౨. అనుపదవగ్గో
౧. అనుపదసుత్తవణ్ణనా
౯౩. ఇద్ధిమాతి గుణో పాకటో పరతోఘోసేన వినా పాసాదకమ్పనదేవచారికాదీహి సయమేవ పకాసభావతో; ధుతవాదాదిగుణానమ్పి తథాభావే ఏతేనేవ నయేన తేసం గుణానం పాకటయోగతో చ పరేసం నిచ్ఛితభావతో చ. పఞ్ఞవతో గుణాతి పఞ్ఞాపభేదపభావితే గుణవిసేసే సన్ధాయ వదతి. తే హి యేభుయ్యేన పరేసం అవిసయా. తేనాహ – ‘‘న సక్కా అకథితా జానితు’’న్తి. విసభాగా సభాగా నామ అయోనిసోమనసికారబహులేసు పుథుజ్జనేసు, తే పన అప్పహీనరాగదోసతాయ పరస్స విజ్జమానమ్పి గుణం మక్ఖేత్వా అవిజ్జమానం అవణ్ణమేవ ఘోసేన్తీతి ఆహ – ‘‘విసభాగ…పే… కథేన్తీ’’తి.
యా అట్ఠారసన్నం ధాతూనం సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదతో ఆదీనవతో యథాభూతం పజాననా, అయం ధాతుకుసలతా. ఆయతనకుసలతాయపి ఏసేవ నయో. అవిజ్జాదీసు ద్వాదససు పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు కోసల్లం పటిచ్చసముప్పాదకుసలతా. ఇదం ఇమస్స ఫలస్స ఠానం కారణం, ఇదం అట్ఠానం అకారణన్తి ఏవం ఠానఞ్చ ఠానతో, అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజాననా, అయం ఠానాట్ఠానకుసలతా. యో పన ఇమేసు ధాతుఆదీసు పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన నిస్సఙ్గగతియా పణ్డాతి లద్ధనామేన ఞాణేన ఇతో గతో పవత్తో, అయం పణ్డితో నామాతి ఆహ – ‘‘ఇమేహి చతూహి కారణేహి పణ్డితో’’తి. మహన్తానం అత్థానం పరిగ్గణ్హనతో మహతీ పఞ్ఞా ఏతస్సాతి మహాపఞ్ఞో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయోతి ఆహ – ‘‘మహాపఞ్ఞాదీహి సమన్నాగతోతి అత్థో’’తి.
నానత్తన్తి యాహి మహాపఞ్ఞాదీహి సమన్నాగతత్తా థేరో ‘‘మహాపఞ్ఞో’’తిఆదినా కిత్తీయతి, తాసం మహాపఞ్ఞాదీనం ఇదం నానత్తం అయం వేమత్తతా. యస్స కస్సచి (దీ. ని. టీ. ౩.౨౧౬; సం. ని. టీ. ౧.౧.౧౧౦; అ. ని. టీ. ౧.౧.౫౮౪) విసేసతో అరూపధమ్మస్స మహత్తం నామ కిచ్చసిద్ధియా వేదితబ్బన్తి తదస్స కిచ్చసిద్ధియా దస్సేన్తో, ‘‘మహన్తే సీలక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి మహాపఞ్ఞా’’తిఆదిమాహ. తత్థ హేతుమహన్తతాయ పచ్చయమహన్తతాయ నిస్సయమహన్తతాయ పభేదమహన్తతాయ కిచ్చమహన్తతాయ ఫలమహన్తతాయ ఆనిసంసమహన్తతాయ చ సీలక్ఖన్ధస్స మహన్తభావో వేదితబ్బో. తత్థ హేతూ అలోభాదయో, పచ్చయా హిరోత్తప్పసద్ధాసతివీరియాదయో. నిస్సయా సావకబోధిపచ్చేకబోధిసమ్మాసమ్బోధినియతతా తంసమఙ్గినో చ పురిసవిసేసా. పభేదో చారిత్తాదివిభాగో. కిచ్చం తదఙ్గాదివసేన పటిపక్ఖస్స విధమనం. ఫలం సగ్గసమ్పదా నిబ్బానసమ్పదా చ. ఆనిసంసో పియమనాపతాది. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౯) ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తాదీసు (మ. ని. ౧.౬౪ ఆదయో) చ ఆగతనయేన వేదితబ్బో. ఇమినా నయేన సమాధిక్ఖన్ధాదీనమ్పి మహన్తతా యథారహం నిద్ధారేత్వా వేదితబ్బా, ఠానాట్ఠానాదీనం పన మహన్తభావో మహావిసయతాయ వేదితబ్బో. తత్థ ఠానాట్ఠానానం మహావిసయతా బహుధాతుకసుత్తే (మ. ని. ౩.౧౨౪ ఆదయో) సయమేవ ఆగమిస్సతి. విహారసమాపత్తీనం సమాధిక్ఖన్ధే నిద్ధారితనయేన వేదితబ్బా, అరియసచ్చానం సకలసాసనసఙ్గహణతో సచ్చవిభఙ్గే (విభ. ౧౮౯ ఆదయో) తంసంవణ్ణనాసు (విభ. అట్ఠ. ౧౮౯ ఆదయో) ఆగతనయేన. సతిపట్ఠానాదీనం విభఙ్గాదీసు (విభ. ౩౫౫ ఆదయో) తంసంవణ్ణనాదీసు (విభ. అట్ఠ. ౩౫౫ ఆదయో) చ ఆగతనయేన. సామఞ్ఞఫలానం మహతో హితస్స మహతో సుఖస్స మహతో అత్థస్స మహతో యోగక్ఖేమస్స నిప్ఫత్తిభావతో సన్తపణీతనిపుణఅతక్కావచరపణ్డితవేదనీయభావతో చ. అభిఞ్ఞానం మహాసమ్భారతో మహావిసయతో మహాకిచ్చతో మహానుభావతో మహానిప్ఫత్తితో చ. నిబ్బానస్స మదనిమ్మదనాదిమహత్థసిద్ధితో మహన్తతా వేదితబ్బా.
పుథుపఞ్ఞాతి ఏత్థాపి వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – నానాఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి, ‘‘అయం రూపక్ఖన్ధో నామ…పే… అయం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో నామా’’తి, ఏవం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం నానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి. తేసుపి ‘‘ఏకవిధేన రూపక్ఖన్ధో, ఏకాదసవిధేన రూపక్ఖన్ధో, ఏకవిధేన వేదనాక్ఖన్ధో, బహువిధేన వేదనాక్ఖన్ధో, ఏకవిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో…పే… ఏకవిధేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, బహువిధేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి ఏవం ఏకేకస్స ఖన్ధస్స ఏకవిధాదివసేన అతీతాదిభేదవసేనపి నానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి. తథా ‘‘ఇదం చక్ఖాయతనం నామ…పే… ఇదం ధమ్మాయతనం నామ. తత్థ దసాయతనా కామావచరా, ద్వే చతుభూమకా’’తి ఏవం ఆయతననానత్తం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి.
నానాధాతూసూతి ‘‘అయం చక్ఖుధాతు నామ…పే… అయం మనోవిఞ్ఞాణధాతు నామ. తత్థ సోళస ధాతుయో కామావచరా, ద్వే చతుభూమకా’’తి ఏవం నానాధాతూసు పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి. తయిదం ఉపాదిణ్ణకధాతువసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. పచ్చేకబుద్ధానఞ్హి ద్విన్నఞ్చ అగ్గసావకానం ఉపాదిణ్ణకధాతూసుయేవ నానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి. తఞ్చ ఖో ఏకదేసతోవ, నో నిప్పదేసతో, అనుపాదిణ్ణకధాతూనం పన నానాకరణం న జానన్తియేవ. సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానంయేవ పన, ‘‘ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నత్తా ఇమస్స రుక్ఖస్స ఖన్ధో సేతో హోతి, ఇమస్స కణ్హో, ఇమస్స బహలత్తచో, ఇమస్స తనుత్తచో, ఇమస్స పత్తం వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన ఏవరూపం, ఇమస్స పుప్ఫం నీలం పీతం లోహితం ఓదాతం సుగన్ధం దుగ్గన్ధం, ఫలం ఖుద్దకం మహన్తం దీఘం వట్టం సుసణ్ఠానం మట్ఠం ఫరుసం సుగన్ధం మధురం తిత్తకం అమ్బిలం కటుకం కసావం, కణ్టకో తిఖిణో అతిఖిణో ఉజుకో కుటిలో లోహితో ఓదాతో హోతీ’’తి ధాతునానత్తం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి.
అత్థేసూతి రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు. నానాపటిచ్చసముప్పాదేసూతి అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదతో సన్తానభేదతో చ నానప్పభేదేసు పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు. అవిజ్జాదిఅఙ్గానఞ్హి పచ్చేకం పటిచ్చసముప్పాదసఞ్ఞితాతి. తేనాహ – సఙ్ఖారపిటకే ‘‘ద్వాదస పచ్చయా ద్వాదస పటిచ్చసముప్పాదా’’తి. నానాసుఞ్ఞతమనుపలబ్భేసూతి నానాసభావేసు నిచ్చసారాదివిరహతో సుఞ్ఞసభావేసు, తతో ఏవ ఇత్థిపురిసఅత్తఅత్తనియాదివసేన అనుపలబ్భేసు సభావేసు. మ-కారో హేత్థ పదసన్ధికరో. నానాఅత్థేసూతి అత్థపటిసమ్భిదావిసయేసు పచ్చయుప్పన్నాదినానాఅత్థేసు. ధమ్మేసూతి ధమ్మపటిసమ్భిదావిసయేసు పచ్చయాదినానాధమ్మేసు. నిరుత్తీసూతి తేసంయేవ అత్థధమ్మానం నిద్ధారణవచనసఙ్ఖాతాసు నానానిరుత్తీసు. పటిభానేసూతి ఏత్థ అత్థపటిసమ్భిదాదీసు విసయభూతేసు, ‘‘ఇమాని ఇదమత్థజోతకానీ’’తి (విభ. ౭౨౫-౭౪౫) తథా తథా పటిభానతో పటిభానానీతి లద్ధనామేసు ఞాణేసు. పుథు నానాసీలక్ఖన్ధేసూతిఆదీసు సీలస్స పుథుత్తం నానత్తఞ్చ వుత్తమేవ. ఇతరేసం పన వుత్తనయానుసారేన సువిఞ్ఞేయ్యత్తా పాకటమేవ. యం పన అభిన్నం ఏకమేవ నిబ్బానం, తత్థ ఉపచారవసేన పుథుత్తం గహేతబ్బన్తి ఆహ – ‘‘పుథు నానాజనసాధారణే ధమ్మే సమతిక్కమ్మా’’తి. తేనస్స మదనిమ్మదనాదిపరియాయేన పుథుత్తం పరిదీపితం హోతి.
ఏవం విసయవసేన పఞ్ఞాయ మహత్తం పుథుత్తఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని సమ్పయుత్తధమ్మవసేన హాసభావం, పవత్తిఆకారవసేన జవనభావం, కిచ్చవసేన తిక్ఖాదిభావఞ్చ దస్సేతుం, ‘‘కతమా హాసపఞ్ఞా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ హాసబహులోతి పీతిబహులో. సేసపదాని తస్సేవ వేవచనాని. సీలం పరిపూరేతీతి హట్ఠపహట్ఠో ఉదగ్గుదగ్గో హుత్వా పీతిసహగతాయ పఞ్ఞాయ. పీతిసోమనస్ససహగతా హి పఞ్ఞా అభిరతివసేన ఆరమ్మణే ఫుల్లా వికసితా వియ పవత్తతి; న ఉపేక్ఖాసహగతాతి పాతిమోక్ఖసీలం ఠపేత్వా హాసనీయం పరం తివిధమ్పి సీలం పరిపూరేతీతి అత్థో. విసుం వుత్తత్తా పున సీలక్ఖన్ధమాహ. సమాధిక్ఖన్ధన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.
రూపం అనిచ్చతో ఖిప్పం జవతీతి రూపక్ఖన్ధం అనిచ్చన్తి సీఘం వేగేన పవత్తియా పటిపక్ఖదూరీభావేన పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స సాతిసయత్తా ఇన్దేన విస్సట్ఠవజిరం వియ లక్ఖణం పటివిజ్ఝన్తీ అదన్ధాయన్తీ రూపక్ఖన్ధే అనిచ్చలక్ఖణం వేగసా పటివిజ్ఝతి, తస్మా సా జవనపఞ్ఞా నామాతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనావసేన జవనపఞ్ఞం దస్సేత్వా బలవవిపస్సనావసేన దస్సేతుం, ‘‘రూప’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఖయట్ఠేనాతి యత్థ యత్థ ఉప్పజ్జతి, తత్థ తత్థేవ భిజ్జనతో ఖయసభావత్తా. భయట్ఠేనాతి భయానకభావతో. అసారకట్ఠేనాతి అత్తసారవిరహతో నిచ్చసారాదివిరహతో చ. తులయిత్వాతి తులాభూతాయ విపస్సనాపఞ్ఞాయ తులేత్వా. తీరయిత్వాతి తాయ ఏవ తీరణభూతాయ తీరేత్వా. విభావయిత్వాతి యాథావతో పకాసేత్వా పఞ్చక్ఖన్ధం విభూతం కత్వా. రూపనిరోధేతి రూపక్ఖన్ధస్స నిరోధభూతే నిబ్బానే నిన్నపోణపబ్భారవసేన. ఇదాని సిఖాప్పత్తవిపస్సనావసేన జవనపఞ్ఞం దస్సేతుం, పున ‘‘రూప’’న్తిఆది వుత్తం. వుట్ఠానగామినివిపస్సనావసేనాతి కేచి.
ఞాణస్స తిక్ఖభావో నామ సవిసేసం పటిపక్ఖసముచ్ఛిన్దనేన వేదితబ్బోతి, ‘‘ఖిప్పం కిలేసే ఛిన్దతీతి తిక్ఖపఞ్ఞా’’తి వత్వా తే పన కిలేసే విభాగేన దస్సేన్తో, ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్క’’న్తిఆదిమాహ. తిక్ఖపఞ్ఞో హి ఖిప్పాభిఞ్ఞో హోతి, పటిపదా చస్స న చలతీతి ఆహ – ‘‘ఏకస్మిం ఆసనే చత్తారో అరియమగ్గా అధిగతా హోన్తీ’’తిఆది.
‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా నిరోధధమ్మా’’తి యాథావతో దస్సనేన సచ్చసమ్పటివేధో ఇజ్ఝతి, న అఞ్ఞథాతి కారణముఖేన నిబ్బేధికపఞ్ఞం దస్సేతుం, ‘‘సబ్బసఙ్ఖారేసు ఉబ్బేగబహులో హోతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉబ్బేగబహులోతి వుత్తనయేన సబ్బసఙ్ఖారేసు అభిణ్హం పవత్తసంవేగో. ఉత్తాసబహులోతి ఞాణుత్రాసవసేన సబ్బసఙ్ఖారేసు బహుసో ఉత్రస్తమానసో. తేన ఆదీనవానుపస్సనమాహ. ఉక్కణ్ఠనబహులోతి పన ఇమినా నిబ్బిదానుపస్సనం ఆహ – అరతిబహులోతిఆదినా తస్సా ఏవ అపరాపరుప్పత్తిం. బహిముఖోతి సబ్బసఙ్ఖారతో బహిభూతం నిబ్బానం ఉద్దిస్స పవత్తఞాణముఖో, తథా వా పవత్తితవిమోక్ఖముఖో. నిబ్బిజ్ఝనం నిబ్బేధో, సో ఏతిస్సా అత్థి, నిబ్బిజ్ఝతీతి వా నిబ్బేధా, సావ పఞ్ఞా నిబ్బేధికా. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
పజ్జతి ఏతేన విపస్సనాదికోతి పదం, సమాపత్తి, తస్మా అనుపదన్తి అనుసమాపత్తియోతి అత్థో. పదం వా సమ్మసనుపగా ధమ్మా విపస్సనాయ పవత్తిట్ఠానభావతో. తేనాహ ‘‘సమాపత్తివసేన వా’’తి. ఝానఙ్గవసేన వాతి ఝానఙ్గవసేనాతి చ అత్థో. అట్ఠకథాయం పన కమత్థో ఇధ పదసద్దో, తస్మా అనుపదం అనుక్కమేనాతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘అనుపటిపాటియా’’తి. ధమ్మవిపస్సనన్తి తంతంసమాపత్తిచిత్తుప్పాదపరియాపన్నానం ధమ్మానం విపస్సనం. విపస్సతీతి సమాపత్తియో ఝానముఖేన తే తే ధమ్మే యాథావతో పరిగ్గహేత్వా, ‘‘ఇతిపి దుక్ఖా’’తిఆదినా సమ్మసతి. అద్ధమాసేన అరహత్తం పత్తో ఉక్కంసగతస్స సావకానం సమ్మసనచారస్స నిప్పదేసేన పవత్తియమానత్తా, సావకపారమీఞాణస్స చ తథా పటిపాదేతబ్బత్తా. ఏవం సన్తేపీతి యదిపి మహామోగ్గల్లానత్థేరో న చిరస్సేవ అరహత్తం పత్తో; ధమ్మసేనాపతి పన తతో చిరేన, ఏవం సన్తేపి యస్మా మోగ్గల్లానత్థేరోపి మహాపఞ్ఞోవ, తస్మా సారిపుత్తత్థేరోవ మహాపఞ్ఞతరోతి. ఇదాని తమత్థం పాకటతరం కాతుం, ‘‘మహామోగ్గల్లానత్థేరో హీ’’తిఆది వుత్తం. సమ్మసనం చరతి ఏత్థాతి సమ్మసనచారో, విపస్సనాభూమి, తం సమ్మసనచారం. ఏకదేసమేవాతి సకఅత్తభావే సఙ్ఖారే అనవసేసతో పరిగ్గహేతుఞ్చ సమ్మసితుఞ్చ అసక్కోన్తం అత్తనో అభినీహారసముదాగతఞాణబలానురూపం ఏకదేసమేవ పరిగ్గహేత్వా సమ్మసన్తో. నను చ ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి (సం. ని. ౪.౨౬) వచనతో వట్టదుక్ఖతో ముచ్చితుకామేన సబ్బం పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానితబ్బమేవ? సచ్చమేతం, తఞ్చ ఖో సమ్మసనుపగధమ్మవసేన వుత్తం. తస్మా ససన్తానగతే సబ్బధమ్మే, పరసన్తానగతే చ తేసం సన్తానవిభాగం అకత్వా బహిద్ధాభావసామఞ్ఞతో సమ్మసనం, అయం సావకానం సమ్మసనచారో. థేరో పన బహిద్ధాధమ్మేపి సన్తానవిభాగేన కేచి కేచి ఉద్ధరిత్వా సమ్మసి, తఞ్చ ఖో ఞాణేన ఫుట్ఠమత్తం కత్వా. తేన వుత్తం – ‘‘యట్ఠికోటియా ఉప్పీళేన్తో వియ ఏకదేసమేవ సమ్మసన్తో’’తి. తత్థ ఞాణేన నామ యావతా నేయ్యం పవత్తితబ్బం, తథా అపవత్తనతో ‘‘యట్ఠికోటియా ఉప్పీళేన్తో వియా’’తిఆది వుత్తం. అనుపదధమ్మవిపస్సనాయ అభావతో ‘‘ఏకదేసమేవ సమ్మసన్తో’’తి వుత్తం.
బుద్ధానం సమ్మసనచారో దససహస్సిలోకధాతుయం సత్తసన్తానగతా, అనిన్ద్రియబద్ధా చ సఙ్ఖారాతి వదన్తి, కోటిసతసహస్సచక్కవాళేసూతి అపరే. తథా హి అద్ధత్తయవసేన పటిచ్చసముప్పాదనయం ఓసరిత్వా ఛత్తింసకోటిసతసహస్సముఖేన బుద్ధానం మహావజిరఞాణం పవత్తం. పచ్చేకబుద్ధానం ససన్తానగతేహి సద్ధిం మజ్ఝిమదేసవాసిసత్తసన్తానగతా అనిన్ద్రియబద్ధా చ సమ్మసనచారోతి వదన్తి, జమ్బుదీపవాసిసత్తసన్తానగతాతి కేచి. ధమ్మసేనాపతినోపి యథావుత్తసావకానం విపస్సనాభూమియేవ సమ్మసనచారో. తత్థ పన థేరో సాతిసయం నిరవసేసం అనుపదధమ్మం విపస్సి. తేన వుత్తం – ‘‘సావకానం సమ్మసనచారం నిప్పదేసం సమ్మసీ’’తి.
తత్థ ‘‘సావకానం విపస్సనాభూమీ’’తి ఏత్థ సుక్ఖవిపస్సకా లోకియాభిఞ్ఞప్పత్తా పకతిసావకా అగ్గసావకా పచ్చేకబుద్ధా సమ్మాసమ్బుద్ధాతి ఛసు జనేసు సుక్ఖవిపస్సకానం ఝానాభిఞ్ఞాహి అనధిగతపఞ్ఞానేపుఞ్ఞత్తా అన్ధానం వియ ఇచ్ఛితపదేసోక్కమనం విపస్సనాకాలే ఇచ్ఛికిచ్ఛితధమ్మవిపస్సనా నత్థి. తే యథాపరిగ్గహితధమ్మమత్తేయేవ ఠత్వా విపస్సనం వడ్ఢేన్తి. లోకియాభిఞ్ఞప్పత్తా పన పకతిసావకా యేన ముఖేన విపస్సనం ఆరభన్తి; తతో అఞ్ఞేన విపస్సనం విత్థారికం కాతుం సక్కోన్తి విపులఞాణత్తా. మహాసావకా అభినీహారసమ్పన్నత్తా తతో సాతిసయం విపస్సనం విత్థారికం కాతుం సక్కోన్తి. అగ్గసావకేసు దుతియో అభినీహారసమ్పత్తియా సమాధానస్స సాతిసయత్తా విపస్సనం తతోపి విత్థారికం కరోతి. పఠమో పన తతో మహాపఞ్ఞతాయ సావకేహి అసాధారణం విత్థారికం కరోతి. పచ్చేకబుద్ధో తేహిపి మహాభినీహారతాయ అత్తనో అభినీహారానురూపం తతోపి విత్థారికవిపస్సనం కరోన్తి. బుద్ధానం, సమ్మదేవ, పరిపూరితపఞ్ఞాపారమిపభావిత-సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాధిగమనస్స అనురూపాయాతి. యథా నామ కతవాలవేధపరిచయేన సరభఙ్గసదిసేన ధనుగ్గహేన ఖిత్తో సరో అన్తరా రుక్ఖలతాదీసు అసజ్జమానో లక్ఖణేయేవ పతతి; న సజ్జతి న విరజ్ఝతి, ఏవం అన్తరా అసజ్జమానా అవిరజ్ఝమానా విపస్సనా సమ్మసనీయధమ్మేసు యాథావతో నానానయేహి పవత్తతి. యం మహాఞాణన్తి వుచ్చతి, తస్స పవత్తిఆకారభేదో గణతో వుత్తోయేవ.
ఏతేసు చ సుక్ఖవిపస్సకానం విపస్సనాచారో ఖజ్జోతపభాసదిసో, అభిఞ్ఞప్పత్తపకతిసావకానం దీపపభాసదిసో, మహాసావకానం ఓక్కాపభాసదిసో, అగ్గసావకానం ఓసధితారకాపభాసదిసో, పచ్చేకబుద్ధానం చన్దపభాసదిసో, సమ్మాసమ్బుద్ధానం రస్మిసహస్సపటిమణ్డితసరదసూరియమణ్డలసదిసో ఉపట్ఠాసి. తథా సుక్ఖవిపస్సకానం విపస్సనాచారో అన్ధానం యట్ఠికోటియా గమనసదిసో, లోకియాభిఞ్ఞప్పత్తపకతిసావకానం దణ్డకసేతుగమనసదిసో, మహాసావకానం జఙ్ఘసేతుగమనసదిసో, అగ్గసావకానం సకటసేతుగమనసదిసో, పచ్చేకబుద్ధానం మహాజఙ్ఘమగ్గగమనసదిసో, సమ్మాసమ్బుద్ధానం మహాసకమగ్గగమనసదిసోతి వేదితబ్బో.
అరహత్తఞ్చ కిర పత్వాతి ఏత్థ కిర-సద్దో అనుస్సవలద్ధోయమత్థోతి దీపేతుం వుత్తో. పత్వా అఞ్ఞాసి అత్తనో విపస్సనాచారస్స మహావిసయత్తా తిక్ఖవిసదసూరభావస్స చ సల్లక్ఖణేన. కథం పనాయం మహాథేరో దన్ధం అరహత్తం పాపుణన్తో సీఘం అరహత్తం పత్తతో పఞ్ఞాయ అత్తానం సాతిసయం కత్వా అఞ్ఞాసీతి ఆహ – ‘‘యథా హీ’’తిఆది. మహాజటన్తి మహాజాలసాఖం అతివియ సిబ్బితజాలం. యట్ఠిం పన సారం వా ఉజుం వా న లభతి వేణుగ్గహణే అనుచ్చినిత్వా వేణుస్స గహితత్తా. ఏవంసమ్పదన్తి యథా తేసు పురిసేసు ఏకో వేళుగ్గహణే అనుచ్చినిత్వా వేళుయట్ఠిం గణ్హాతి, ఏకో ఉచ్చినిత్వా, ఏవం నిప్ఫత్తికం. పధానన్తి భావనానుయుఞ్జనం.
సత్తసట్ఠి ఞాణానీతి పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౭౩ మాతికా) ఆగతేసు తేసత్తతియా ఞాణేసు ఠపేత్వా ఛ అసాధారణఞాణాని సుతమయఞాణాదీని పటిభానపటిసమ్భిదాఞాణపరియోసానాని సత్తసట్ఠి ఞాణాని. తాని హి సావకేహి పవిచితబ్బాని, న ఇతరాని. సోళసవిధం పఞ్ఞన్తి (సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౩౭౯; సం. ని. టీ. ౩.౫.౩౭౯) మహాపఞ్ఞాదికా, నవానుపుబ్బవిహారసమాపత్తిపఞ్ఞాతి ఇదం సోళసవిధం పఞ్ఞం.
తత్రాతి తస్స. ఇదం హోతీతి ఇదం దాని వుచ్చమానం అనుపుబ్బసమ్మసనం హోతి. విపస్సనాకోట్ఠాసన్తి వితక్కాదిసమ్మసితబ్బధమ్మవిభాగేన విభత్తవిపస్సనాభాగం.
౯౪. పఠమే ఝానేతి ఉపసిలేసే భుమ్మం, తస్మా యే పఠమే ఝానే ధమ్మాతి యే పఠమజ్ఝానసంసట్ఠా ధమ్మాతి అత్థో. అన్తోసమాపత్తియన్తి చ సమాపత్తిసహగతే చిత్తుప్పాదే సమాపత్తిసమఞ్ఞం ఆరోపేత్వా వుత్తం. వవత్థితాతి కతవవత్థనా నిచ్ఛితా. పరిచ్ఛిన్నాతి ఞాణేన పరిచ్ఛిన్నా సలక్ఖణతో పరిచ్ఛిజ్జ ఞాతా. ఓలోకేన్తోతి ఞాణచక్ఖునా పచ్చక్ఖతో పస్సన్తో. అభినిరోపనం ఆరమ్మణే చిత్తస్స ఆరోపనం. అనుమజ్జనం ఆరమ్మణే చిత్తస్స అనువిచారణం. ఫరణం పణీతరూపేహి కాయస్స బ్యాపనం, విప్ఫారికభావో వా. సాతన్తి సాతమధురతా. అధిక్ఖేపో విక్ఖేపస్స పటిపక్ఖభూతం సమాధానం. ఫుసనం ఇన్ద్రియవిసయవిఞ్ఞాణస్స తతో ఉప్పజ్జిత్వా ఆరమ్మణే ఫుసనాకారేన వియ పవత్తి. వేదయితం ఆరమ్మణానుభవనం. సఞ్జాననం నీలాదివసేన ఆరమ్మణస్స సల్లక్ఖణం. చేతయితం చేతసో బ్యాపారో. విజాననం ఆరమ్మణూపలద్ధి. కత్తుకమ్యతా చిత్తస్స ఆరమ్మణేన అత్థికతా. తస్మిం ఆరమ్మణే అధిముచ్చనం, సన్నిట్ఠానం వా అధిమోక్ఖో. కోసజ్జపక్ఖే పతితుం అదత్వా చిత్తస్స పగ్గణ్హనం పగ్గాహో, అధిగ్గహోతి అత్థో. ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా ఠానం, అనిస్సజ్జనం వా ఉపట్ఠానం. సమప్పవత్తేసు అస్సేసు సారథి వియ సకిచ్చపసుతేసు సమ్పయుత్తేసు అజ్ఝుపేక్ఖనం మజ్ఝత్తతా. సమ్పయుత్తధమ్మానం ఆరమ్మణే అనునయనం సంచరణం అనునయో. సభావతోతి యథాభూతసభావతో. సోళసన్నం ఏవ చేత్థ ధమ్మానం గహణం తేసంయేవ థేరేన వవత్థాపితభావతో, తే ఏవస్స తదా ఉపట్ఠహింసు, న ఇతరేతి వదన్తి. వీరియసతిగ్గహణేన చేత్థ ఇన్ద్రియభావసామఞ్ఞతో సద్ధాపఞ్ఞా; సతిగ్గహణేనేవ ఏకన్తానవజ్జభావసామఞ్ఞతో పస్సద్ధిఆదయో ఛ యుగళా; అలోభాదోసా చ సఙ్గహితా ఝానచిత్తుప్పాదపరియాపన్నత్తా తేసం ధమ్మానం. థేరేన చ ధమ్మా వవత్థానసామఞ్ఞతో ఆరద్ధా. తే న ఉపట్ఠహింసూతి న సక్కా వత్తున్తి అపరే.
విదితా ఉప్పజ్జన్తీతి ఉప్పాదేపి నేసం వేదనానం పజాననం హోతియేవాతి అత్థో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. తం జానాతీతి తంఞాణో, తస్స భావో తంఞాణతా, ఞాణస్స అత్తసంవేదనన్తి అత్థో. తంసమానయోగక్ఖమాహి సమ్పయుత్తధమ్మా. ఞాణబహుతాతి ఞాణస్స బహుభావో, ఏకచిత్తుప్పాదే అనేకఞాణతాతి అత్థో. ఇదాని తమేవత్థం వివరితుం, ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. న సక్కా జానితుం ఆరమ్మణకరణస్స అభావతో. అసమ్మోహావబోధో చ ఈదిసస్స ఞాణస్స నత్థి. ఏకేకమేవ ఞాణం ఉప్పజ్జతి తస్మిం ఖణే ఏకస్సేవ ఆవజ్జనస్స ఉప్పజ్జనతో, న చ ఆవజ్జనేన వినా చిత్తుప్పత్తి అత్థి. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘చుల్లాసీతిసహస్సాని, కప్పా తిట్ఠన్తి యే మరూ;
న త్వేవ తేపి జీవన్తి, ద్వీహి చిత్తేహి సంయుతా’’తి. (మహాని. ౧౦, ౩౯) చ,
‘‘నత్థి చిత్తే యుగా గహీ’’తి చ –
వత్థారమ్మణానం పరిగ్గహితతాయాతి యస్మిఞ్చ ఆరమ్మణే యే ఝానధమ్మా పవత్తన్తి, తేసం వత్థారమ్మణానం పగేవ ఞాణేన పరిచ్ఛిజ్జ గహితత్తా. యథా నామ మిగసూకరాదీనం ఆసయేపరిగ్గహితే తత్ర ఠితా మిగా వా సూకరా వా తతో ఉట్ఠానతోపి ఆగమనతోపి నేసాదస్స సుఖగ్గహణా హోన్తి, ఏవంసమ్పదమిదం. తేనాహ ‘‘థేరేన హీ’’తిఆది. తేనాతి వత్థారమ్మణానం పరిగ్గహితభావేన. అస్సాతి థేరస్స. తేసం ధమ్మానన్తి ఝానచిత్తుప్పాదపరియాపన్నానం ధమ్మానం. ఉప్పాదం ఆవజ్జన్తస్సాతిఆదినా ఉప్పాదాదీసు యం యదేవ ఆరబ్భ ఞాణం ఉప్పజ్జతి; తస్మిం తస్మిం ఖణే తస్స తస్సేవ చస్స పాకటభావో దీపితో. న హి ఆవజ్జనేన వినా ఞాణం ఉప్పజ్జతి. అహుత్వా సమ్భోన్తీతి పుబ్బే అవిజ్జమానా హుత్వా సమ్భవన్తి, అనుప్పన్నా ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. ఉదయం పస్సతి తేసం ధమ్మానం, ‘‘అహుత్వా సమ్భోన్తీ’’తి ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గిభావదస్సనతో. పుబ్బే అభావబోధకో హి అత్తలాభో ధమ్మానం ఉదయో. హుత్వాతి ఉప్పజ్జిత్వా. పటివేన్తీతి పటి ఖణే ఖణే వినస్సన్తి. వయం పస్సతి, ‘‘హుత్వా పటివేన్తీ’’తి తేసం ధమ్మానం భఙ్గక్ఖణసమఙ్గిభావదస్సనతో. విద్ధంసభావబోధకో హి ధమ్మానం విజ్జమానతో వయో.
తేసు ధమ్మేసు నత్థి ఏతస్స ఉపయో రాగవసేన ఉపగమనన్తి అనుపయో, అననురోధో. హుత్వా విహరతీతి యోజనా. తథా నత్థి ఏతస్స అపాయో పటిఘవసేన అపగమనన్తి అనపాయో, అవిరోధో. ‘‘ఏతం మమ, ఏసో మే అత్థా’’తి తస్స తణ్హాదిట్ఠిఅభినివేసాభావతో తణ్హాదిట్ఠినిస్సయేహి అనిస్సితో. అప్పటిబద్ధోతి అనుపయానిస్సితభావతో విపస్సనాయ పరిబన్ధవసేన ఛన్దరాగేన న పటిబద్ధో న విబన్ధితో. విప్పముత్తోతి తతో ఏవ విక్ఖమ్భనవిముత్తివసేన కామరాగతో విముత్తో. విసంయుత్తో విక్ఖమ్భనవసేనేవ పటిపక్ఖధమ్మేహి విసంయుత్తో.
కిలేసమరియాదా తేన కతా భవేయ్యాతి అన్తోసమాపత్తియం పవత్తే సోళస ధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తమానం విపస్సనావీథిం భిన్దిత్వా సచే రాగాదయో ఉప్పజ్జేయ్యుం; తస్స విపస్సనావీథియా కిలేసమరియాదా తేన చిత్తేన, చిత్తసమఙ్గినా వా కతా భవేయ్య. తేసూతి తేసు ధమ్మేసు. అస్సాతి థేరస్స. ఏకోపీతి రాగాదీసు ఏకోపీతి చ వదన్తి. వుత్తాకారేన ఏకచ్చానం అనాపాథగమనే సతి విపస్సనా న తేసు ధమ్మేసు నిరన్తరప్పవత్తాతి ఆరమ్మణమరియాదా భవేయ్య. విక్ఖమ్భితపచ్చనీకత్తాతి విపస్సనాయ పటిపక్ఖధమ్మానం పగేవ విక్ఖమ్భితత్తా ఇదానిపి విక్ఖమ్భేతబ్బా కిలేసా నత్థీతి వుత్తం.
ఇతోతి పఠమజ్ఝానతో. అనన్తరోతి ఉపరిమో ఝానాదివిసేసో. తస్స పజాననస్సాతి, ‘‘అత్థి ఉత్తరి నిస్సరణ’’న్తి ఏవం పవత్తజాననస్స. బహులీకరణేనాతి పునప్పునం ఉప్పాదనేన.
సమ్పసాదనట్ఠేనాతి కిలేసకాలుసియాపగమనేన, తస్స విచారక్ఖోభవిగమేన వా చేతసో సమ్మదేవ పాసాదికభావేన.
వీరియం సతి ఉపేక్ఖాతి ఆగతట్ఠానే పారిసుద్ధిఉపేక్ఖా, అదుక్ఖమసుఖావేదనాతి ఏత్థ ఝానుపేక్ఖాతి, ‘‘సుఖట్ఠానే వేదనుపేక్ఖావా’’తి వుత్తం. సుఖట్ఠానేతి చ పఠమజ్ఝానాదీసు సుఖస్స వుత్తట్ఠానే. పస్సద్ధత్తాతి సమధురచేతయితభావేన ఆరమ్మణే విసటవిత్థతభావతో యో సో చేతసో ఆభోగో వుత్తో. సామఞ్ఞఫలాదీసు సతియా పారిసుద్ధి, సా థన అత్థతో సతివినిముత్తా నత్థీతి ఆహ ‘‘పరిసుద్ధాసతియేవా’’తి. పారిసుద్ధిఉపేక్ఖా, న ఝానుపేక్ఖాదయో.
౯౫. ఈదిసేసు ఠానేసు సతియా న కదాచిపి ఞాణవిరహో అత్థీతి ఆహ – ‘‘ఞాణేన సమ్పజానో హుత్వా’’తి. తథా హి తతియజ్ఝానే, ‘‘సతిమా సుఖవిహారీ’’తి ఏత్థ సమ్పజానోతి అయమత్థో వుత్తో ఏవ హోతి. న సావకానం అనుపదధమ్మవిపస్సనా హోతి సఙ్ఖారావసేససుఖుమప్పవత్తియా దువిఞ్ఞేయ్యత్తా వినిబ్భుజిత్వా గహేతుం అసక్కుణేయ్యభావతో. తేనాహ – ‘‘కలాపవిపస్సనం దస్సేన్తో ఏవమాహా’’తి.
౯౬. పఞ్ఞాయ చస్సదిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీతి దస్సనసమకాలం ఖీయమానా ఆసవా, ‘‘దిస్వా పరిక్ఖీణా హోన్తీ’’తి వుత్తా. సమానకాలేపి హి ఏదిసో సద్దప్పయోగో దిస్సతి –
‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౦౪, ౪౦౦; ౩.౪౨౧, ౪౨౫, ౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౩-౪౫; ౨.౪.౬౦; కథా. ౪౬౫, ౪౬౭).
‘‘నిహన్త్వా తిమిరం సబ్బం, ఉగ్గతేజో సముగ్గతో;
వేరోచనో రస్మిమాలీ, లోకచక్ఖుపభఙ్కరో’’తి. (పట్ఠా. అనుటీ. ౧.౨౫-౩౪; విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౫౮౦) చ –
ఏవమాదీసు. హేతుఅత్థో వా అయం దిస్వాసద్దో అసమానకత్తుకో యథా – ‘‘ఘతం పివిత్వా బలం హోతి, సీహం దిస్వా భయం హోతీ’’తి (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౮౦౨). దస్సనహేతుకో హి ఆసవానం పరిక్ఖయో పరిఞ్ఞాసచ్ఛికిరియాభావనాభిసమయే సతి పహానాభిసమయస్స లబ్భనతో. యుగనద్ధం ఆహరిత్వాతి పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థ ఝానధమ్మే సమ్మసన్తో సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి. ఏవం యావ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థ సమ్మసన్తో సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం కత్వా యథా థేరో అరహత్తం పాపుణి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘అరహత్తం పత్తవారో ఇధ గహితో’’తి. ఇధాతి ఇమస్మిం సుత్తే. దీఘనఖసుత్తదేసనాయ (మ. ని. ౨.౨౦౫-౨౦౬) హి థేరో అరహత్తం పత్తో. తదా చ అనాగామీ హుత్వా నిరోధం సమాపజ్జతీతి వచనఅవసరో నత్థి, తస్మా వుత్తం – ‘‘అరహత్తం పత్తవారో ఇధ గహితో’’తి. యది ఏవం – ‘‘సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి ఇదం కస్మా వుత్తన్తి? థేరే విజ్జమానే పణ్డితగుణే అనవసేసతో దస్సేత్వా అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేతుం. నిరోధసమాపజ్జనం పన థేరస్స ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణం. తేనాహ ‘‘నిరోధం పన…పే… వదన్తీ’’తి. తేన ఫలసమాపత్తిమ్పి అన్తరా సమాపజ్జతియేవాతి దస్సేతి.
వోమిస్సం వివరితుం ‘‘తత్థస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘నిరోధం సమాపజ్జిస్సామీ’’తి ఆభోగేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం ఆహరిత్వా ఠితస్స నిరోధసమాపత్తి సీసం నామ హోతి, తస్స ఆభోగవసేన నిరోధస్స వారో ఆగచ్ఛతి. ఫలసమాపత్తి గూళ్హో హోతి, ‘‘ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జిస్సామీ’’తి ఆభోగస్స అభావతో. ఫలసమాపత్తి సీసం హోతీతి ఏత్థాపి వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఏతేన ఆభోగపటిబద్ధమేతేసం ఆగమనన్తి దీపితన్తి వేదితబ్బం. జమ్బుదీపవాసినో థేరా పనాతిఆది అట్ఠకథారుళ్హమేవ తం వచనం. అన్తోసమాపత్తియన్తి నిరోధం సమాపన్నకాలే. తిసముట్ఠానికరూపధమ్మేతి ఉతుకమ్మాహారవసేన తిసముట్ఠానికరూపధమ్మే.
౯౭. చిణ్ణవసితన్తి పటిపక్ఖదూరిభావేన సుభావితవసీభావం. నిప్ఫత్తిం పత్తోతి ఉక్కంసపరినిప్ఫత్తిం పత్తో. ఉరే వాయామజనితాయ ఓరసో. పభావితన్తి ఉప్పాదితం. ధమ్మేనాతి అరియమగ్గధమ్మేన. తస్స హి అధిగమేన అరియాయ జాతియా జాతో నిబ్బత్తోతి కత్వా, ‘‘ధమ్మజో ధమ్మనిమ్మితో’’తి వుచ్చతి. ధమ్మదాయస్సాతి నవవిధస్స లోకుత్తరధమ్మదాయస్స. ఆదియనతోతి గణ్హనతో, ససన్తానే ఉప్పాదనతోతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
అనుపదసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౨. ఛబ్బిసోధనసుత్తవణ్ణనా
౯౮. ఖీణా జాతీతి అత్తనో జాతిక్ఖయం పటిజానన్తేన అరహత్తం బ్యాకతం హోతి అరహతో తదభావతో. తథా వుసితం బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియవాసో మే పరియోసితోతి పటిజానన్తేనపి. కతం కరణీయన్తి చతూహి మగ్గేహి చతూసు సచ్చేసు పరిఞ్ఞాదివసేన సోళసవిధస్సపి కిచ్చస్స అత్తనా నిట్ఠాపితభావం పటిజానన్తేనపి. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి ఆయతిం పునబ్భవాభావం, ఆయతిం వా పరిఞ్ఞాదికరణీయాభావం పటిజానన్తేనపీతి ఆహ – ‘‘ఏకేనపి పదేన అఞ్ఞా బ్యాకతావ హోతీ’’తి. ద్విక్ఖత్తుం బద్ధం పన సుబద్ధం వియాతి వుత్తం. ఇధ పన అఞ్ఞాబ్యాకరణం చతూహి పదేహి ఆగతం, తస్మా వత్తబ్బమేవ చేత్థ నత్థీతి అధిప్పాయో. చేతనాయ దిట్ఠవాదితా నామ అరియవోహారో. సభావోతి పకతిఅత్థో హి అయం ధమ్మసద్దో, ‘‘జాతిధమ్మా జరాధమ్మా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౭౪-౨౭౫) వియ తస్మా, అనుధమ్మోతి అరియభావం అనుగతా పకతీతి అత్థో. పరమప్పిచ్ఛతాయ అరియా అత్తనో గుణే అనావికరోన్తాపి సాసనస్స నియ్యానికభావపవేదనత్థఞ్చేవ సబ్రహ్మచారీనం సమ్మాపటిపత్తియం ఉస్సాహజననత్థఞ్చ తాదిసానం పరినిబ్బానసమయేయేవ ఆవికరోన్తీతి అధిప్పాయేనాహ – ‘‘పరినిబ్బుతస్స…పే… కాతబ్బో’’తి.
౯౯. దుబ్బలన్తి ఫేగ్గు వియ సుభేజ్జనీయం బలవిరహితం, అసారన్తి అత్థో. విరాగుతన్తి పలుజ్జనసభావం. విగచ్ఛనసభావన్తి వినాసగమనసభావం. అనిచ్చదుక్ఖవిపరిణామత్తా అస్సాసలేసస్సపి అభావతో అస్సాసవిరహితం. ఆరమ్మణకరణవసేన సమన్నాగమనవసేన చ యథారహం ఉపేన్తి ఉపగచ్ఛన్తీతి ఉపయా, ‘‘ఏతం మమ, ఏసో మే అత్తా’’తి ఉపాదియన్తి దళ్హగ్గాహం గణ్హన్తీతి ఉపాదానా. అధితిట్ఠతి చేతసో అభినన్దనభూతాతి చేతసో అధిట్ఠానం. తాహీతి తణ్హాదిట్ఠీహి. తన్తి చిత్తం. అభినివిసతీతి అభిరతివసేన నివిసతి, అయఞ్హేత్థ అత్థో – సక్కాయధమ్మేసు చిత్తం అభినివిసతి ‘‘ఏతం మమం, ఏసో మే అత్తా’’తి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి ఏతాహి అభినివేసాహి, తథా సక్కాయధమ్మేసు చిత్తం అనుసేతి ఏతాహీతి అనుసయా, తణ్హాదిట్ఠియో. యదగ్గేన హి తేభూమకధమ్మేసు రాగాదయో అనుసేన్తి, తదగ్గేన తంసహగతధమ్మా తత్థ అనుసేన్తీతి పరియాయేన, ‘‘తం అనుసేతీ’’తి వుత్తం. ఖయా విరాగాతి హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనన్తి ‘‘ఖయేన విరాగేనా’’తి హేతుమ్హి కరణవసేన అత్థో వుత్తో. విరాగేనాతి చ ఇతిసద్దో ఆది అత్థో. తేన ‘‘నిరోధేనా’’తి ఏవమాదికం గహితం హోతి. అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనానేవ ఉపయాదీనం సముచ్ఛేదస్సేవ బోధనతో.
౧౦౦. పతిట్ఠాతి ఏత్థ సేసభూతత్తయం ఉపాదారూపఞ్చాతి పతిట్ఠానా, నిజ్జీవట్ఠేన ధాతుచాతి పతిట్ఠానధాతు. న్హానీయచుణ్ణం బాహిరఉదకం వియ సేసభూతత్తయం ఆబన్ధతీతి ఆబన్ధనం. పచనీయభత్తం బాహిరతేజో వియ సేసభూతత్తయం పరిపాచేతీతి పరిపాచనం. బాహిరవాతో వియ సేసభూతత్తయం విత్థమ్భేతీతి విత్థమ్భనం. ధాతుసద్దత్థో వుత్తోయేవ. అసమ్ఫుట్ఠధాతూతి అసమ్ఫుసితభావో తేసం విపరిమట్ఠతాభావతో. విజాననం ఆరమ్మణూపలద్ధి. అహం అత్తాతి అహం, ‘‘రూపధమ్మో మే అత్తా’’తి అత్తకోట్ఠాసేన అత్తభావేన న ఉపగమిం న గణ్హిం. నిస్సితనిస్సితాపి నిస్సితా ఏవ నామాతి ఆహ ‘‘పథవీధాతునిస్సితావా’’తి. అత్తనా వా పన తన్నిస్సితాతి ‘‘ఏకేన పరియాయేనా’’తి. ఉపాదారుపమ్పి కామం నిస్సితమ్పి హోతి. తథాపి తం నిస్సితం హోతియేవాతి తం న ఉద్ధటం. పరిచ్ఛేదకరత్తా పరిచ్ఛేదాకాసస్స ‘‘అవినిబ్భోగవసేనా’’తి వుత్తం. తేన చ తథా పరిచ్ఛిన్నత్తా సబ్బమ్పి భూతుపాదారూపం ఆకాసధాతునిస్సితం నామ. తం నిస్సాయ పవత్తియా ఉపాదారూపం వియ భూతరూపాని, అరూపక్ఖన్ధా వియ చ వత్థురూపాని, ‘‘తంనిస్సితరూపవత్థుకా అరూపక్ఖన్ధా’’తి వుత్తనయేన ఆకాసధాతునిస్సితచక్ఖాదిరూపధమ్మవత్థుకా వేదనాదయో అరూపక్ఖన్ధా ఆకాసధాతునిస్సితా నామాతి ఇమమత్థం తథా-సద్దేన ఉపసంహరతి. ఇధాపీతి ఆకాసధాతునిస్సితపదేపి, న పథవీధాతునిస్సితపదాదీసు ఏవ. రూపారూపన్తి సబ్బమ్పి రూపారూపం గహితమేవ హోతి, అగ్గహితం నత్థి. సహజాతా…పే… నిస్సితన్తి ఇదం నిప్పరియాయసిద్ధం నిస్సయత్తం గహేత్వా వుత్తం. హేట్ఠా వుత్తనయేన పరియాయసిద్ధే నిస్సయత్తే గయ్హమానే – ‘‘పచ్ఛాజాతపచ్చయోతి పచ్ఛాజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్స పచ్ఛాజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౧) వచనతో సబ్బం చతుసముట్ఠానికరూపం, ‘‘విఞ్ఞాణధాతునిస్సిత’’న్తి వత్తబ్బం. తథా అనన్తరవిఞ్ఞాణధాతుపచ్చయా పవత్తనతో, ‘‘విఞ్ఞాణధాతునిస్సిత’’న్తి వత్తబ్బం.
౧౦౧. రుప్పతి వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానం హదయఙ్గతభావం పకాసేతీతి రూపన్తి అయమత్థో చక్ఖుద్వారే ఆపాథగతే రూపాయతనే నిప్పరియాయతో లబ్భతి, న ఆపాథమనాగతే. చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బభావో పన ఆపాథమనాగతేపి తస్మిం లబ్భతేవ తంసభావానతివత్థనతో. రూపాయతనం ద్విధా విభజిత్వా. థేరో పన ఆపాథం అనాగతస్సాపి రూపాయతనస్స రూపభావం న సక్కా పటిక్ఖిపితున్తి ద్విధాకరణం నానుజానన్తో ఛన్నోవాదం నిదస్సేతి, ‘‘ఉపరి ఛన్నోవాదే కిన్తి కరిస్సథా’’తి. తత్థ హి ‘‘చక్ఖుం, ఆవుసో ఛన్న, చక్ఖువిఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే’’తి (మ. ని. ౩.౩౯౧) ఆగతం, న చేత్థ చక్ఖుద్వారే ఆపాథం ఆగతమేవ రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బపదేన గహితం, న ఆపాథం అనాగతన్తి సక్కా విఞ్ఞాతుం అవిసేసేనేవ రూపాయతనేన తణ్హామానదిట్ఠిగాహాభావస్స జోతితత్తా. తేనాహ ‘‘న యిదం లబ్భతీ’’తి. రూపమేవాతి రూపాయతనమేవ. యది ఏవం ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసూ’’తి పదం కథం నేతబ్బన్తి ఆహ – ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా పనా’’తిఆది. చక్ఖువిఞ్ఞాణేన సద్ధిం విఞ్ఞాతబ్బేసూతి యేన మనోవిఞ్ఞాణేన చక్ఖువిఞ్ఞాణం అనిచ్చన్తిఆదినా చక్ఖువిఞ్ఞాణేన సద్ధిం తేన విఞ్ఞాతబ్బేసు తంసమ్పయుత్తధమ్మేసూతి అత్థో. తణ్హాఛన్దోతి తస్సనసభావో ఛన్దో, న కత్తుకమ్యతా ఛన్దోయేవాతి తణ్హాఛన్దో. రజ్జనవసేనాతి వత్థం వియ రఙ్గజాతం చిత్తస్స అనురఞ్జనవసేన. అభినన్దనవసేనాతి ఆరమ్మణే అభిరమిత్వా నన్దనవసేన. సప్పీతికతణ్హా హి నన్దీతి వుచ్చతి. తణ్హాయనవసేన తణ్హా.
౧౦౨. అహఙ్కారోతి ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౧౨౧, ౧౨౩౯; విభ. ౮౩౨, ౮౬౬; సం. ని. ౪.౧౦౮; మహాని. ౨౧, ౧౭౮) అహంకరణం. యేన హి మమం కరోతి, ఏతం మమఙ్కారో. స్వేవాతి ‘‘అహఙ్కారో’’తి వుత్తమానో. ఏవం చతుత్థజ్ఝానే నిద్దిట్ఠే సబ్బాసు లోకియాభిఞ్ఞాసు వుచ్చమానాసు హేట్ఠా విజ్జాద్వయం వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయేన, ‘‘పుబ్బేనివాసం దిబ్బచక్ఖుఞ్చ అవత్వా కస్మా వుత్త’’న్తి ఆహ? ఇతరో ఇధ సబ్బవారేసుపి లోకుత్తరధమ్మపుచ్ఛా అధికతా తస్మా ‘‘సో ఏవం సమాహితే’’తిఆదినా తతియా విజ్జా కథితాతి దస్సేన్తో, ‘‘భిక్ఖూ లోకియధమ్మం న పుచ్ఛన్తీ’’తిఆదిమాహ. ఏకవిస్సజ్జితసుత్తం నామేతం తతియవిజ్జాయ ఏవ ఆగతత్తా. అరియధమ్మవసేనపిస్స సమఞ్ఞా అత్థేవాతి దస్సేన్తో, ‘‘ఛబ్బిసోధనన్తిపిస్స నామ’’న్తి వత్వా తేసు ధమ్మేసు భేదం దస్సేతుం, ‘‘ఏత్థ హీ’’తిఆది వుత్తం. విసుద్ధాతి తస్సా చోదనాయ సోధనవసేన విసోధితా. ఏకమేవ కత్వాతి ఏకవారవసేనేవ పాళియం ఏకజ్ఝం ఆగతత్తా ఏకమేవ కోట్ఠాసం కత్వా. యది ఏవం కథం వా ఛబ్బిసోధనతాతి ఆహ – ‘‘చతూహి ఆహారేహి సద్ధి’’న్తి కథం పనేత్థ చత్తారో ఆహారా గహేతబ్బాతి? కేచి తావ ఆహు – ‘‘సాధూతి భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉత్తరి పఞ్హో పుచ్ఛితబ్బో’’తి హేట్ఠా ఆగతేన నయేన ఆహారవారో ఆహరిత్వా వత్తబ్బోతి. ‘‘బహిద్ధా సబ్బనిమిత్తేసూ’’తి ఏత్థ ఆహారానమ్పి సఙ్గహితత్తా ఆహారా అత్థతో ఆగతా ఏవాతి అఞ్ఞే. అపరే పన రూపక్ఖన్ధగ్గహణేన కబళీకారో ఆహారో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధగ్గహణేన ఫస్సాహారో, మనోసఞ్చేతనాహారగ్గహణేన విఞ్ఞాణాహారో సరూపతోపి గహితోతి వదన్తి.
‘‘ఛబ్బిసోధన’’న్తి ఇమస్స సుత్తస్స సమఞ్ఞాయ అన్వత్థతం దస్సేత్వా ఆయతిమ్పి తాదిసేన బ్యాకరణేన భిక్ఖూనం పటిపత్తిమ్పి దస్సనత్థం, ‘‘ఇమే పనా’’తిఆది ఆరద్ధం. వినయనిద్దేసపరియాయేనాతి వినయనిద్దేసే ఆగతేన కారణేన. వినయే వా ఆగతనిద్దేసానుక్కమేన.
అధిగన్తబ్బతో అధిగమో, ఝానాదిఅధిగమపుచ్ఛా. తేనాహ – ‘‘ఝానవిమోక్ఖాదీసూ’’తిఆది. ఉపాయపుచ్ఛాతి అధిగమోపాయపుచ్ఛా. కిన్తీతి కేన పకారేన విధినాతి అత్థో.
కతమేసం త్వం ధమ్మానం లాభీతి ఇదం పన పుబ్బే ‘‘కిం తే అధిగత’’న్తి అనిద్ధారితభేదా ఝానాదివిసేసా పుచ్ఛితాతి ఇదాని తేసం నిద్ధారేత్వా పుచ్ఛనాకారదస్సనం. తస్మాతి యస్మా యథావుత్తేహి ఆకారేహి అధిగమబ్యాకరణం సోధేతబ్బం, తస్మా. ఏత్తావతావాతి ఏత్తకేన బ్యాకరణమత్తేనేవ న సక్కారో కాతబ్బో. బ్యాకరణఞ్హి ఏకచ్చస్స అయాథావతోపి హోతి, యథా నామ జాతరూపపతిరూపం జాతరూపం వియ ఖాయతీతి జాతరూపం నిఘంసనతాపనఛేదనేహి సోధేతబ్బం ఏవమేవం ఇమేసు ఇదానేవ వుత్తేసు ఛసు ఠానేసు పక్ఖిపిత్వా సోధనత్థం వత్తబ్బో విమోక్ఖాదీసూతి ఆది-సద్దేన సమాధి-సమాపత్తి-ఞాణదస్సన-మగ్గభావనా-ఫలసచ్ఛికిరియా సఙ్గణ్హాతి.
పాకటో హోతి అధిగతవిసేసస్స సతిసమ్మోసాభావతో. సేసపుచ్ఛాసుపి ‘‘పాకటో హోతీ’’తి పదే ఏసేవ నయో. ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాకుసలాతి సజ్ఝాయమగ్గసంవణ్ణనాసు నిపుణా. యాయ పటిపదాయ యస్స అరియమగ్గో ఆగచ్ఛతి, సా పుబ్బభాగపటిపత్తి ఆగమనపటిపదా. సోధేతబ్బాతి సుద్ధా ఉదాహు అసుద్ధాతి విచారణవసేన సోధేతబ్బా. న సుజ్ఝతీతి తత్థ తత్థ పమాదపటిపత్తిభావతో. అపనేతబ్బో అత్తనో పటిఞ్ఞాయ. ‘‘సుజ్ఝతీ’’తి వత్వా సుజ్ఝనాకారం దస్సేతుం, ‘‘దీఘరత్త’’న్తిఆది వుత్తం. పఞ్ఞాయతీతి ఏత్థ ‘‘యదీ’’తి పదం ఆనేత్వా యది సో భిక్ఖు తాయ పటిపదాయ యది పఞ్ఞాయతీతి సమ్బన్ధో. ఖీణాసవపటిపత్తిసదిసా పటిపదా హోతి దీఘరత్తం విక్ఖమ్భితకిలేసత్తా.
నదియా సముద్దం పక్ఖన్దనట్ఠానం నదీముఖద్వారం. మద్దమానోతి బదరసాళవం సరసం పత్తే పక్ఖిత్తో హుత్వా మద్దమానో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఛబ్బిసోధనసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౩. సప్పురిసధమ్మసుత్తవణ్ణనా
౧౦౫. సప్పురిసధమ్మన్తి సప్పురిసభావకరం ధమ్మం. సో పన యస్మా సప్పురిసానం పవేణికో ధమ్మో హోతి. తస్మా ఆహ – ‘‘సప్పురిసానం ధమ్మ’’న్తి, ఏస నయో అసప్పురిసధమ్మన్తి ఏత్థాపి. ఏవం పధానం అనుట్ఠాతబ్బఞ్చ సప్పురిసధమ్మం ఆదిం కత్వా మాతికం ఠపేత్వా అయథానుపుబ్బియా నిద్దిసన్తో ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, అసప్పురిసధమ్మో’’తిఆదిమాహ. తథా పన నిద్దిసన్తో ఉదాహరణపుబ్బకం హేతుం దస్సేతుం, ‘‘యథా నామా’’తిఆది వుత్తం. తేన ఇచ్ఛితబ్బపరిచ్చాగపుబ్బకం గహేతబ్బగ్గహణం నామ ఞాయపటిపత్తి, తస్మా సప్పురిసధమ్మా సమ్పాదేతబ్బాతి దీపేన్తో సత్థా అయథానుపుబ్బియా నిద్ధారీయతీతి ఇమమత్థం దస్సేతి. తథా అఞ్ఞత్థాపి ‘‘అసేవనా చ బాలానం, పణ్డితానఞ్చ సేవనా’’తి. ఏతదేవ హి కులద్వయం ‘‘ఉచ్చకుల’’న్తి వుచ్చతి నిప్పరియాయతో. తథాహి అన్తిమభవికా బోధిసత్తా తత్థేవ పటిసన్ధిం గణ్హన్తి. సోతి సామీచిప్పటిపన్నో భిక్ఖు. అన్తరం కరిత్వాతి తం కారణం కత్వా. పటిపదా హి విఞ్ఞూనం పూజాయ కారణం, న ఉచ్చకులీనతా. మహాకులాతి విపులకులా ఉపాదితోదితకులసమ్పవత్తికాతి అత్థో.
౧౦౬. యససద్దో పరివారవాచకో. యసస్సీతి చ సాతిసయపరివారవన్తతా వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘పరివారసమ్పన్నో’’తి. ఆధిపతేయ్యాభావతో పరేసం ఉపరినత్తి ఏతేసం ఈసో ఈసనం ఇస్సరియన్తి అక్ఖాతబ్బాతి అప్పేసక్ఖా. తేనాహ ‘‘అప్పపరివారా’’తి. అభావత్థో హి ఇధ అప్ప-సద్దో.
౧౦౭. నవేవ ధుతఙ్గాని ఆగతానీతి ఏత్థ యథా ఉక్కట్ఠపంసుకూలికస్స తేచీవరికతా సుకరా. ఏవం ఉక్కట్ఠపిణ్డపాతికస్స సపదానచారికతా సుకరా. ఏకాసనికస్స చ పత్తపిణ్డికఖలుపచ్ఛాభత్తికతా సుకరా ఏవాతి – ‘‘పంసుకూలికో హోతీ’’తిఆదివచనేనేవ పాళియా అనాగతానమ్పి ఆగతభావో వేదితబ్బో పరిహరణసుకరతాయ తేసమ్పి సమాదానసమ్భవతో. తేనాహ ‘‘తేరస హోన్తీ’’తి.
౧౦౮. కామతణ్హాదికాయ తాయ తణ్హాయ నిబ్బత్తాతి తమ్మయా, పుథుజ్జనా, పకతిభావూపగమనేన తేసం భావో తమ్మయతా, తప్పటిక్ఖేపతో అతమ్మయతా, నిత్తణ్హతా. తంయేవ కారణం కత్వాతి పఠమజ్ఝానేపి తణ్హాపహానంయేవ కారణం కత్వా. చిత్తే ఉప్పాదేత్వాతి అతమ్మయతాపరియాయేన వుత్తే తణ్హాయ పటిపక్ఖధమ్మే సమ్పాదేత్వా. న మఞ్ఞతీతి మఞ్ఞనానం అరియమగ్గేన సబ్బసో సముచ్ఛిన్నత్తా కిస్మిఞ్చి ఓకాసే కామభవాదికే కేనచి వత్థునా హత్థిఅస్సఖేత్తవత్థాదినా పత్తచీవరవిహారపరివేణాదినా చ పుగ్గలం న మఞ్ఞతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
సప్పురిసధమ్మసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౪. సేవితబ్బాసేవితబ్బసుత్తవణ్ణనా
౧౦౯. అఞ్ఞమఞ్ఞన్తి అఞ్ఞం అఞ్ఞం. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞం సేవితబ్బ’’న్తిఆది. సత్తహి పదేహీతి సత్తహి వాక్యేహి. పజ్జతి ఏతేన యథాధిప్పేతో అత్థోతి పదం, వాక్యం. సారిపుత్తత్థేరస్స ఓకాసకరణం ధమ్మదాయాదే (మ. ని. ౧.౩౧) వుత్తనయేన వేదితబ్బం.
౧౧౩. దిట్ఠియేవ పచ్చయవసేన పటిలద్ధతాయ దిట్ఠిపటిలాభో. సఞ్ఞాపటిలాభేపి ఏసేవ నయో. మిచ్ఛాదిట్ఠిసమ్మాదిట్ఠియో…పే… న గహితా కమ్మపథప్పత్తానం తేసం మనోసమాచారభావేన గహితత్తా. యది ఏవం కస్మా దిట్ఠి చిత్తుప్పాదవారే న గహితాతి? కామం మిచ్ఛాదిట్ఠియా అవయవిభావో లబ్భతి, తథాపి చిత్తుప్పాదక్ఖణే లోకియలోకుత్తరచిత్తుప్పాదేసు కమ్మపథకోట్ఠాసో న ఉద్ధటో.
౧౧౫. కామసఞ్ఞాదీనన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దేన యథా బ్యాపాదవిహింసాసఞ్ఞా సఙ్గహితా, ఏవం అనభిజ్ఝాఅబ్యాపాదఅవిహింసాసఞ్ఞా సఙ్గహితా పఠమేన ఆదిసద్దేన ‘‘అనభిజ్ఝాసహగతాయ సఞ్ఞాయా’’తిఆదిపాఠస్స సఙ్గహితత్తా.
౧౧౭. తి కామభవాదీనం అపరియోసానాయ పరియోసానం ఇచ్ఛతోపి తాదిసస్స భవానం అపరియోసానమేవ హోతి. చత్తారో హోన్తి పుగ్గలవసేన. తేనాహ ‘‘పుథుజ్జనోపి హీ’’తిఆది. అకుసలా ధమ్మా వడ్ఢన్తీతి తేసం పహానాయ అప్పటిపజ్జమానస్సాతి అధిప్పాయో, తతో ఏవ కుసలా ధమ్మా పరిహాయన్తి. తేనస్స కిలేసదుక్ఖేన విపాకదుక్ఖేన చ సదుక్ఖమేవ అత్తభావం అభినిబ్బత్తేతి. ఓరమ్భాగియసంయోజనాని పహాయ సుద్ధావాసేసు నిబ్బత్తనారహో అనాగామీ కథం…పే… అభివడ్ఢన్తీతి ఆహ ‘‘అనాగామీపీ’’తిఆది. సదుక్ఖమేవ అత్తభావం అభినిబ్బత్తేతి, యాయ లబ్భమానఅకుసలాభివుద్ధిం కుసలపరిహానిఞ్చ గహేత్వా అనాగామినోపి సబ్యాబజ్ఝఅత్తభావాభినిబ్బత్తనం వుత్తం. ఏవం యథాలబ్భమానం అకుసలపరిహానిం కుసలాభివుద్ధిఞ్చ గహేత్వా పుథుజ్జనస్సపి అన్తిమభవికస్స అబ్యాబజ్ఝఅత్తభావాభినిబ్బత్తనం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘పుథుజ్జనోపీ’’తిఆది. అకుసలమేవ హాయతి,న కుసలం తస్స బుద్ధిపక్ఖే ఠితత్తా. తత్థాపి విపస్సనమేవ గబ్భం గణ్హాపేతి, న వట్టగబ్భం అన్తిమభవికతాయ వివట్టూపనిస్సితత్తా అజ్ఝాసయస్స, ఞాణస్స చ పాకగమనతో.
౧౧౯. ఏకచ్చస్సాతి సామివచనం ‘‘అభినన్దతీ’’తిఆదీసు పచ్చత్తవసేన పరిణామేతబ్బం, తథా ‘‘నిబ్బిన్దతీ’’తిఆదీసుపి. ఉగ్గణ్హిత్వాపీతి పి-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో. భగవతో భాసితస్స అత్థం అజానన్తా తావ దీఘరత్తం హితసుఖతో పరిబాహిరా హోన్తు జానన్తానమ్పి సబ్బేసం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ హోతీతి అనేకంసికతం చోదేన్తో ‘‘ఏవం సన్తేపీ’’తిఆదిమాహ. ఇతరో సబ్బేసమ్పి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ హోతియేవాతి, ‘‘అప్పటిసన్ధికా’’తిఆదినా అనేకంసికతం పరిహరతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
సేవితబ్బాసేవితబ్బసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౫. బహుధాతుకసుత్తవణ్ణనా
౧౨౪. భయన్తి (అ. ని. టీ. ౨.౩.౧) చిత్తసంసప్పతాతి ఆహ ‘‘చిత్తుత్రాసో’’తి. ఉపద్దవోతి అన్తరాయో. తస్స పన విక్ఖేపకారణత్తా వుత్తం ‘‘అనేకగ్గతాకారో’’తి. ఉపసగ్గోతి ఉపసజ్జనం. తతో అప్పతీకారవిఘాతాపత్తి యస్మా పతీకారాభావేన విహఞ్ఞమానస్స కిఞ్చి కాతుం అసమత్థస్స ఓసీదనకారణం, తస్మా వుత్తం – ‘‘తత్థ తత్థ లగ్గనాకారో’’తి. వఞ్చేత్వా ఆగన్తుం యథావుత్తే దివసే అనాగచ్ఛన్తేసు. బహి అనిక్ఖమనత్థాయ ద్వారే అగ్గిం దత్వా.
నళేహీతి నళచ్ఛన్నసఙ్ఖేపేన ఉపరి ఛాదేత్వా తేహియేవ దారుకచ్ఛదననియామేన పరితోపి ఛాదితా. ఏసేవ నయోతి ఇమినా తిణేహి ఛన్నతం, సేససమ్భారానం రుక్ఖమయతఞ్చ అతిదిసతి. విధవాపుత్తేతి అదన్తభావోపలక్ఖణం. తే హి నిప్పితికా అవినీతా అసంయతా అకిచ్చకారినో హోన్తి.
మత్థకం అపాపేత్వావ నిట్ఠాపితాతి కస్మా భగవా ఏవమకాసీతి? ఆనన్దత్థేరస్స పుచ్ఛాకోసల్లదీపనత్థమేవ, తత్థ నిసిన్నానం సన్నిపతితభిక్ఖూనం దేసనాయ జాననత్థఞ్చ. తే కిర సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం అజానన్తా అన్ధకారం పవిట్ఠా వియ ఠితా. పుచ్ఛానుసన్ధివసేన పరిగ్గయ్హ జానిస్సన్తీతి.
౧౨౫. రూపపరిగ్గహోవ కథితో, న అఞ్ఞం కిఞ్చీతి అత్థో. ఇదాని తతో సచ్చాని నిద్ధారేత్వా చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం దస్సేతుం, ‘‘సబ్బాపీ’’తిఆది వుత్తం. పఞ్చక్ఖన్ధా హోన్తీతి అద్ధేకాదస ధాతుయో రూపక్ఖన్ధో, అద్ధట్ఠమా ధాతుయో యథారహం వేదనాదయో చత్తారో అరూపినో ఖన్ధాతి ఏవం అట్ఠారస ధాతుయో పఞ్చక్ఖన్ధా హోన్తి. పఞ్చపి ఖన్ధా తణ్హావజ్జా దుక్ఖసచ్చం. అప్పవత్తీతి అప్పవత్తినిమిత్తం. నిరోధపజాననాతి పఞ్ఞాసీసేన మగ్గకిచ్చమాహ. సమ్మాదిట్ఠిపముఖో హి అరియమగ్గో. మత్థకం పాపేత్వా కథితం హోతి సమ్మసనస్స భూమియా నిప్ఫత్తియా చ కథితత్తా. జానాతి పస్సతీతి ఇమినా ఞాణదస్సనం కథితం తం పన లోకియం లోకుత్తరన్తి దువిధన్తి తదుభయమ్పి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘సహ విపస్సనాయ మగ్గో వుత్తో’’తి.
ఏత్తావతాపి ఖోతి పి-సద్దగ్గహణేన అఞ్ఞేన పరియాయేన సత్థా ధాతుకోసల్లం దేసేతుకామోతి థేరో, ‘‘సియా పన, భన్తే’’తి పుచ్ఛతీతి భగవా పథవీధాతుఆదివసేనపి ధాతుకోసల్లం విభావేతి. తత్థ పథవీధాతుఆదిసద్దేన దేసనాకారణం విభావేన్తో, ‘‘పథవీధాతు…పే… వుత్తా’’తి ఆహ. తాపి హి ఆదితో ఛ ధాతుయో. ‘‘విఞ్ఞాణధాతుతో నీహరిత్వా పూరేతబ్బా’’తి వత్వా కథం రూపధాతుయో నీహరీయన్తీతి చోదనం సన్ధాయ తం నయం దస్సేతుం, ‘‘విఞ్ఞాణధాతూ’’తిఆది వుత్తం. కామఞ్చేత్థ కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణం ఫోట్ఠబ్బధాతుపథవీధాతు ఆదివసేన దేసనారుళమేవ, కాయధాతు పన నీహరితబ్బాతి ఏకంసమేవ నీహరణవిధిం దస్సేన్తో, ‘‘ఏస నయో సబ్బత్థా’’తి ఆహ. పురిమపచ్ఛిమవసేన మనోధాతూతి పచ్ఛిమభాగవసేన కిరియామనోధాతు గహేతబ్బా తస్సానురూపభావతో. నను చేత్థ మనోధాతు నామాయం మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా అసంసట్ఠా, విసుంయేవ చేసా ధాతూతి? సచ్చమేతం అట్ఠారసధాతుదేసనాయ, చిత్తవిభత్తినిద్దేసే ఛవిఞ్ఞాణకాయదేసనాయం పన సా మనోవిఞ్ఞాణకాయసఙ్గహితావాతి దట్ఠబ్బం. యం పనేత్థ వత్తబ్బం తం విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౫౧౭) వుత్తనయేన వేదితబ్బం. అథ వా పురిమపచ్ఛిమవసేనాతి పురేచరానుచరవసేన. మనోధాతూతి విపాకమనోధాతు గహేతబ్బా పురేచరణతో, పరతో ఉప్పజ్జనకిరియామనోవిఞ్ఞాణధాతుయా అనన్తరం మనోధాతుయా, కిరియామనోధాతుయా అనన్తరం మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా అనుప్పజ్జనతో చ.
ధమ్మానం యావదేవ నిస్సత్తనిజ్జీవవిభావనత్థాయ సత్థు ధాతుదేసనాతి అఞ్ఞేసు సభావధారణాదిఅత్థేసు లబ్భమానేసుపి అయమేత్థ అత్థో పధానోతి ఆహ – ‘‘ఏసనయో సబ్బత్థా’’తి. సప్పటిపక్ఖవసేనాతి సప్పటిభాగవసేన సుఖం దుక్ఖేన సప్పటిభాగం, దుక్ఖం సుఖేన, ఏవం సోమనస్సదోమనస్సాతి. యథా సుఖాదీనంయేవ సముదాచారో విభూతో, న ఉపేక్ఖాయ, ఏవం రాగాదీనంయేవ సముదాచారో విభూతో, న మోహస్స, తేన వుత్తం ‘‘అవిభూతభావేనా’’తి. కాయవిఞ్ఞాణధాతు పరిగ్గహితావ హోతి తదవినాభావతో. సేసాసు సోమనస్సధాతుఆదీసు, పరిగ్గహితావ హోతి అవినాభావతో ఏవ. న హి సోమనస్సాదయో మనోధాతుయా వినా వత్తన్తి. ఉపేక్ఖాధాతుతో నీహరిత్వాతి ఏత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుఆదయో చతస్సో విఞ్ఞాణధాతుయో తాసం వత్థారమ్మణభూతా చక్ఖుధాతుఆదయో చాతి అట్ఠ రూపధాతుయో, మనోధాతు, ఉపేక్ఖాసహగతా మనోవిఞ్ఞాణధాతు, ఉపేక్ఖాసహగతా ఏవ ధమ్మధాతూతి ఏవం పన్నరస ధాతుయో ఉపేక్ఖాధాతుతో నీహరితబ్బా. సోమనస్సధాతుఆదయో పన చతస్సో ధాతుయో ధమ్మధాతుఅన్తోగధా, ఏవం సుఖధాతుతో కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా తస్సా వత్థారమ్మణభూతానం కాయధాతుఫోట్ఠబ్బధాతూనఞ్చ నీహరణా హేట్ఠా దస్సితనయాతి, ‘‘ఉపేక్ఖాధాతుతో నీహరిత్వా పూరేతబ్బా’’ఇచ్చేవ వుత్తం.
కామవితక్కాదయో ఇధ కామధాతుఆదిపరియాయేన వుత్తాతి ‘‘కామధాతుఆదీనం ద్వేధావితక్కే కామవితక్కాదీసు వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో’’తి ఆహ. తత్థ హి ‘‘కామవితక్కోతి కామపటిసంయుత్తో వితక్కో, బ్యాపాదవితక్కోతి బ్యాపాదపటిసంయుత్తో వితక్కో, విహింసావితక్కోతి విహింసాపటిసంయుత్తో వితక్కో, నేక్ఖమ్మపటిసంయుత్తో వితక్కో నేక్ఖమ్మవితక్కో, సో యావ పఠమజ్ఝానా వట్టతి. అబ్యాపాదపటిసంయుత్తో వితక్కో అబ్యాపాదవితక్కో, సో మేత్తాపుబ్బభాగతో పట్ఠాయ యావ పఠమజ్ఝానా వట్టతి. అవిహింసాపటిసంయుత్తో వితక్కో అవిహింసావితక్కో, సో కరుణాయ పుబ్బభాగతో పట్ఠాయ యావ పఠమజ్ఝానా వట్టతీ’’తి వుత్తం. అయం పనత్థో అభిధమ్మే విత్థారతో ఆగతో ఏవాతి దస్సేతుం, ‘‘అభిధమ్మే’’తిఆది వుత్తం. కామధాతుతో నీహరిత్వాతి ఏత్థ కామగ్గహణేన గహితా రూపధాతుఆదయో ఛ, తంవిసయా సత్తవిఞ్ఞాణధాతుయో, తత్థ పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణధాతూనం చక్ఖుధాతుఆదయో పఞ్చాతి అట్ఠారస. నేక్ఖమ్మధాతుఆదయో పన ధమ్మధాతుఅన్తోగధా ఏవ.
కామతణ్హాయ విసయభూతా ధమ్మా కామధాతూతి ఆహ – ‘‘పఞ్చ కామావచరక్ఖన్ధా కామధాతూ’’తి. తథా రూపతణ్హాయ విసయభూతా ధమ్మా రూపధాతు, అరూపతణ్హాయ విసయభూతా ధమ్మా అరూపధాతూతి ఆహ – ‘‘చత్తారో అరూపావచరక్ఖన్ధా’’తిఆది. కామతణ్హా కామో ఉత్తరపదలోపేన, ఏవం రూపారూపతణ్హా రూపారూపం. ఆరమ్మణకరణవసేన తా యత్థ అవచరన్తి, తే కామావచరాదయోతి ఏవం కామావచరక్ఖన్ధాదీనం కామతణ్హాదిభావో వేదితబ్బో. ఆదినా నయేనాతి ఏతేన ‘‘ఉపరితో పరనిమ్మితవసవత్తిదేవే అన్తోకరిత్వా ఏత్థావచరా’’తిఆదిపాళిం (విభ. ౧౦౨౦) సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థావచరాతి అవీచిపరనిమ్మితపరిచ్ఛిన్నోకాసాయ కామతణ్హాయ విసయభావం సన్ధాయ వుత్తం, తదోకాసతా చ తణ్హాయ తన్నిన్నత్తా వేదితబ్బా. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. పరిపుణ్ణఅట్ఠారసధాతుకత్తా కామావచరధమ్మానం ‘‘కామధాతుతో నీహరిత్వా పూరేతబ్బా’’తి వుత్తం. మనోవిఞ్ఞాణధాతుధమ్మధాతు ఏకదేసమత్తమేవ హి రూపారూపావచరధమ్మాతి.
సమాగన్త్వాతి సహితా హుత్వా. యత్తకఞ్హి పచ్చయధమ్మా అత్తనో ఫలస్స కారణం, తత్థ తన్నిబ్బత్తనే సమాగతా వియ హోతి వేకల్లే తదనిబ్బత్తనతో. సఙ్ఖతధాతుతో నీహరిత్వా పూరేతబ్బా అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా ధమ్మధాతుఏకదేసభావతో.
౧౨౬. ఏవం పవత్తమానా మయం అత్తాతి గహణం గమిస్సామాతి ఇమినా వియ అధిప్పాయేన అత్తానం అధికిచ్చ ఉద్దిస్స పవత్తా అజ్ఝత్తా, తేసు భవా తప్పరియాపన్నత్తాతి అజ్ఝత్తికాని. తతో బహిభూతాని బాహిరాని. ఆయతనకథా పటిచ్చసముప్పాదకథా చ విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౧౦, ౫౭౦, ౫౭౧) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాతి న విత్థారితా.
౧౨౭. అవిజ్జమానం ఠానం అట్ఠానం (అ. ని. టీ. ౧.౧.౨౬౮; విభ. మూలటీ. ౮౦౯), నత్థి ఠానన్తి వా అట్ఠానం. అనవకాసోతి ఏత్థ ఏసేవ నయో. తదత్థనిగమనమేవ హి ‘‘నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి వచనన్తి. తేనాహ ‘‘ఉభయేనపీ’’తిఆది. యన్తి కారణే పచ్చత్తవచనం, హేతుఅత్థో చ కారణత్థోతి ఆహ – ‘‘యన్తి యేన కారణేనా’’తి. ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన ఏత్థ దిట్ఠిసమ్పత్తి వేదితబ్బాతి వుత్తం ‘‘మగ్గదిట్ఠియా సమ్పన్నో’’తి. కుతో పనాయమత్థో లబ్భతీతి? లిఙ్గతో. లిఙ్గఞ్హేతం, యదిదం నిచ్చతో ఉపగమనపటిక్ఖేపో. చతుభూమకేసూతి ఇదం చతుత్థభూమకసఙ్ఖారానం అరియసావకస్స విసయభావూపగమనతో వుత్తం; న పన తే ఆరబ్భ నిచ్చతో ఉపగమనసబ్భావతో. వక్ఖతి చ ‘‘చతుత్థభూమకసఙ్ఖారా పనా’’తిఆదినా. అభిసఙ్ఖతసఙ్ఖారఅభిసఙ్ఖరణకసఙ్ఖారానం సప్పదేసత్తా నిప్పదేససఙ్ఖారగ్గహణత్థం ‘‘సఙ్ఖతసఙ్ఖారేసూ’’తి వుత్తం. లోకుత్తరసఙ్ఖారానం పన నివత్తనే కారణం సయమేవ వక్ఖతి. ఏతం కారణం నత్థి సేతుఘాతత్తా. తేజుస్సదత్తాతి సంకిలేసవిధమనతేజస్స అధికభావతో. తథా హి తే గమ్భీరభావేన దుద్దసా. అకుసలానం ఆరమ్మణం న హోన్తీతి ఇదం పకరణవసేన వుత్తం. అప్పహీనవిపల్లాసానం సత్తానం కుసలధమ్మానమ్పి తే ఆరమ్మణం న హోన్తి.
అసుఖే ‘‘సుఖ’’న్తి విపల్లాసో చ ఇధ సుఖతో ఉపగమనస్స ఠానన్తి అధిప్పేతన్తి దస్సేన్తో, ‘‘ఏకన్త…పే… వుత్త’’న్తి. అత్తదిట్ఠివసేనాతి పధానదిట్ఠిమాహ. దిట్ఠియా నిబ్బానస్స అవిసయభావో హేట్ఠా వుత్తో ఏవాతి ‘‘కసిణాదిపణ్ణత్తిసఙ్గహత్థ’’న్తి వుత్తం. పరిచ్ఛేదోతి సఙ్ఖారానం పరిచ్ఛేదో సఙ్ఖారానం పరిచ్ఛిజ్జగహణం. స్వాయం యేసం నిచ్చాదితో ఉపగమనం భవతి తేసంయేవ వసేన కాతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘సబ్బవారేసూ’’తిఆదిమాహ. సబ్బవారేసూతి నిచ్చాదిసబ్బవారేసు. పుథుజ్జనో హీతి హి-సద్దో హేతుఅత్థో. యస్మా యం యం సఙ్ఖారం నిచ్చాదివసేన పుథుజ్జనకాలే ఉపగచ్ఛతి, తం తం అరియమగ్గాధిగమేన అనిచ్చాదివసేన గణ్హన్తో యాథావతో జానన్తో తం గాహం తం దిట్ఠిం వినివేఠేతి విస్సజ్జేతి. తస్మా యత్థ గాహో తత్థ విస్సజ్జనాతి చతుత్థభూమకసఙ్ఖారా ఇధ సఙ్ఖారగ్గహణేన న గయ్హతీతి అత్థో.
౧౨౮. పుత్తసమ్బన్ధేన మాతాపితుసమఞ్ఞా, దత్తకిత్తిమాదివసేనపి పుత్తవోహారో లోకే దిస్సతి, సో చ ఖో పరియాయతో నిప్పరియాయసిద్ధం తం దస్సేతుం, ‘‘జనికా వ మాతా జనకో పితా’’తి వుత్తం. తథా ఆనన్తరియకమ్మస్స అధిప్పేతత్తా ‘‘మనుస్సభూతోవ ఖీణాసవో అరహాతి అధిప్పేతో’’తి వుత్తం. ‘‘అట్ఠానమేత’’న్తిఆదినా మాతుఆదీనంయేవ జీవితా వోరోపనే అరియసావకస్స అభబ్బభావదస్సనతో తదఞ్ఞం అరియసావకో జీవితా వోరోపేతీతి ఇదం అత్థతో ఆపన్నమేవాతి మఞ్ఞమానో వదతి – ‘‘కిం పన అరియసావకో అఞ్ఞం జీవితా వోరోపేయ్యా’’తి? ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి వచనతో, ‘‘ఏతమ్పి అట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘సచేపి హీ’’తిఆది. బలదీపనత్థన్తి సద్ధాదిబలసమన్నాగమదీపనత్థం. అరియమగ్గేనాగతసద్ధాదిబలవసేన హి అరియసావకో తాదిసం సావజ్జం న కరోతి.
పఞ్చహి కారణేహీతి ఇదం అత్థనిప్ఫాదకాని తేసం పుబ్బభాగియాని చ కారణాని కారణభావసామఞ్ఞేన ఏకజ్ఝం గహేత్వా వుత్తం, న పన సబ్బేసం పఞ్చన్నం సహయోగక్ఖమతో. ఆకారేహీతి కారణేహి. అనుస్సావనేనాతి అనురూపం సావనేన. భేదస్స అనురూపం యథా భేదో హోతి, ఏవం భిన్దితబ్బానం భిక్ఖూనం అత్తనో వచనస్స సావనేన విఞ్ఞాపనేన. తేనాహ ‘‘నను తుమ్హే’’తిఆది. కణ్ణమూలే వచీభేదం కత్వాతి ఏతేన ‘‘పాకటం కత్వా భేదకరవత్థుదీపనం వోహారో, తత్థ అత్తనో నిచ్ఛితమత్థం రహస్సవసేన విఞ్ఞాపనం అనుస్సావన’’న్తి దస్సేతి.
కమ్మమేవ ఉద్దేసో వా పమాణన్తి తేహి సఙ్ఘభేదసిద్ధితో వుత్తం, ఇతరే పన తేసం పుబ్బభాగభూతా. తేనాహ ‘‘వోహారా’’తిఆది. తత్థాతి వోహారే. చుతిఅనన్తరం ఫలం అనన్తరం నామ, తస్మిం అనన్తరే నియుత్తాని తన్నిబ్బత్తనేన అనన్తరకరణసీలాని, అనన్తరప్పయోజనాని చాతి ఆనన్తరియాని, తాని ఏవ ‘‘ఆనన్తరియకమ్మానీ’’తి వుత్తాని.
కమ్మతోతి ‘‘ఏవం ఆనన్తరియకమ్మం హోతి, ఏవం అనన్తరియకమ్మసదిస’’న్తి ఏవం కమ్మవిభాగతో. ద్వారతోతి కాయాదిద్వారతో. కప్పట్ఠితియతోతి ‘‘ఇదం కప్పట్ఠితికవిపాకం, ఇదం న కప్పట్ఠితికవిపాక’’న్తి ఏవం కప్పట్ఠితియవిభాగతో. పాకాతి ‘‘ఇదమేత్థ విపచ్చతి, ఇదం న విపచ్చతీ’’తి విపచ్చనవిభాగతో. సాధారణాదీహీతి గహట్ఠపబ్బజితానం సాధారణాసాధారణతో, ఆది-సద్దేన వేదనాదివిభాగతో చ.
యస్మా మనుస్సత్తభావే ఠితస్సేవ చ కుసలధమ్మానం తిక్ఖవిసదసూరభావాపత్తి, యథా తం తిణ్ణమ్పి బోధిసత్తానం బోధిత్తయనిబ్బత్తియం, ఏవం మనుస్సభావే ఠితస్సేవ అకుసలధమ్మానమ్పి తిక్ఖవిసదసూరభావాపత్తీతి ఆహ ‘‘మనుస్సభూతస్సేవా’’తి. పాకతికమనుస్సానమ్పి చ కుసలధమ్మానం విసేసప్పత్తి విమానవత్థుఅట్ఠకథాయం (వి. వ. అట్ఠ. ౩) వుత్తనయేన వేదితబ్బా. యథా వుత్తో చ అత్థో సమానజాతియస్స వికోపనే కమ్మం గరుతరం, న తథా విజాతియస్సాతి వుత్తం – ‘‘మనుస్సభూతం మాతరం వా పితరం వా’’తి. లిఙ్గే పరివత్తే చ సో ఏవ ఏకకమ్మనిబ్బత్తో భవఙ్గప్పబన్ధో, జీవితిన్ద్రియప్పబన్ధో చ, న అఞ్ఞోతి ఆహ ‘‘అపి పరివత్తలిఙ్గ’’న్తి. అరహన్తేపి ఏసేవ నయో. తస్స విపాకన్తిఆది కమ్మస్స ఆనన్తరియభావసమత్థనం, చతుకోటికఞ్చేత్థ సమ్భవతి. తత్థ పఠమా కోటి దస్సితా, ఇతరాసు విసఙ్కేతం దస్సేతుం, ‘‘యో పనా’’తిఆది వుత్తం. యదిపి తత్థ విసఙ్కేతో, కమ్మం పన గరుతరం ఆనన్తరియసదిసం భాయితబ్బన్తి ఆహ – ‘‘ఆనన్తరియం ఆహచ్చేవ తిట్ఠతీ’’తి. అయం పఞ్హోతి ఞాపనిచ్ఛానిబ్బత్తా కథా.
ఆనన్తరియం ఫుసతి మరణాధిప్పాయేనేవ ఆనన్తరియవత్థునో వికోపితత్తా. ఆనన్తరియం న ఫుసతి ఆనన్తరియవత్థుఅభావతో. సబ్బత్థ హి పురిమం అభిసన్ధిచిత్తం అప్పమాణం, వధకచిత్తం పన తదారమ్మణం జీవితిన్ద్రియఞ్చ ఆనన్తరియనానన్తరియభావే పమాణన్తి దట్ఠబ్బం. సఙ్గామచతుక్కం సమ్పత్తవసేన యోజేతబ్బం.
తేనేవాతి తేనేవ పయోగేన. అరహన్తఘాతో హోతియేవ అరహతో మారితత్తా. పుథుజ్జనస్సేవ దిన్నం హోతీతి యస్మా యథా వధకచిత్తం పచ్చుప్పన్నారమ్మణమ్పి పబన్ధవిచ్ఛేదవసేన చ జీవితిన్ద్రియం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తతి, న ఏవం చాగచేతనా, సా హి చజితబ్బవత్థుం ఆరమ్మణం కత్వా చజనమత్తమేవ హోతి, అఞ్ఞసన్తకభావకరణఞ్చ తస్స చజనం, తస్మా యస్స తం సన్తకం కతం. తస్సేవ దిన్నం హోతీతి.
లోహితం సమో సరతీతి అభిఘాతేన పకుప్పమానం సఞ్చితం హోతి. మహన్తతరన్తి గరుతరం. సరీరపటిజగ్గనే వియాతి సత్థురూపకాయపటిజగ్గనే వియ.
అసన్నిపతితేతి ఇదం సామగ్గియదీపనం. భేదో చ హోతీతి సఙ్ఘస్స భేదో హోతి. వట్టతీతి సఞ్ఞాయాతి ఈదిసకరణం సఙ్ఘస్స భేదాయ న హోతీతి సఞ్ఞాయ. నవతో ఊనపరిసాయం కరోన్తస్స తథాతి యోజేతబ్బం, తథాతి ఇమినా ‘‘న ఆనన్తరియకమ్మన్తి’’ ఇమం ఆకడ్ఢతి, న పన ‘‘భేదో హోతీ’’తి ఇదం. హేట్ఠిమన్తేన హి నవన్నమేవ వసేన సఙ్ఘభేదో. ధమ్మవాదినో అనవజ్జా యథాధమ్మం అవట్ఠానతో. సఙ్ఘభేదస్స పుబ్బభాగో సఙ్ఘరాజి.
కాయద్వారమేవ పూరేన్తి కాయకమ్మభావేనేవ లక్ఖితబ్బతో.
‘‘సణ్ఠహన్తే హి…పే… ముచ్చతీ’’తి ఇదం కప్పట్ఠకథాయ న సమేతి. తథా హి కప్పట్ఠకథాయం (కథా. అట్ఠ. ౬౫౪-౬౫౭) వుత్తం – ‘‘ఆపాయికోతి ఇదం సుత్తం యం సో ఏకం కప్పం అసీతిభాగే కత్వా తతో ఏకభాగమత్తం కాలం తిట్ఠేయ్య, తం ఆయుకప్పం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. కప్పవినాసేయేవాతి పన ఆయుకప్పవినాసేయేవాతి అత్థే సతి నత్థి విరోధో. ఏత్థ చ సణ్ఠహన్తేతి ఇదమ్పి ‘‘స్వేవవినస్సిస్సతీ’’తి వియ అభూతపరికప్పవసేన వుత్తం. ఏకదివసమేవ నిరయే పచ్చతి తతో పరం కప్పాభావే ఆయుకప్పస్సపి అభావతోతి అవిరోధతో అత్థయోజనా దట్ఠబ్బా. సేసానీతి సఙ్ఘభేదతో అఞ్ఞాని ఆనన్తరియకమ్మాని.
అహోసికమ్మం…పే… సఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి, ఏవం సతి కథం నేసం ఆనన్తరియతా చుతిఅనన్తరం విపాకదానాభావతో. అథ సతి ఫలదానే చుతిఅనన్తరో ఏవ ఏతేసం ఫలకాలో, న అఞ్ఞోతి ఫలకాలనియమేన నియతతా నిచ్ఛితా, న ఫలదాననియమేన, ఏవమ్పి నియతఫలకాలానం అఞ్ఞేసమ్పి ఉపపజ్జవేదనీయానం దిట్ఠధమ్మవేదనీయానఞ్చ నియతతా ఆపజ్జేయ్య. తస్మా విపాకధమ్మధమ్మానం పచ్చయన్తరవికలతాదీహి అవిపచ్చమానానమ్పి అత్తనో సభావేన విపాకధమ్మతా వియ బలవతా ఆనన్తరియేన విపాకే దిన్నే అవిపచ్చమానానమ్పి ఆనన్తరియానం ఫలదానే నియతసభావా ఆనన్తరియసభావా చ పవత్తీతి అత్తనో సభావేన ఫలదాననియమేనేవ నియతతా ఆనన్తరియతా చ వేదితబ్బా. అవస్సఞ్చ ఆనన్తరియసభావా తతో ఏవ నియతసభావా చ తేసం పవత్తీతి సమ్పటిచ్ఛితబ్బమేతం అఞ్ఞస్స బలవతో ఆనన్తరియస్స అభావే చుతిఅనన్తరం ఏకన్తేన ఫలదానతో.
నను ఏవం అఞ్ఞేసమ్పి ఉపపజ్జవేదనీయానం అఞ్ఞస్మిం విపాకదాయకే అసతి చుతిఅనన్తరమేకన్తేన ఫలదానతో నియతసభావా అనన్తరియసభావా చ పవత్తి ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి. అసమానజాతికేన చేతోపణిధివసేన ఉపఘాతకేన చ నివత్తేతబ్బవిపాకత్తా అనన్తరే ఏకన్తఫలదాయకత్తాభావా. న పన ఆనన్తరియకానం పఠమజ్ఝానాదీనం దుతియజ్ఝానాదీని వియ అసమానజాతికం ఫలనివత్తకం అత్థి సబ్బానన్తరియానం అవీచిఫలత్తా. న చ హేట్ఠూపపత్తిం ఇచ్ఛతో సీలవతో చేతోపణిధి వియ ఉపరూపపత్తిజనకకమ్మఫలం ఆనన్తరియఫలం నివత్తేతుం సమత్థో చేతోపణిధి అత్థి అనిచ్ఛన్తస్సేవ అవీచిపాతనతో, న చ ఆనన్తరియోపఘాతకం కిఞ్చి కమ్మం అత్థి, తస్మా తేసంయేవ అనన్తరే ఏకన్తవిపాకజనకసభావా పవత్తీతి. అనేకాని చ ఆనన్తరియాని కతాని ఏకన్తేనేవ విపాకే నియతసభావత్తా ఉపరతావిపచ్చనసభావాసఙ్కత్తా నిచ్ఛితాని సభావతో నియతానేవ. తేసు పన సమానసభావేసు ఏకేన విపాకే దిన్నే ఇతరాని అత్తనా కాతబ్బకిచ్చస్స తేనేవ కతత్తా న దుతియం తతియం వా పటిసన్ధిం కరోన్తి. న సమత్థతావిఘాతత్తాతి నత్థి తేసం ఆనన్తరియకతా నివత్తి; గరుతరభావో పన తేసు లబ్భతేవాతి సఙ్ఘభేదస్స సియా గరుతరభావోతి, ‘‘యేన…పే… విపచ్చతీ’’తి ఆహ. ఏకస్స పన అఞ్ఞాని ఉపత్థమ్భకాని హోన్తీతి దట్ఠబ్బాని. పటిసన్ధివసేన విపచ్చతీతి వచనేన ఇతరేసం పవత్తివిపాకదాయితా అనుఞ్ఞాతా వియ దిస్సతి. నో వా తథా సీలవతీతి యథా పితా సీలవా, తథా సీలవతీ నో వా హోతీతి యోజనా. సచే మాతా సీలవతీ, మాతుఘాతో పటిసన్ధివసేన విపచ్చతీతి యోజనా.
పకతత్తోతి అనుక్ఖిత్తో. సమానసంవాసకోతి అపారాజికో. సమానసీమాయన్తి ఏకసీమాయం.
సత్థుకిచ్చం కాతుం అసమత్థోతి యం సత్థారా కాతబ్బకిచ్చం అనుసాసనాది, తం కాతుం అసమత్థోతి భగవన్తం పచ్చక్ఖాయ. అఞ్ఞం తిత్థకరన్తి అఞ్ఞం సత్థారం.
౧౨౯. అభిజాతిఆదిసు (అ. ని. టీ. ౧.౧.౨౭౭) పకప్పనేన దేవతూపసఙ్కమనాదినా జాతచక్కవాళేన సమానయోగక్ఖేమం దససహస్సపరిమాణం ఠానం జాతిఖేత్తం, సరసేనేవ ఆణాపవత్తిట్ఠానం ఆణాఖేత్తం, విసయభూతం ఠానం విసయఖేత్తం. దససహస్సీ లోకధాతూతి ఇమాయ లోకధాతుయా సద్ధిం ఇమం లోకధాతుం పరివారేత్వా ఠితా దససహస్సీ లోకధాతు. తత్తకానంయేవ జాతిఖేత్తభావో ధమ్మతావసేన వేదితబ్బో. ‘‘పరిగ్గహవసేనా’’తి కేచి. ‘‘సబ్బేసమ్పి బుద్ధానం తత్తకం ఏవ జాతిఖేత్తం తన్నివాసీనంయేవ చ దేవతానం ధమ్మాభిసమయో’’తి చ వదన్తి. మాతుకుచ్ఛిఓక్కమనకాలాదీనం ఛన్నం ఏవ గహణం నిదస్సనమత్తం మహాభినీహారాదికాలేపి తస్స పకమ్పనస్స లబ్భమానతో. ఆణాఖేత్తం నామ యం ఏకజ్ఝం సంవట్టతి చ వివట్టతి చ. ఆణా వత్తతి ఆణాయ తన్నివాసీనం దేవతానం సిరసా సమ్పటిచ్ఛనేన, తఞ్చ ఖో కేవలం బుద్ధానం ఆనుభావేనేవ, న అధిప్పాయవసేన, అధిప్పాయవసేన పన ‘‘యావతా వా పన ఆకఙ్ఖేయ్యా’’తి (అ. ని. ౩.౮౧) వచనతో తతో పరమ్పి ఆణా పవత్తేయ్య.
న ఉప్పజ్జన్తీతి పన అత్థీతి, ‘‘న మే ఆచరియో అత్థి, సదిసో మే న విజ్జతీ’’తిఆదిం (మ. ని. ౧.౨౮౫; ౨.౩౪౧; మహావ. ౧౧; కథా. ౪౦౫; మి. ప. ౪.౫.౧౧) ఇమిస్సం లోకధాతుయం ఠత్వా వదన్తేన భగవతా, ‘‘కిం పనావుసో సారిపుత్త, అత్థేతరహి అఞ్ఞే సమణా వా బ్రాహ్మణా వా భగవతా సమసమా సమ్బోధియన్తి, ఏవం పుట్ఠో అహం, భన్తే, నోతి వదేయ్య’’న్తి (దీ. ని. ౩.౧౬౧), వత్వా తస్స కారణం దస్సేతుం, ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో, యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా’’తి ఇమం సుత్తం (దీ. ని. ౩.౧౬౧; మి. ప. ౫.౧.౧) దస్సేన్తేన ధమ్మసేనాపతినా చ బుద్ధఖేత్తభూతం ఇమం లోకధాతుం ఠపేత్వా అఞ్ఞత్థ అనుప్పత్తి వుత్తా హోతీతి అధిప్పాయో.
ఏకతోతి సహ, ఏకస్మిం కాలేతి అత్థో. సో పన కాలో కథం పరిచ్ఛిన్నోతి చరిమభవే పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ యావ ధాతుపరినిబ్బానాతి దస్సేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. నిసిన్నకాలతో పట్ఠాయాతి పటిలోమక్కమేన వదతి. పరినిబ్బానతో పట్ఠాయాతి అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బానతో పట్ఠాయ. ఏత్థన్తరేతి చరిమభవే బోధిసత్తస్స పటిసన్ధిగ్గహణం ధాతుపరినిబ్బానన్తి ఏతేసం అన్తరే.
అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి న నివారితా, తత్థ కారణం దస్సేతుం ‘‘తీణి హీ’’తిఆది వుత్తం. పటిపత్తిఅన్తరధానేన హి సాసనస్స ఓసక్కితత్తా అపరస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి లద్ధావసరా హోతి. పటిపదాతి పటివేధావహా పుబ్బభాగపటిపదా. ‘‘పరియత్తి పమాణ’’న్తి వత్వా తమత్థం బోధిసత్తం నిదస్సనం కత్వా దస్సేతుం, ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం తయిదం హీనం కతన్తి దట్ఠబ్బం. నియ్యానికధమ్మస్స ఠితిఞ్హి దస్సేన్తో అనియ్యానికధమ్మం నిదస్సేతి.
మాతికాయ అన్తరహితాయాతి, ‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తిఆదినయప్పత్తా సిక్ఖాపదపాళి మాతికా, తాయ అన్తరహితాయ నిదానుద్దేససఙ్ఖాతే పాతిమోక్ఖుద్దేసే పబ్బజ్జాయుపసమ్పదాకమ్మేసు చ సాసనం తిట్ఠతీతి అత్థో. అథ వా పాతిమోక్ఖే ధరన్తేయేవ పబ్బజ్జా ఉపసమ్పదా చ, ఏవం సతి తదుభయం పాతిమోక్ఖే అన్తోగధం తదుభయాభావే పాతిమోక్ఖాభావతో, తస్మా తయిదం తయం సాసనస్స ఠితిహేతూతి ఆహ – ‘‘పాతిమోక్ఖపబ్బజ్జాఉపసమ్పదాసు ఠితాసు సాసనం తిట్ఠతీ’’తి. యస్మా వా ఉపసమ్పదాధీనం పాతిమోక్ఖం, ఉపసమ్పదా చ పబ్బజ్జాధీనా, తస్మా పాతిమోక్ఖే సిద్ధే, సిద్ధాసు పబ్బజ్జాఉపసమ్పదాసు చ సాసనం తిట్ఠతి. పచ్ఛిమపటివేధతో హి పరం పటివేధసాసనం, పచ్ఛిమసీలతో చ పరం పటిపత్తిసాసనం వినట్ఠం నామ హోతి. ఓసక్కితం నామాతి పచ్ఛిమకపటివేధసీలభేదద్వయం ఏకతో కత్వా తతో పరం వినట్ఠం నామ హోతీతి అత్థో.
తేన కామం ‘‘సాసనట్ఠితియా పరియత్తి పమాణ’’న్తి వుత్తం, పరియత్తి పన పటిపత్తిహేతుకాతి పటిపత్తియా అసతి అప్పతిట్ఠా హోతి, తస్మా పటిపత్తిఅన్తరధానం సాసనోసక్కనస్స విసేసకారణన్తి దస్సేత్వా తయిదం సాసనోసక్కనం ధాతుపరినిబ్బానోసానన్తి దస్సేతుం, ‘‘తీణి పరినిబ్బానానీ’’తి వుత్తం.
కారుఞ్ఞన్తి పరిదేవనకారుఞ్ఞం. జమ్బుదీపే దీపన్తరేసు దేవనాగబ్రహ్మలోకేసు చ విప్పకిరిత్వా ఠితానం ధాతూనం మహాబోధిపల్లఙ్కే ఏకజ్ఝం సన్నిపతనం, రస్మివిస్సజ్జనం, తత్థ తేజోధాతుయా ఉట్ఠానం, ఏకజాలీభావో చాతి సబ్బమేతం సత్థు అధిట్ఠానవసేనేవ వేదితబ్బం.
అనచ్ఛరియత్తాతి ద్వీసుపి ఉప్పజ్జమానేసు అచ్ఛరియత్తాభావదోసతోతి అత్థో. బుద్ధా నామ మజ్ఝే భిన్నం సువణ్ణం వియ ఏకసదిసాతి తేసం దేసనాపి ఏకరసా ఏవాతి ఆహ – ‘‘దేసనాయ చ విసేసాభావతో’’తి. ఏతేనపి అనచ్ఛరియత్తమేవ సాధేతి. వివాదభావతోతి ఏతేన వివాదాభావత్థం ద్వే ఏకతో న ఉప్పజ్జన్తీతి దస్సేతి.
తత్థాతి మిలిన్దపఞ్హే. ఏకం బుద్ధం ధారేతీతి ఏకబుద్ధధారణీ. ఏతేన ఏవం సభావా ఏతే బుద్ధగుణా, యేన దుతియబుద్ధగుణే ధారేతుం అసమత్థా అయం లోకధాతూతి దస్సేతి. పచ్చయవిసేసనిప్ఫన్నానఞ్హి గుణధమ్మానం భారియో విసేసో న సక్కా ధారేతున్తి, ‘‘న ధారేయ్యా’’తి వత్వా తమేవ అధారణం పరియాయన్తరేనపి పకాసేన్తో ‘‘చలేయ్యా’’తిఆదిమాహ. తత్థ చలేయ్యాతి పరిప్ఫన్దేయ్య. కమ్పేయ్యాతి పవేధేయ్య. నమేయ్యాతి ఏకపస్సేన నమేయ్య. ఓనమేయ్యాతి ఓసీదేయ్య. వినమేయ్యాతి వివిధం ఇతోచితో చ నమేయ్య. వికిరేయ్యాతి వాతేన థుసముట్ఠి వియ విప్పకిరేయ్య. విధమేయ్యాతి వినస్సేయ్య. విద్ధంసేయ్యాతి సబ్బసో విద్ధస్తా భవేయ్య. తథాభూతా చ కత్థచి న తిట్ఠేయ్యాతి ఆహ ‘‘న ఠానముపగచ్ఛేయ్యా’’తి.
ఇదాని తత్థ నిదస్సనం దస్సేన్తో, ‘‘యథా, మహారాజా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సముపాదికాతి సమం ఉద్ధం పజ్జతి పవత్తతీతి సముపాదికా, ఉదకస్స ఉపరి సమం గామినీతి అత్థో. వణ్ణేనాతి సణ్ఠానేన. పమాణేనాతి ఆరోహేన. కిసథూలేనాతి కిసథూలభావేన, పరిణాహేనాతి అత్థో.
ఛాదేన్తన్తి రోచేన్తం రుచిం ఉప్పాదేన్తం. తన్దీకతోతి తేన భోజనేన తన్దీభూతో. అనోనమితదణ్డజాతోతి యావదత్థం భోజనేన ఓనమితుం అసక్కుణేయ్యతాయ అనోనమితదణ్డో వియ జాతో. సకిం భుత్తో వమేయ్యాతి ఏకమ్పి ఆలోపం అజ్ఝోహరిత్వా వమేయ్యాతి అత్థో.
అతిధమ్మభారేన పథవీ చలతీతి ధమ్మేన నామ పథవీ తిట్ఠేయ్య. సా కిం తేనేవ చలతి వినస్సతీతి అధిప్పాయేన పుచ్ఛతి. పున థేరో ‘‘రతనం నామ లోకే కుటుమ్బం సన్ధారేన్తం అభిమతఞ్చ లోకేన అత్తనో గరుసభావతాయ సకటభఙ్గస్స కారణం అతిభారభూతం దిట్ఠం. ఏవంధమ్మో చ హితసుఖవిసేసేహి తంసమఙ్గినం ధారేన్తో అభిమతో చ విఞ్ఞూనం గమ్భీరప్పమేయ్యభావేన గరుసభావత్తా అతిభారభూతో పథవీచలనస్స కారణం హోతీ’’తి దస్సేన్తో, ‘‘ఇధ, మహారాజ, ద్వే సకటా’’తిఆదిమాహ. ఏతేనేవ తథాగతస్స మాతుకుచ్ఛిఓక్కమనాదికాలే పథవీకమ్పనకారణం సంవణ్ణితన్తి దట్ఠబ్బం. ఏకసకటతో రతనన్తి ఏకస్మా, ఏకస్స వా సకటస్స రతనం, తస్మా సకటతో గహేత్వాతి అత్థో.
ఓసారితన్తి ఉచ్చారితం, వుత్తన్తి అత్థో. అగ్గోతి సబ్బసత్తేహి అగ్గో.
సభావపకతీతి సభావభూతా అకిత్తిమా పకతి. కారణమహన్తతాయాతి మహన్తేహి బుద్ధకారకధమ్మేహి పారమితాసఙ్ఖాతేహి కారణేహి బుద్ధగుణానం నిబ్బత్తితోతి వుత్తం హోతి. పథవిఆదీని మహన్తాని వత్థూని, మహన్తా చ సక్కభావాదయో అత్తనో అత్తనో విసయే ఏకేకా ఏవ, సమ్మాసమ్బుద్ధోపి మహన్తో అత్తనో విసయే ఏకోవ, కో చ తస్స విసయో? బుద్ధభూమి, యావతకం వా ఞేయ్యం. ఏవం ‘‘ఆకాసో వియ అనన్తవిసయో భగవా ఏకోవ హోతీ’’తి వదన్తో పరచక్కవాళేసు దుతియస్స బుద్ధస్స అభావం దస్సేతి.
ఇమినావ పదేనాతి ‘‘ఏకిస్సా లోకధాతుయా’’తి ఇమినా ఏవ పదేన. దసచక్కవాళసహస్సాని గహితాని జాతిఖేత్తత్తా. ఏకచక్కవాళేనేవాతి ఇమినా ఏకచక్కవాళేనేవ. యథా – ‘‘ఇమస్మింయేవ చక్కవాళే ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వుత్తే ఇమస్మిమ్పి చక్కవాళే జమ్బుదీపేయేవ, తత్థపి మజ్ఝిమపదేసే ఏవాతి పరిచ్ఛిన్దితుం వట్టతి; ఏవం ‘‘ఏకిస్సా లోకధాతుయా’’తి జాతిఖేత్తే అధిప్పేతేపి ఇమినావ చక్కవాళేన పరిచ్ఛిన్దితుం వట్టతి.
వివాదూపచ్ఛేదతోతి వివాదూపచ్ఛేదకారణా. ద్వీసు ఉప్పన్నేసు యో వివాదో భవేయ్య, తస్స అనుప్పాదోయేవేత్థ వివాదుపచ్ఛేదో. ఏకస్మిం దీపేతిఆదినా దీపన్తరేపి ఏకజ్ఝం న ఉప్పజ్జన్తి, పగేవ ఏకదీపేతి దస్సేతి. సో పరిహాయేథాతి చక్కవాళస్స పదేసే ఏవ వత్తితబ్బత్తా పరిహాయేయ్య.
౧౩౦. మనుస్సత్తన్తి మనుస్సభావో తస్సేవ పబ్బజ్జాదిగుణసమ్పత్తిఆదీనం యోగ్గభావతో. లిఙ్గసమ్పత్తీతి పురిసభావో. హేతూతి మనోవచీపణిధానపుబ్బికా హేతుసమ్పదా. సత్థారదస్సనన్తి సత్థుసమ్ముఖీభావో. పబ్బజ్జాతి కమ్మకిరియవాదీసు తాపసేసు, భిక్ఖూసు వా పబ్బజ్జా. గుణసమ్పత్తీతి అభిఞ్ఞాదిగుణసమ్పదా. అధికారోతి బుద్ధం ఉద్దిస్స అధికో సక్కారో. ఛన్దతాతి సమ్మాసమ్బోధిం ఉద్దిస్స సాతిసయో కత్తుకమ్యతాకుసలచ్ఛన్దో. అట్ఠధమ్మసమోధానాతి ఏతేసం అట్ఠన్నం ధమ్మానం సమాయోగేన. అభినీహారోతి కాయపణిధానం. సమిజ్ఝతీతి నిప్ఫజ్జతీతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన పరమత్థదీపనియా చరియాపిటకవణ్ణనాయ (చరియా. అట్ఠ. పకిణ్ణకకథా) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
సబ్బాకారపరిపూరమేవాతి పరిపుణ్ణలక్ఖణతాయ సత్తుస్సదాదీహి సబ్బాకారేహి సమ్పన్నమేవ. న హి ఇత్థియా కోసోహితవత్థగుయ్హతా సమ్భవతి, దుతియపకతి చ నామ పఠమపకతితో నిహీనా ఏవ. తేనేవాహ అనన్తరవారే ‘‘యస్మా’’తిఆది.
ఇధ పురిసస్స తత్థ నిబ్బత్తనతోతి ఇమస్మిం మనుస్సలోకే పురిసభూతస్స తత్థ బ్రహ్మలోకే బ్రహ్మత్తభావేన నిబ్బత్తనతో. తేన అసతిపి పురిసలిఙ్గే పురిసాకారా బ్రహ్మానో హోన్తీతి దస్సేతి. తంయేవ హి పురిసాకారం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘యం పురిసో బ్రహ్మత్తం కరేయ్యా’’తి. తేనేవాహ ‘‘సమానేపీ’’తిఆది. యది ఏవం ఇత్థియో బ్రహ్మలోకే న ఉప్పజ్జన్తీతి ఆహ ‘‘బ్రహ్మత్త’’న్తిఆది.
౧౩౧. కాయదుచ్చరితస్సాతిఆదిపాళియా కమ్మనియామో నామ కథితో. సమఞ్జనం సమఙ్గో, సో ఏతస్స అత్థీతి సమఙ్గీ, సమన్నాగతో. సమఞ్జనసీలో వా సమఙ్గీ. పుబ్బభాగే ఆయూహనసమఙ్గితా, సన్నిట్ఠాపకచేతనావసేన చేతనాసమఙ్గితా. చేతనాసన్తతివసేన వా ఆయూహనసమఙ్గితా, తంతంచేతనాఖణవసేన చేతనాసమఙ్గితా. కతూపచితస్స అవిపక్కవిపాకస్స కమ్మస్స వసేన కమ్మసమఙ్గితా, కమ్మే పన విపచ్చితుం ఆరద్ధే విపాకప్పవత్తివసేన విపాకసమఙ్గితా. కమ్మాదీనం ఉపట్ఠానకాలవసేన ఉపట్ఠానసమఙ్గితా. కుసలాకుసలకమ్మాయూహనక్ఖణేతి కుసలకమ్మస్స చ అకుసలకమ్మస్స చ సమీహనక్ఖణే. తథాతి ఇమినా కుసలాకుసలకమ్మపదం ఆకడ్ఢతి. యథా కతం కమ్మం ఫలదానసమత్థం హోతి, తథా కతం ఉపచితం. విపాకారహన్తి దుతియభవాదీసు విపచ్చనారహం. ఉప్పజ్జమానానం ఉపపత్తినిమిత్తం ఉపట్ఠాతీతి యోజనా. చలతీతి పరివత్తతి. ఏకేన హి కమ్మునా తజ్జే నిమిత్తే ఉపట్ఠాపితే పచ్చయవిసేసవసేన తతో అఞ్ఞేన కమ్మునా అఞ్ఞస్స నిమిత్తస్స ఉపట్ఠానం పరివత్తనం.
సునఖజీవికోతి సునఖేహి జీవనసీలో. తలసన్థరణపూజన్తి భూమితలస్స పుప్ఫేహి సన్తరణపూజం. ఆయూహనచేతనాకమ్మసమఙ్గితావసేనాతి కాయదుచ్చరితస్స అపరాపరం ఆయూహనేన సన్నిట్ఠాపకచేతనాయ తస్సేవ పకప్పనే కమ్మక్ఖయకరఞాణేన అఖేపితత్తా యథూపచితకమ్మునా చ సమఙ్గిభావస్స వసేన.
౧౩౨. ఏవం సస్సిరికన్తి వుత్తప్పకారేన అనేకధాతువిభజనాదినా నానానయవిచిత్తతాయ పరమనిపుణగమ్భీరతాయ చ అత్థతో బ్యఞ్జనతో చ ససోభం కత్వా.
నం ధారేహీతి ఏత్థ నన్తి నిపాతమత్తం. ధాతుఆదివసేన పరివట్టీయన్తి అత్థా ఏతేహీతి పరివట్టా, దేసనాభేదా. చత్తారో పరివట్టా ఏతస్స, ఏతస్మిం వాతి చతుపరివట్టో, ధమ్మపరియాయో. ధమ్మో చ సో పరియత్తిభావతో యథావుత్తేనత్థేన ఆదాసోతి ధమ్మాదాసో. ఉపట్ఠానట్ఠేన యథాధమ్మానం ఆదాసోతిపి ధమ్మాదాసో. యథా హి ఆదాసేన సత్తానం ముఖే మలదోసహరణం, ఏవం ఇమినాపి సుత్తేన యోగీనం ముఖే మలదోసహరణం. తస్మాతి యస్మా ఇమినా సుత్తేన కిలేసే మద్దిత్వా సమథాధిగమేన యోగినో జయప్పత్తా; తస్మా అమతపురప్పవేసనే ఉగ్ఘోసనమహాభేరితాయ చ అమతదున్దుభి. ఇధ వుత్తన్తి ఇమస్మిం సుత్తే వుత్తం. అనుత్తరో సఙ్గామవిజయోతి అనుత్తరభావతో కిలేససఙ్గామవిజయో, ‘‘విజేతి ఏతేనా’’తి కత్వా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
బహుధాతుకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౬. ఇసిగిలిసుత్తవణ్ణనా
౧౩౩. సమఞ్ఞాయతి ఏతాయాతి సమఞ్ఞా, నామన్తి అత్థో. అయమయం నామాతి పఞ్ఞాపేన్తి ఏతాయ, తథాపఞ్ఞాపనమత్తన్తి వా పఞ్ఞత్తి, నామమేవ. తేనాహ ‘‘పురిమపదస్సేవ వేవచన’’న్తి. సేసేసుపీతి ‘‘పణ్డవస్స పబ్బతస్సా’’తిఆదీసు తీసు వారేసుపి.
సముట్ఠానం తావ సుత్తస్స కథేత్వా అత్థసంవణ్ణనం కాతుం ‘‘తదా కిరా’’తిఆది వుత్తం. న పబ్బతేహి అత్థోతి న భగవతో పబ్బతేహి కథితేహి అత్థో అత్థి. ఇసిగిలిభావోతి ఇసిగిలినామతా. ఇతీతి ఇమినా కారణేన, ఇమం అట్ఠుప్పత్తిం అవేక్ఖన్తోతి అత్థో.
చేతియగబ్భేతి చేతియఘరే చేతియస్స అబ్భన్తరే. యమకమహాద్వారన్తి యమకకవాటయుత్తం మహన్తం ద్వారం. ద్వేధా కత్వాతి పబ్బతస్స అబ్భన్తరే మణ్డపసఙ్ఖేపేన లేణం నిమ్మినిత్వా ద్వేధా కత్వా తదా తే తత్థ వసింసు.
వసితకాలఞ్చ కథేన్తో తేసం మాతుయా యావ తతియభవతో పట్ఠాయ సముదాగమం దస్సేతుం, ‘‘అతీతే కిరా’’తిఆది వుత్తం. పత్థేసీతి తస్సా కిర ఖేత్తకుటియా వీహయో భజ్జన్తియా తత్థ మహాకరఞ్జపుప్ఫప్పమాణా మహన్తా మనోహరా పఞ్చసతమత్తా లాజా జాయింసు. సా తా గహేత్వా మహన్తే పదుమినిపత్తే ఠపేసి. తస్మిఞ్చ సమయే ఏకో పచ్చేకబుద్ధో తస్సా అనుగ్గహత్థం అవిదూరే ఖేత్తపాళియా గచ్ఛతి. సా తం దిస్వా పసన్నమానసా సుపుప్ఫితం మహన్తం ఏకం పదుమం గహేత్వా తత్థ లాజే పక్ఖిపిత్వా పచ్చేకబుద్ధం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా, ‘‘ఇమస్స, భన్తే, పుఞ్ఞస్స ఆనుభావేన ఆనుభావసమ్పన్నే పఞ్చసతపుత్తే లభేయ్య’’న్తి పఞ్చ పుత్తసతాని పత్థేసి. తస్మింయేవ ఖణేతి యదా సా యథావుత్తం పత్థనం పట్ఠపేసి; తస్మింయేవ ఖణే పఞ్చసతా మిగలుద్దకా సమ్భతసమ్భారా పరిపక్కపచ్చేకబోధిఞాణా తస్సేవ పచ్చేకబుద్ధస్స మధురమంసం దత్వా, ‘‘ఏతిస్సా పుత్తా భవేయ్యామా’’తి పత్థయింసు. అతీతాసు అనేకజాతీసు తస్సా పుత్తభావేన ఆగతత్తా తథా తేసం అహోసీతి వదన్తి. పాదుద్ధారేతి పాదుద్ధారే పాదుద్ధారే. పాదుద్ధారసీసేన చేత్థ నిక్ఖిపనం ఆహ.
గబ్భమలం నిస్సాయాతి బహి నిక్ఖన్తం గబ్భమలం నిస్సయం కత్వా సంసేదజభావేన నిబ్బత్తా. ఓపపాతికభావేనాతి కేచి. ఖయవయం పట్ఠపేత్వాతి విపస్సనం ఆరభిత్వా. విపస్సనాతి అనిచ్చానుపస్సనాపుబ్బికా సప్పచ్చయనామరూపదస్సనపుబ్బికా చ, సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్స అనిచ్చలక్ఖణే దిట్ఠే, ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి సేసలక్ఖణాని సువిఞ్ఞేయ్యానేవ హోన్తి. పచ్చేకబోధిఞాణం నిబ్బత్తయింసూతి ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పానం సతసహస్సఞ్చ పచ్చేకబోధిపారమితాయ పరినిప్ఫన్నత్తా ఞాణస్స పరిపాకత్తా వుత్తనయేన సయమేవ విపస్సనం పవత్తేత్వా మత్థకం పాపేత్వా పచ్చేకబోధిఞాణం అధిగచ్ఛింసు. సబ్బేపి తే తంయేవ గాథం అభాసింసూతి ఆహ – ‘‘అయం తేసం బ్యాకరణగాథా అహోసీ’’తి.
సరోరుహన్తి సరసి జాతం. పదుమపలాసపత్తజన్తి ఖుద్దకమహన్తేహి కమలదలేహి సహజాతం. ఖుద్దకమహన్తకమలదలసఙ్ఖాతాని వా పదుమపలాసపత్తాని ఏత్థ సన్తీతి పదుమపలాసపత్తం, పదుమగచ్ఛం. తత్థ జాతన్తి పదుమపలాసపత్తజం. సుపుప్ఫితన్తి సుట్ఠు పుప్ఫితం సమ్మా వికసితం. భమరగణానుచిణ్ణన్తి భమరగణేహి అనుకులఞ్చేవ అనుపరిబ్భమితఞ్చ. అనిచ్చతాయుపగతన్తి ఖణే ఖణే వణ్ణభేదాదివసేన అనిచ్చతాయ ఉపగతం. విదిత్వాతి విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ జానిత్వా. ఏకో చరేతి తస్మా అఞ్ఞోపి మాదిసో హోతుకామో ఏవం పటిపజ్జిత్వా ఏకో చరే ఖగ్గవిసాణకప్పోతి.
౧౩౫. సతిసారసీలసారాదిసమన్నాగమనేన సత్తేసు సారభూతా. సబ్బసో వట్టదుక్ఖస్స విగతత్తా నిద్దుక్ఖా. సముచ్ఛిన్నతణ్హతాయ నిత్తణ్హా. మానచ్ఛిదోతి థుతివచనం.
ఏతేసం ఏకనామకాయేవాతి ఏతేసం ఆగతానం పచ్చేకబుద్ధానం పాళియం అనాగతా అఞ్ఞే పచ్చేకబుద్ధా సమాననామకా ఏవ. వుత్తమేవత్థం పాకటీకరణత్థం ‘‘ఇమేసు హీ’’తిఆది వుత్తం. విసుం విసుం అవత్వాతి పచ్చేకం సరూపతో అవత్వా. అఞ్ఞే చాతి అసాధారణత్తా ఆహ. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఇసిగిలిసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౭. మహాచత్తారీసకసుత్తవణ్ణనా
౧౩౬. దోసేహి ఆరకాతి అరియం. తేనాహ ‘‘నిద్దోస’’న్తి. సా పన నిద్దోసతా లోకుత్తరభావేన సవిసేసాతి ఆహ ‘‘లోకుత్తర’’న్తి. సమ్మా సున్దరో పసత్థో నియ్యానికో సమాధి సమ్మాసమాధీతి ఆహ – ‘‘సమ్మాసమాధిన్తి మగ్గసమాధి’’న్తి. ఉపనిసీదతి ఏత్థ ఫలం తప్పటిబద్ధవుత్తితాయాతి ఉపనిసం, కారణన్తి ఆహ – ‘‘సఉపనిసన్తి సప్పచ్చయ’’న్తి. పరికరోతి పరివారేతీతి పరిక్ఖారోతి ఆహ – ‘‘సపరిక్ఖారన్తి సపరివార’’న్తి.
పరివారితాతి సహజాతాదిపచ్చయభావేన పరివారన్తేహి వియ ఉపగతా. పురేచారికాతి వుట్ఠానగామినిభావనా సహజాతాదిపచ్చయవసేన పచ్చయత్తా పురస్సరా. తేనాహ – ‘‘విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠి చా’’తి. ఇదాని తాని కిచ్చతో దస్సేతుం, ‘‘విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పరివీమంసగ్గహణం తత్థ తత్థ చిత్తుప్పాదే వీమంసాధిపతేయ్యేన పవత్తియా సమ్మాదిట్ఠియా పుబ్బఙ్గమభావదస్సనత్థం. తేనస్స మగ్గసమాధిస్స నానాఖణికం పుబ్బఙ్గమభావం దస్సేతి. వీమంసనపరియోసానేతి తథాపవత్తఅనులోమఞాణస్స ఓసానే. భూమిలద్ధం వట్టం సముగ్ఘాటయమానాతి అత్తనో సన్తానే దీఘరత్తం అనుసయితం కిలేసవట్టం సముచ్ఛిన్దన్తి. వూపసమయమానాతి తస్సేవ వేవచనం. వూపసమయమానాతి వా తతో ఏవ అవసిట్ఠమ్పి వట్టం అప్పవత్తికరణవసేన వూపసమేన్తి. తేనేవాహ – ‘‘మగ్గసమ్మాదిట్ఠి…పే… ఉప్పజ్జతీ’’తి. సాతి సమ్మాదిట్ఠి. దువిధాపీతి యథావుత్తా దువిధాపి. ఇధ అధిప్పేతా విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ కిచ్చస్స దస్సితత్తా.
లక్ఖణే పటివిజ్ఝమానే లక్ఖణికో ధమ్మో పటివిద్ధో హోతీతి ఆహ – ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిం…పే… ఆరమ్మణతో పజానాతీ’’తి. విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠియమ్పి ఏసేవ నయో. కిచ్చతోతి భావనాకిచ్చతో. సమ్మాదిట్ఠియం తదధిగతఅసమ్మోహతాయ అసమ్మోహతో పజానాతి. కిచ్చతోతి పటివేధకిచ్చతో. తం పన సబ్బథా అసమ్ముయ్హనమేవాతి ఆహ ‘‘అసమ్మోహతో’’తి. ఏవం పజాననాతి మిచ్ఛాదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠీతి యాథావతో అవబోధో. అస్సాతి తంసమఙ్గినో పుగ్గలస్స.
ద్వాయన్తి -కారో దీఘం కత్వా వుత్తో. తేనాహ ‘‘ద్వయం వదామీ’’తి. ద్వే అవయవా ఏతస్సాతి ద్వయం. తేనాహ ‘‘దువిధకోట్ఠాసం వదామీ’’తి. పుఞ్ఞస్స ఏకో భాగో సో ఏవ పుఞ్ఞభాగికో, క-కారస్స య-కారం కత్వా ఇత్థిలిఙ్గవసేన ‘‘పుఞ్ఞభాగియా’’తి వుత్తం. ఉపధిసఙ్ఖాతస్సాతి ఖన్ధపబన్ధసఙ్ఖాతస్స.
అమతద్వారన్తి అరియమగ్గం. పఞ్ఞపేతీతి నియ్యానాదిపకారతో పఞ్ఞపేతి. తేనాహ ‘‘విభజిత్వా దస్సేతీ’’తి. తత్థ సమ్మోహస్స విద్ధంసనేన అసమ్మోహతో దస్సేతి. తస్మిం అత్థేతి అమతద్వారపఞ్ఞాపనే అత్థే. బోజ్ఝఙ్గప్పత్తాతి బోజ్ఝఙ్గభావప్పత్తా. మగ్గభావేన నియ్యానభావేన పవత్తియా మగ్గపఞ్ఞాయ అట్ఠన్నమ్పి సాధారణత్తా సముదాయస్స చ అవయవో అఙ్గన్తి కత్వా సేసధమ్మే అఙ్గికభావేన దస్సేన్తో ‘‘అరియమగ్గస్స అఙ్గ’’న్తి ఆహ. సో భిక్ఖూతి మిచ్ఛాదిట్ఠిం ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠీ’’తి సమ్మాదిట్ఠిం ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తి జానన్తో భిక్ఖు. పజహనత్థాయాతి సముచ్ఛేదవసేన పజహనాయ. పటిలాభత్థాయాతి మగ్గసమ్మాదిట్ఠియా అధిగమాయ. కుసలవాయామోతి విపస్సనాసమ్పయుత్తోవ కోసల్లసమ్భూతో వాయామో. సరతీతి సతో, తం పనస్స సరణం సతిసమఙ్గితాయాతి ఆహ ‘‘సతియా సమన్నాగతో’’తి. కామఞ్చేత్థ విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠిం యథాభూతా సమ్మావాయామసతియో సహజాతా చ పురేజాతా చ హుత్వా పరివారేన్తి, ‘‘ఇతియిమే తయో ధమ్మా సమ్మాదిట్ఠిం అనుపరిధావన్తి అనుపరివత్తన్తీ’’తి పన వచనతో, ‘‘ఏత్థ హీ’’తిఆదినా మగ్గసమ్మాదిట్ఠియా ఏవ సేసధమ్మానం యథారహం సహచరణభావేన పరివారణం యోజితం. సమ్మాసఙ్కప్పాదీనన్తి ఆది-సద్దేన సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవానం గహణం ఇతరేసం పరివారభావేన గహితత్తా. న హి సక్కా తే ఏవ పరివారే పరివారవన్తే చ కత్వా వత్తుం సఙ్కరతో సమ్మోహజననతో చ. తయోతి సమ్మాదిట్ఠివాయామసతియో సహజాతపరివారావ హోన్తి మగ్గక్ఖణికానం తేసం అధిప్పేతత్తా విపస్సనాఖణవిరతీనం అసమ్భవతో.
౧౩౭. తక్కనవసేన లోకసిద్ధేనాతి అధిప్పాయో. ‘‘ఏవఞ్చేవఞ్చ భవితబ్బ’’న్తి వివిధం తక్కనం కూపే వియ ఉదకస్స ఆరమ్మణస్స ఆకడ్ఢనం వితక్కనం వితక్కో. సఙ్కప్పనవసేనాతి తం తం ఆరమ్మణం గహేత్వా కప్పనవసేన. తక్కనం కప్పనన్తి చ అతంసహజాతానమేవాతి దట్ఠబ్బం. ఏకగ్గోతి ఇమినా సమాధినా లద్ధుపకారస్సేవ వితక్కస్స అప్పనాపరియాయో హోతీతి దస్సేతి. విసేసేన వా అప్పనా వితక్కస్స వసేన చిత్తం ఆరమ్మణం అభిరోపేతి, వితక్కే అసతి కథన్తి ఆహ ‘‘వితక్కే పనా’’తిఆది. అత్తనోయేవ ధమ్మతాయ చిత్తం ఆరమ్మణం అభిరుహతీతి, ఏతేన ఆరమ్మణధమ్మానం గహణం నామ సభావసిద్ధం, న ధమ్మన్తరమపేక్ఖతి, వితక్కో పన పవత్తమానో ఆరమ్మణాభినిరోపనవసేనేవ పవత్తతీతి దస్సేతి. ఏవం సన్తేపి సభావావితక్కచిత్తుప్పాదతో సవితక్కచిత్తుప్పాదస్స ఆరమ్మణగ్గహణవిసేసో వితక్కేన జాతోతి కత్వా వితక్కో చిత్తస్స ఆరమ్మణగ్గహణే విసేసపచ్చయోతి పాకటోయమత్థో. అపరే పన భణన్తి – యథా కోచి రాజవల్లభం, తంసమ్బన్ధీనం మిత్తం వా నిస్సాయ రాజగేహం ఆరోహతి అనుపవిసతి, ఏవం వితక్కం నిస్సాయ చిత్తం ఆరమ్మణం ఆరోహతి వితక్కస్స ఆరమ్మణాభినిరోపనసభావత్తా, అఞ్ఞేసం ధమ్మానఞ్చ అవితక్కసభావతో. తేనాహ భగవా – ‘‘చేతసో అభినిరోపనా’’తి (ధ. స. ౭).
యది ఏవం కథం అవితక్కచిత్తం ఆరమ్మణం ఆరోహతీతి? వితక్కబలేనేవ. యథా హి సో పురిసో పరిచయేన తేన వినాపి నిరాసఙ్కో రాజగేహం పవిసతి, ఏవం పరిచయేన వితక్కేన వినాపి అవితక్కం చిత్తం ఆరమ్మణం ఆరోహతి. పరిచయేనాతి చ సన్తానే పవత్తవితక్కభావనాసఙ్ఖాతేన పరిచయేన. వితక్కస్స హి సన్తానే అభిణ్హం పవత్తస్స వసేన చిత్తస్స ఆరమ్మణాభిరుహనం చిరపరిచితం; తేన తం కదాచి వితక్కేన వినాపి తత్థ పవత్తతేవ; యథా ఞాణసహగతం చిత్తం సమ్మసనవసేన చిరపరిచితం కదాచి ఞాణరహితమ్పి సమ్మసనవసేన పవత్తతి; యథా వా కిలేససహితం హుత్వా పవత్తం సబ్బసో కిలేసరహితమ్పి పరిచయేన కిలేసవాసనావసేన పవత్తతి, ఏవం సమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.
వాచం సఙ్ఖరోతీతి వాచం ఉప్పాదేతి, వచీఘోసుప్పత్తియా విసేసపచ్చయో హోతీతి అత్థో. లోకియవితక్కో ద్వత్తింసచిత్తసహగతో వాచం సఙ్ఖరోతి వచీవిఞ్ఞత్తిజననతో. వచీసఙ్ఖారోత్వేవ పనస్స నామం హోతి రుళ్హితో, తంసమత్థతానిరోధతో వా సమ్భవతో పన సఙ్ఖారోతి. ‘‘లోకుత్తరసమ్మాసఙ్కప్పం పరివారేన్తీ’’తి వత్వా తివిధే సమ్మాసఙ్కప్పే కదాచి కతమం పరివారేన్తీతి? చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘ఏత్థా’’తిఆది. నానాచిత్తేసు లబ్భన్తి నానాసమన్నాహారహేతుకత్తా, పుబ్బభాగేయేవ చ తే ఉప్పజ్జన్తీతి. తీణి నామాని లభతి తివిధస్సపి పటిపక్ఖస్స సముచ్ఛిన్దనేన సాతిసయం తిణ్ణమ్పి కిచ్చకరణతో. ఏస నయో సమ్మావాచాదీసుపి.
౧౩౮. విరమతి ఏతాయాతి వేరమణీ విరతి వుచ్చతి. సా ముసావాదతో విరమణస్స కారణభావతో చేతనాపి వేరస్స మణనతో వినాసనతో విరతిపీతి ఆహ – ‘‘విరతిపి చేతనాపి వట్టతీ’’తి. ఆరకా రమతీతి సముచ్ఛిన్నేహి దూరతో సముస్సారేతి. వినా తేహి రమతీతి అచ్చన్తమేవ తేహి వినా భవతి. తతో తతోతి దిట్ఠే అదిట్ఠవాదాదితో ముసావాదా. విసేసతో అనుప్పత్తిధమ్మత్తా పటినివత్తా హుత్వా.
౧౪౦. తివిధేన కుహనవత్థునాతి పచ్చయపటిసేవన-సామన్తజప్పన-ఇరియాపథపవత్తనసఙ్ఖాతేన పాపిచ్ఛతా నిబ్బత్తేన తివిధేన కుహనవత్థునా. ఏతాయ కుహనాయ కరణభూతాయ పచ్చయుప్పాదనత్థం నిమిత్తం సీలం ఏతేసన్తి యోజనా. అత్తవిసయలాభహేతు అక్కోసనఖుంసనవమ్భనాదివసేన పిసనం ఘట్టనం విహేఠనం నిప్పేసో. ఇతో లద్ధం అఞ్ఞస్స, తతో లద్ధం పరస్స దత్వా ఏవం లాభేన లాభం నిజిగీంసతీతి లాభేన లాభం నిజిగీంసనా. పాళియం ఆగతో కుహనాదివసేన మిచ్ఛాఆజీవో. కో పన సోతి ఆహ ‘‘ఆజీవహేతూ’’తిఆది. తాసంయేవాతి అవధారణం, ‘‘ఆజీవో కుప్పమానో కాయవచీద్వారేసు ఏవ కుప్పతీ’’తి కత్వా వుత్తం.
౧౪౧. సమ్మా పసత్థా సోభనా నియ్యానికా దిట్ఠి ఏతస్సాతి సమ్మాదిట్ఠి, పుగ్గలో. తస్స పన యస్మా సమ్మాదిట్ఠి సచ్చాభిసమయస్స నిబ్బానసచ్ఛికిరియాయ అవస్సయో, తస్మా వుత్తం – ‘‘మగ్గసమ్మాదిట్ఠియం ఠితస్సా’’తి. పహోతి భవతి తాయ సహేవ ఉప్పజ్జతి పవత్తతి. పచ్చవేక్ఖణఞాణం యాథావతో జాననట్ఠేన సమ్మాఞాణన్తి ఇధాధిప్పేతం, తఞ్చ ఖో మగ్గసమాధిమ్హి ఠితే ఏవ హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ఆహ – ‘‘మగ్గసమ్మాసమాధిమ్హి…పే… సమ్మాఞాణం పహోతీ’’తిఆది. ఇమినా కిం దస్సేతీతి? యథా మగ్గసమ్మాదిట్ఠియం ఠితో పుగ్గలో, ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తి వుత్తో, ఏవం మగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణఞాణే ఠితో, ‘‘సమ్మాఞాణో’’తి వుత్తో, తస్స చ మగ్గఫలసమ్మాసమాధిపవత్తియా పహోతి సమ్మాఞాణస్స సమ్మావిముత్తియా పహోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతి. ఫలసమాధి తావ పవత్తతు, మగ్గసమాధి పన కథన్తి? తమ్పి అకుప్పభావతాయ అచ్చన్తసమాధిభావతో కిచ్చనిప్ఫత్తియా పవత్తతేవాతి వత్తబ్బతం లభతి. ఠపేత్వా అట్ఠఫలఙ్గానీతి ఫలభూతాని సమ్మాదిట్ఠిఆదీని అట్ఠఙ్గాని, ‘‘సమ్మాదిట్ఠిస్స సమ్మాసఙ్కప్పో పహోతీ’’తిఆదినా విసుం గహితత్తా ఠపేత్వా. సమ్మాఞాణం పచ్చవేక్ఖణం కత్వాతి పచ్చవేక్ఖణఞాణం సమ్మాఞాణం కత్వా. ఫలం కాతున్తి ఫలధమ్మసహచరితతాయ విపాకసభావతాయ చ ‘‘ఫల’’న్తి లద్ధనామే ఫలసమ్పయుత్తధమ్మే సమ్మావిముత్తిం కాతుం వట్టతీతి వుత్తం. తథా చ వుత్తం సల్లేఖసుత్తవణ్ణనాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౮౩) ‘‘ఫలసమ్పయుత్తాని పన సమ్మాదిట్ఠిఆదీని అట్ఠఙ్గాని ఠపేత్వా సేసధమ్మా సమ్మావిముత్తీతి వేదితబ్బా’’తి.
౧౪౨. నిజ్జిణ్ణాతి నిజ్జీరితా, విద్ధస్తా వినాసితాతి అత్థో. ఫలం కథితన్తి ‘‘సమ్మాదిట్ఠిస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాదిట్ఠి నిజ్జిణ్ణా హోతీ’’తి ఇమినా వారేన సామఞ్ఞఫలం కథితన్తి వదన్తి, నిజ్జీరణం పటిప్పస్సమ్భనన్తి అధిప్పాయో. నిజ్జీరణం పన సముచ్ఛిన్దనన్తి కత్వా, మజ్ఝిమభాణకా…పే… మగ్గో కథితోతి వదన్తి. దస్సనట్ఠేనాతి పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన చతున్నం సచ్చానం పచ్చక్ఖతో దస్సనట్ఠేన. విదితకరణట్ఠేనాతి పచ్చక్ఖేన యథాదిట్ఠానం మగ్గఫలానం పాకటకరణట్ఠేన. తదధిముత్తట్ఠేనాతి తస్మిం యథాసచ్ఛికతే నిబ్బానే అధిముచ్చనభావేన.
కుసలపక్ఖాతి అనవజ్జకోట్ఠాసా. మహావిపాకదానేనాతి మహతో విపులస్స లోకుత్తరస్స సుఖవిపాకస్స చేవ కాయికాదిదుక్ఖవిపాకస్స చ దానేన.
యథా మహావిపాకస్స దానేన మహాచత్తారీసకం, తథా బహుతాయపి మహాచత్తారీసకోతి దస్సేతుం, ‘‘ఇమస్మిఞ్చ పన సుత్తే పఞ్చ సమ్మాదిట్ఠియో కథితా’’తిఆది వుత్తం. బహుఅత్థోపి హి మహా-సద్దో హోతి ‘‘మహాజనో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౬౫). ఏత్థ చ ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా వత్థుభేదేన దస మిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మా కథితా, వత్థుభేదేనేవ, ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా దస సమ్మాదిట్ఠిధమ్మాతి వీసతి హోతి. యథా ‘‘సమ్మాదిట్ఠిస్స, భిక్ఖవే, సమ్మాసఙ్కప్పో పహోతీ’’తిఆదినా మగ్గవసేన దస సమ్మత్తధమ్మా, తప్పటిపక్ఖభూతా ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిస్స మిచ్ఛాసఙ్కప్పో పహోతీ’’తిఆదినా అత్థతో దస మిచ్ఛత్తధమ్మాతి వీసతి, తథా ఫలవసేన తేసు ఏవం వీసతి. కథం వారేపి సమ్మాదిట్ఠిఆదయో దసాతి వీసతి? ఏవమేతే ద్వే చత్తారీసకాని పురిమేన సద్ధిం తయో చత్తారీసకా విభావితాతి వేదితబ్బా.
౧౪౩. పసంసియస్స ఉజువిపచ్చనీకం నిన్దియం పసంసన్తోపి అత్థతో పసంసియం నిన్దన్తో నామ హోతి. పసంసియస్స గుణపరిధంసనముఖేనేవ హి నిన్దియస్స పసంసాయ పవత్తనతోతి ఆహ – ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠినామాయం సోభనాతి వదన్తోపి సమ్మాదిట్ఠిం గరహతి నామా’’తిఆది. ఏవమాదీతి ఆదిసద్దేన ‘‘నత్థి హేతు నత్థి పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౮; మ. ని. ౨.౨౨౭) ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి; తస్మా ఏవంవాదినోతి ఏవం హేతు పటిక్ఖేపవాదినోతి అత్థో. ఓక్కన్తనియామాతి ఓగాళ్హమిచ్ఛత్తనియామా. ఏవరూపం లద్ధిం గహేత్వాతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం చూళపుణ్ణమసుత్తవణ్ణనాయం వుత్తనయమేవ తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఏదిసో హి ‘‘బుద్ధానమ్పి అతేకిచ్ఛో’’తిఆది వుత్తసదిసో.
అత్తనో నిన్దాభయేనాతి ‘‘సమ్మాదిట్ఠిఞ్చ నామేతే గరహన్తీ’’ఆదినా ఉపరి పరేహి వత్తబ్బనిన్దాభయేన. ఘట్టనభయేనాతి తథా పరేసం ఆసాదనాభయేన. సహధమ్మేన పరేన అత్తనో ఉపరి కాతబ్బనిగ్గహో ఉపారమ్భో, గరహతో పరిత్తాసో ఉపారమ్భభయం, తం పన అత్థతో ఉపవాదభయం హోతీతి ఆహ ‘‘ఉపవాదభయేనా’’తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
మహాచత్తారీసకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.
౮. ఆనాపానస్సతిసుత్తవణ్ణనా
౧౪౪. పుబ్బేనాతి నిస్సక్కే కరణవచనం. ‘‘అపరం విసేస’’న్తి వుత్తత్తా విసేసవిసయో చ పుబ్బసద్దోతి ఆహ – ‘‘సీలపరిపూరణాదితో పుబ్బవిసేసతో’’తి.
౧౪౫. ఆరద్ధో యథానుసిట్ఠం పటిపత్తియా ఆరాధితో. యదత్థాయ సాసనే పబ్బజ్జా, విసేసాపత్తి చ, తదేవేత్థ అప్పత్తన్తి అధిప్పేతం, తం ఝానవిపస్సనానిమిత్తన్తి ఆహ – ‘‘అప్పత్తస్స అరహత్తస్సా’’తి. కోముదీతి కుముదవతీ. తదా కిర కుముదాని సుపుప్ఫితాని హోన్తి. తేనాహ – ‘‘కుముదానం అత్థితాయ కోముదీ’’తి. కుముదానం సమూహో, కుముదాని ఏవ వా కోముదా, తే ఏత్థ అత్థీతి కోముదీతి. పవారణసఙ్గహన్తి మహాపవారణం అకత్వా ఆగమనీయసఙ్గహణం.
ఆరద్ధవిపస్సకస్సాతి ఆరభితవిపస్సనస్స, విపస్సనం వడ్ఢేత్వా ఉస్సుక్కాపేత్వా విపస్సిస్స. భిక్ఖూ ఇధ ఓసరిస్సన్తి వుత్థవస్సా పవారితపవారణా ‘‘భగవన్తం వన్దిస్సామ, కమ్మట్ఠానం సోధేస్సామ, యథాలద్ధం విసేసఞ్చ పవేదిస్సామా’’తి అజ్ఝాసయేన. ఇమే భిక్ఖూతి ఇమే తరుణసమథవిపస్సనా భిక్ఖూ. విసేసం నిబ్బత్తేతుం న సక్ఖిస్సన్తి సేనాసనసప్పాయాదిఅలాభేన. అపలిబుద్ధన్తి అఞ్ఞేహి అనుపద్దుతం. సేనాసనం గహేతుం న లభన్తి అన్తోవస్సభావతో. ఏకస్స దిన్నోపి సబ్బేసం దిన్నోయేవ హోతి, తస్మా సుతసుతట్ఠానేయేవ ఏకమాసం వసిత్వా ఓసరింసు.
౧౪౬. అలన్తి యుత్తం, ఓపాయికన్తి అత్థో, ‘‘అలమేవ నిబ్బిన్దితు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౭౨; సం. ని. ౨.౧౨౪, ౧౨౮, ౧౩౪, ౧౪౩) వియ. పుటబద్ధం పరిహరిత్వా అసితం పుటోసం అ-కారస్స ఓ-కారం కత్వా. తేనాహ ‘‘పాథేయ్య’’న్తి.
౧౪౭. విపస్సనా కథితాతి అనిచ్చసఞ్ఞాముఖేనేవ విపస్సనాభావనా కథితా. న హి కేవలాయ అనిచ్చానుపస్సనాయ విపస్సనాకిచ్చం సమిజ్ఝతి. బహూ భిక్ఖూ తే చ విత్థారరుచికాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది.