహాపవారణం అకత్వా ఆగమనీయసఙ్గహణం.

ఆరద్ధవిపస్సకస్సాతి ఆరభితవిపస్సనస్స, విపస్సనం వడ్ఢేత్వా ఉస్సుక్కాపేత్వా విపస్సిస్స. భిక్ఖూ ఇధ ఓసరిస్సన్తి వుత్థవస్సా పవారితపవారణా ‘‘భగవన్తం వన్దిస్సామ, కమ్మట్ఠానం సోధేస్సామ, యథాలద్ధం విసేసఞ్చ పవేదిస్సామా’’తి అజ్ఝాసయేన. ఇమే భిక్ఖూతి ఇమే తరుణసమథవిపస్సనా భిక్ఖూ. విసేసం నిబ్బత్తేతుం న సక్ఖిస్సన్తి సేనాసనసప్పాయాదిఅలాభేన. అపలిబుద్ధన్తి అఞ్ఞేహి అనుపద్దుతం. సేనాసనం గహేతుం న లభన్తి అన్తోవస్సభావతో. ఏకస్స దిన్నోపి సబ్బేసం దిన్నోయేవ హోతి, తస్మా సుతసుతట్ఠానేయేవ ఏకమాసం వసిత్వా ఓసరింసు.

౧౪౬. అలన్తి యుత్తం, ఓపాయికన్తి అత్థో, ‘‘అలమేవ నిబ్బిన్దితు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౭౨; సం. ని. ౨.౧౨౪, ౧౨౮, ౧౩౪, ౧౪౩) వియ. పుటబద్ధం పరిహరిత్వా అసితం పుటోసం అ-కారస్స ఓ-కారం కత్వా. తేనాహ ‘‘పాథేయ్య’’న్తి.

౧౪౭. విపస్సనా కథితాతి అనిచ్చసఞ్ఞాముఖేనేవ విపస్సనాభావనా కథితా. న హి కేవలాయ అనిచ్చానుపస్సనాయ విపస్సనాకిచ్చం సమిజ్ఝతి. బహూ భిక్ఖూ తే చ విత్థారరుచికాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది.

౧౪౯. సబ్బత్థాతి సబ్బవారేసు. ‘‘తస్మా తిహ, భిక్ఖవే, వేదనానుపస్సీ’’తిఆదీసుపి పీతిపటిసంవేదితాదివసేనేవ వేదనానుపస్సనాయ వుత్తత్తా, ‘‘సుఖవేదనం సన్ధాయేతం వుత్త’’న్తి ఆహ. సతిపట్ఠానభావనామనసికారతాయ వుత్తం – ‘‘సాధుకం మనసికార’’న్తి. సఞ్ఞానామేన పఞ్ఞా వుత్తా తేసం పయోగత్తా. మనసికారనామేన వేదనా వుత్తా, భావనాయ పరిచితత్తా ఆరమ్మణస్స మనసికారన్తి కత్వా. వితక్కవిచారే ఠపేత్వాతి వుత్తం వచీసఙ్ఖారత్తా తేసం.

ఏవం సన్తేపీతి యదిపి మనసికారపరియాపన్నతాయ ‘‘మనసికారో’’తి వుత్తం, ఏవం సన్తే వేదనానుపస్సనాభావో న యుజ్జతి, అస్సాసపస్సాసా హిస్స ఆరమ్మణం. వత్థున్తి సుఖాదీనం వేదనానం పవత్తిట్ఠానభూతం వత్థుం ఆరమ్మణం కత్వా వేదనావ వేదియతి, వేదనాయ ఏకన్తభావదస్సనేన తస్స వేదనానుపస్సనాభావో యుజ్జతి ఏవాతి ఇమమత్థం దస్సేతి. ఏతస్స అనుయోగస్స.

ద్వీహాకారేహీతి యే సన్ధాయ వుత్తం, తే దస్సేన్తో ‘‘ఆరమ్మణతో అసమ్మోహతో చా’’తి ఆహ. సప్పీతికే ద్వే ఝానేతి పీతిసహగతాని పఠమదుతియజ్ఝానాని పటిపాటియా సమాపజ్జతి. సమాపత్తిక్ఖణేతి సమాపజ్జనక్ఖణే. ఝానపటిలాభేనాతి ఝానేన సమఙ్గీభావేన. ఆరమ్మణతో ఆరమ్మణముఖేన తదారమ్మణఝానపరియాపన్నా పీతి పటిసంవిదితా హోతి ఆరమ్మణస్స పటిసంవిదితత్తా. యథా నామ సప్పపరియేసనం చరన్తేన తస్స ఆసయే పటిసంవిదితే సోపి పటిసంవిదితోవ హోతి మన్తాగదబలేన తస్స గహణస్స సుకరత్తా; ఏవం పీతియా ఆసయభూతే ఆరమ్మణే పటిసంవిదితే సా పీతి పటిసంవిదితా ఏవ హోతి సలక్ఖణతో సామఞ్ఞలక్ఖణతో చ తస్సా గహణస్స సుకరత్తా. విపస్సనాక్ఖణేతి విపస్సనాపఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయ మగ్గపఞ్ఞాయ విసేసతో దస్సనక్ఖణే. లక్ఖణపటివేధాతి పీతియా సలక్ఖణస్స సామఞ్ఞలక్ఖణస్స చ పటివిజ్ఝనేన. యఞ్హి పీతియా విసేసతో సామఞ్ఞతో చ లక్ఖణం, తస్మిం విదితే సా యాథావతో విదితా హోతి. తేనాహ – ‘‘అసమ్మోహతో పీతి పటిసంవిదితా హోతీ’’తి.

ఇదాని తమత్థం పాళియా విభావేతుం, ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ దీఘం అస్సాసవసేనాతి దీఘస్స అస్సాసస్స ఆరమ్మణభూతస్స వసేన. చిత్తస్స ఏకగ్గతం అవిక్ఖేపం పజానతోతి ఝానపరియాపన్నం అవిక్ఖేపోతి లద్ధనామం చిత్తస్సేకగ్గతం తంసమ్పయుత్తాయ పఞ్ఞాయ పజానతో. యథేవ హి ఆరమ్మణముఖేన పీతి పటిసంవిదితా హోతి, ఏవం తంసమ్పయుత్తధమ్మాపి ఆరమ్మణముఖేన పటిసంవిదితా ఏవ హోన్తి. సతి ఉపట్ఠితా హోతీతి దీఘం అస్సాసవసేన ఝానసమ్పయుత్తా సతి తస్మిం ఆరమ్మణే ఉపట్ఠితే ఆరమ్మణముఖేన ఝానేపి ఉపట్ఠితా ఏవ నామ హోతి. తాయ సతియాతి ఏవం ఉపట్ఠితాయ తాయ సతియా యథావుత్తేన తేన ఞాణేన సుప్పటివిదితత్తా ఆరమ్మణస్స తస్స వసేన తదారమ్మణా సా పీతి పటిసంవిదితా హోతి. అవసేసపదానిపీతి ‘‘దీఘం పస్సాసవసేనా’’తిఆదిపదానిపి.

ఏవం పటిసమ్భిదామగ్గే వుత్తమత్థం ఇమస్మిం సుత్తే యోజేత్వా దస్సేతుం, ‘‘ఇతీ’’తిఆది వుత్తం. ఇమినాపి యోగినా మనసికారేన పటిలభితబ్బతో పటిలాభోతి వుత్తం – ‘‘ఝానసమ్పయుత్తే వేదనాసఙ్ఖాతమనసికారపటిలాభేనా’’తి.

అస్సాసపస్సాసనిమిత్తన్తి అస్సాసపస్సాసే నిస్సాయ పటిలద్ధపటిభాగనిమిత్తం ఆరమ్మణం కిఞ్చాపి కరోతి; సతిఞ్చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ ఉపట్ఠపేత్వా పవత్తనతో ఆరమ్మణముఖేన తదారమ్మణస్స పటిసంవిదితత్తా చిత్తే చిత్తానుపస్సీయేవ నామేస హోతి. ఏవం చిత్తానుపస్సనాపి సతిసమ్పజఞ్ఞబలేనేవ హోతీతి ఆహ ‘‘న హీ’’తిఆది. పజహతి ఏతేన, సయం వా పజహతీతి పహానం, ఞాణం. దోమనస్సవసేన బ్యాపాదనీవరణం దస్సితం తదేకట్ఠభావతో. తస్సాతి నీవరణపబ్బస్స. పహానకరఞాణన్తి పజహనఞాణం. విపస్సనాపరమ్పరన్తి పటిపాటియా విపస్సనమాహ. సమథపటిపన్నన్తి మజ్ఝిమసమథనిమిత్తం పటిపన్నచిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతి. ఏకతో ఉపట్ఠానన్తి పటిపక్ఖవిగమేన ఏకభావేన ఉపట్ఠానం. సహజాతానం అజ్ఝుపేక్ఖనా హోతీతి పగ్గహనిగ్గహసమ్పహంసనేసు బ్యాపారస్స అనాపజ్జితత్తా ఆరమ్మణానం అజ్ఝుపేక్ఖనా, ‘‘యదత్థి యం భూతం తం పజహతి ఉపేక్ఖం పటిలభతీ’’తి, ఏవం వుత్తఅజ్ఝుపేక్ఖనా పవత్తాతి పటిపన్నా. కేవలం నీవరణాదిధమ్మేతి నీవరణాదిధమ్మే ఏవ పహీనే దిస్వా, అథ ఖో తేసం పజహనఞాణమ్పి యాథావతో పఞ్ఞాయ దిస్వా అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘ధమ్మాపి ఖో, భిక్ఖవే, పహాతబ్బా, పగేవ అధమ్మా’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౦).

౧౫౦. అనిచ్చాదివసేన పవిచినతీతి అనిచ్చాదిప్పకారేహి విచినతి పస్సతి. నిరామిసాతి కిలేసామిసరహితా. కాయికచేతసికదరథపటిప్పస్సద్ధియాతి కాయచిత్తానం సాధుభావూపగమనేన విక్ఖమ్భితత్తా. సహజాతధమ్మానం ఏకసభావేన పవత్తియా సహజాతఅజ్ఝుపేక్ఖనాయ అజ్ఝుపేక్ఖితా హోతి.

తస్మిం కాయే పవత్తా కాయారమ్మణా సతి, పుబ్బభాగియో సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో. ఏస నయో సేసేసుపి. సోమనస్ససహగతచిత్తుప్పాదవసేన చేతం ఓక్కమనం ఓలియనం కోసజ్జం, తతో అతివత్తనం అతిధావనం ఉద్ధచ్చం, తదుభయవిధురా బోజ్ఝఙ్గుపేక్ఖాభూతా అనోసక్కనఅనతివత్తనసఙ్ఖాతా మజ్ఝత్తాకారతా. ఇదాని యథేవ హీతిఆదినా తమేవ మజ్ఝత్తాకారం ఉపమాయ విభావేతి. తుదనం వా పతోదేన. ఆకడ్ఢనం వా రస్మినా. నత్థి న కాతబ్బం అత్థి. ఏకచిత్తక్ఖణికాతి ఏకేకస్మిం చిత్తే విపస్సనావసేన సహ ఉప్పజ్జనకా. నానారసలక్ఖణాతి నానాకిచ్చా చేవ నానాసభావా చ.

౧౫౨. వుత్తత్థానేవ సబ్బాసవసుత్తవణ్ణనాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౨౭) ఆనాపానారమ్మణా అపరాపరం పవత్తసతియో ఆరమ్మణసీసేన తదారమ్మణా ధమ్మా గహితా, తా పనేకసన్తానే లోకియచిత్తసమ్పయుత్తాతి లోకియా, తా వడ్ఢమానా లోకియం చతుబ్బిధమ్పి సతిపట్ఠానం పరిపూరేన్తి. విజ్జావిముత్తిఫలనిబ్బానన్తి విముత్తీనం ఫలభూతం తేహియేవ వేదితబ్బం కిలేసనిబ్బానం, అమతమహానిబ్బానమేవ విజ్జావిముత్తీనం అధిగమేన అధిగన్తబ్బతాయ తథా వుత్తం. పరిపూరణఞ్చస్స ఆరమ్మణం కత్వా అమతస్సానుభవనమేవ. ఇధ సుత్తే లోకియాపి బోజ్ఝఙ్గా కథితా లోకుత్తరాపీతి ఏత్తకం గహేత్వా, ‘‘ఇతి లోకియస్స ఆగతట్ఠానే లోకియం కథిత’’న్తి చ అత్థవణ్ణనావసేన అట్ఠకథాయం కథితం. థేరోతి మహాధమ్మరక్ఖితత్థేరో. అఞ్ఞత్థ ఏవం హోతీతి అఞ్ఞస్మిం లోకియలోకుత్తరధమ్మానం తత్థ తత్థ వోమిస్సకనయేన ఆగతసుత్తే ఏవం లోకియం ఆగతం, ఇధ లోకుత్తరం ఆగతన్తి కథేతబ్బం హోతి. లోకుత్తరం ఉపరి ఆగతన్తి విజ్జావిముత్తిం పరిపూరేన్తీతి ఏవం లోకుత్తరం ఉపరి దేసనాయం ఆగతం; తస్మా లోకియా ఏవ బోజ్ఝఙ్గా విజ్జావిముత్తి పరిపూరికా కథేతబ్బా లోకుత్తరానం బోజ్ఝఙ్గానం విజ్జాగహణేన గహితత్తా, తస్మా థేరేన వుత్తోయేవేత్థ అత్థో గహేతబ్బో. సేసం వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఆనాపానస్సతిసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.