౭. మహాచత్తారీసకసుత్తవణ్ణనా

౧౩౬. దోసేహి ఆరకాతి అరియం. తేనాహ ‘‘నిద్దోస’’న్తి. సా పన నిద్దోసతా లోకుత్తరభావేన సవిసేసాతి ఆహ ‘‘లోకుత్తర’’న్తి. సమ్మా సున్దరో పసత్థో నియ్యానికో సమాధి సమ్మాసమాధీతి ఆహ – ‘‘సమ్మాసమాధిన్తి మగ్గసమాధి’’న్తి. ఉపనిసీదతి ఏత్థ ఫలం తప్పటిబద్ధవుత్తితాయాతి ఉపనిసం, కారణన్తి ఆహ – ‘‘సఉపనిసన్తి సప్పచ్చయ’’న్తి. పరికరోతి పరివారేతీతి పరిక్ఖారోతి ఆహ – ‘‘సపరిక్ఖారన్తి సపరివార’’న్తి.

పరివారితాతి సహజాతాదిపచ్చయభావేన పరివారన్తేహి వియ ఉపగతా. పురేచారికాతి వుట్ఠానగామినిభావనా సహజాతాదిపచ్చయవసేన పచ్చయత్తా పురస్సరా. తేనాహ – ‘‘విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠి చా’’తి. ఇదాని తాని కిచ్చతో దస్సేతుం, ‘‘విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పరివీమంసగ్గహణం తత్థ తత్థ చిత్తుప్పాదే వీమంసాధిపతేయ్యేన పవత్తియా సమ్మాదిట్ఠియా పుబ్బఙ్గమభావదస్సనత్థం. తేనస్స మగ్గసమాధిస్స నానాఖణికం పుబ్బఙ్గమభావం దస్సేతి. వీమంసనపరియోసానేతి తథాపవత్తఅనులోమఞాణస్స ఓసానే. భూమిలద్ధం వట్టం సముగ్ఘాటయమానాతి అత్తనో సన్తానే దీఘరత్తం అనుసయితం కిలేసవట్టం సముచ్ఛిన్దన్తి. వూపసమయమానాతి తస్సేవ వేవచనం. వూపసమయమానాతి వా తతో ఏవ అవసిట్ఠమ్పి వట్టం అప్పవత్తికరణవసేన వూపసమేన్తి. తేనేవాహ – ‘‘మగ్గసమ్మాదిట్ఠి…పే… ఉప్పజ్జతీ’’తి. సాతి సమ్మాదిట్ఠి. దువిధాపీతి యథావుత్తా దువిధాపి. ఇధ అధిప్పేతా విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ కిచ్చస్స దస్సితత్తా.

లక్ఖణే పటివిజ్ఝమానే లక్ఖణికో ధమ్మో పటివిద్ధో హోతీతి ఆహ – ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిం…పే… ఆరమ్మణతో పజానాతీ’’తి. విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠియమ్పి ఏసేవ నయో. కిచ్చతోతి భావనాకిచ్చతో. సమ్మాదిట్ఠియం తదధిగతఅసమ్మోహతాయ అసమ్మోహతో పజానాతి. కిచ్చతోతి పటివేధకిచ్చతో. తం పన సబ్బథా అసమ్ముయ్హనమేవాతి ఆహ ‘‘అసమ్మోహతో’’తి. ఏవం పజాననాతి మిచ్ఛాదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠీతి యాథావతో అవబోధో. అస్సాతి తంసమఙ్గినో పుగ్గలస్స.

ద్వాయన్తి -కారో దీఘం కత్వా వుత్తో. తేనాహ ‘‘ద్వయం వదామీ’’తి. ద్వే అవయవా ఏతస్సాతి ద్వయం. తేనాహ ‘‘దువిధకోట్ఠాసం వదామీ’’తి. పుఞ్ఞస్స ఏకో భాగో సో ఏవ పుఞ్ఞభాగికో, క-కారస్స య-కారం కత్వా ఇత్థిలిఙ్గవసేన ‘‘పుఞ్ఞభాగియా’’తి వుత్తం. ఉపధిసఙ్ఖాతస్సాతి ఖన్ధపబన్ధసఙ్ఖాతస్స.

అమతద్వారన్తి అరియమగ్గం. పఞ్ఞపేతీతి నియ్యానాదిపకారతో పఞ్ఞపేతి. తేనాహ ‘‘విభజిత్వా దస్సేతీ’’తి. తత్థ సమ్మోహస్స విద్ధంసనేన అసమ్మోహతో దస్సేతి. తస్మిం అత్థేతి అమతద్వారపఞ్ఞాపనే అత్థే. బోజ్ఝఙ్గప్పత్తాతి బోజ్ఝఙ్గభావప్పత్తా. మగ్గభావేన నియ్యానభావేన పవత్తియా మగ్గపఞ్ఞాయ అట్ఠన్నమ్పి సాధారణత్తా సముదాయస్స చ అవయవో అఙ్గన్తి కత్వా సేసధమ్మే అఙ్గికభావేన దస్సేన్తో ‘‘అరియమగ్గస్స అఙ్గ’’న్తి ఆహ. సో భిక్ఖూతి మిచ్ఛాదిట్ఠిం ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠీ’’తి సమ్మాదిట్ఠిం ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తి జానన్తో భిక్ఖు. పజహనత్థాయాతి సముచ్ఛేదవసేన పజహనాయ. పటిలాభత్థాయాతి మగ్గసమ్మాదిట్ఠియా అధిగమాయ. కుసలవాయామోతి విపస్సనాసమ్పయుత్తోవ కోసల్లసమ్భూతో వాయామో. సరతీతి సతో, తం పనస్స సరణం సతిసమఙ్గితాయాతి ఆహ ‘‘సతియా సమన్నాగతో’’తి. కామఞ్చేత్థ విపస్సనాసమ్మాదిట్ఠిం యథాభూతా సమ్మావాయామసతియో సహజాతా చ పురేజాతా చ హుత్వా పరివారేన్తి, ‘‘ఇతియిమే తయో ధమ్మా సమ్మాదిట్ఠిం అనుపరిధావన్తి అనుపరివత్తన్తీ’’తి పన వచనతో, ‘‘ఏత్థ హీ’’తిఆదినా మగ్గసమ్మాదిట్ఠియా ఏవ సేసధమ్మానం యథారహం సహచరణభావేన పరివారణం యోజితం. సమ్మాసఙ్కప్పాదీనన్తి ఆది-సద్దేన సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవానం గహణం ఇతరేసం పరివారభావేన గహితత్తా. న హి సక్కా తే ఏవ పరివారే పరివారవన్తే చ కత్వా వత్తుం సఙ్కరతో సమ్మోహజననతో చ. తయోతి సమ్మాదిట్ఠివాయామసతియో సహజాతపరివారావ హోన్తి మగ్గక్ఖణికానం తేసం అధిప్పేతత్తా విపస్సనాఖణవిరతీనం అసమ్భవతో.

౧౩౭. తక్కనవసేన లోకసిద్ధేనాతి అధిప్పాయో. ‘‘ఏవఞ్చేవఞ్చ భవితబ్బ’’న్తి వివిధం తక్కనం కూపే వియ ఉదకస్స ఆరమ్మణస్స ఆకడ్ఢనం వితక్కనం వితక్కో. సఙ్కప్పనవసేనాతి తం తం ఆరమ్మణం గహేత్వా కప్పనవసేన. తక్కనం కప్పనన్తి చ అతంసహజాతానమేవాతి దట్ఠబ్బం. ఏకగ్గోతి ఇమినా సమాధినా లద్ధుపకారస్సేవ వితక్కస్స అప్పనాపరియాయో హోతీతి దస్సేతి. విసేసేన వా అప్పనా వితక్కస్స వసేన చిత్తం ఆరమ్మణం అభిరోపేతి, వితక్కే అసతి కథన్తి ఆహ ‘‘వితక్కే పనా’’తిఆది. అత్తనోయేవ ధమ్మతాయ చిత్తం ఆరమ్మణం అభిరుహతీతి, ఏతేన ఆరమ్మణధమ్మానం గహణం నామ సభావసిద్ధం, న ధమ్మన్తరమపేక్ఖతి, వితక్కో పన పవత్తమానో ఆరమ్మణాభినిరోపనవసేనేవ పవత్తతీతి దస్సేతి. ఏవం సన్తేపి సభావావితక్కచిత్తుప్పాదతో సవితక్కచిత్తుప్పాదస్స ఆరమ్మణగ్గహణవిసేసో వితక్కేన జాతోతి కత్వా వితక్కో చిత్తస్స ఆరమ్మణగ్గహణే విసేసపచ్చయోతి పాకటోయమత్థో. అపరే పన భణన్తి – యథా కోచి రాజవల్లభం, తంసమ్బన్ధీనం మిత్తం వా నిస్సాయ రాజగేహం ఆరోహతి అనుపవిసతి, ఏవం వితక్కం నిస్సాయ చిత్తం ఆరమ్మణం ఆరోహతి వితక్కస్స ఆరమ్మణాభినిరోపనసభావత్తా, అఞ్ఞేసం ధమ్మానఞ్చ అవితక్కసభావతో. తేనాహ భగవా – ‘‘చేతసో అభినిరోపనా’’తి (ధ. స. ౭).

యది ఏవం కథం అవితక్కచిత్తం ఆరమ్మణం ఆరోహతీతి? వితక్కబలేనేవ. యథా హి సో పురిసో పరిచయేన తేన వినాపి నిరాసఙ్కో రాజగేహం పవిసతి, ఏవం పరిచయేన వితక్కేన వినాపి అవితక్కం చిత్తం ఆరమ్మణం ఆరోహతి. పరిచయేనాతి చ సన్తానే పవత్తవితక్కభావనాసఙ్ఖాతేన పరిచయేన. వితక్కస్స హి సన్తానే అభిణ్హం పవత్తస్స వసేన చిత్తస్స ఆరమ్మణాభిరుహనం చిరపరిచితం; తేన తం కదాచి వితక్కేన వినాపి తత్థ పవత్తతేవ; యథా ఞాణసహగతం చిత్తం సమ్మసనవసేన చిరపరిచితం కదాచి ఞాణరహితమ్పి సమ్మసనవసేన పవత్తతి; యథా వా కిలేససహితం హుత్వా పవత్తం సబ్బసో కిలేసరహితమ్పి పరిచయేన కిలేసవాసనావసేన పవత్తతి, ఏవం సమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

వాచం సఙ్ఖరోతీతి వాచం ఉప్పాదేతి, వచీఘోసుప్పత్తియా విసేసపచ్చయో హోతీతి అత్థో. లోకియవితక్కో ద్వత్తింసచిత్తసహగతో వాచం సఙ్ఖరోతి వచీవిఞ్ఞత్తిజననతో. వచీసఙ్ఖారోత్వేవ పనస్స నామం హోతి రుళ్హితో, తంసమత్థతానిరోధతో వా సమ్భవతో పన సఙ్ఖారోతి. ‘‘లోకుత్తరసమ్మాసఙ్కప్పం పరివారేన్తీ’’తి వత్వా తివిధే సమ్మాసఙ్కప్పే కదాచి కతమం పరివారేన్తీతి? చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘ఏత్థా’’తిఆది. నానాచిత్తేసు లబ్భన్తి నానాసమన్నాహారహేతుకత్తా, పుబ్బభాగేయేవ చ తే ఉప్పజ్జన్తీతి. తీణి నామాని లభతి తివిధస్సపి పటిపక్ఖస్స సముచ్ఛిన్దనేన సాతిసయం తిణ్ణమ్పి కిచ్చకరణతో. ఏస నయో సమ్మావాచాదీసుపి.

౧౩౮. విరమతి ఏతాయాతి వేరమణీ విరతి వుచ్చతి. సా ముసావాదతో విరమణస్స కారణభావతో చేతనాపి వేరస్స మణనతో వినాసనతో విరతిపీతి ఆహ – ‘‘విరతిపి చేతనాపి వట్టతీ’’తి. ఆరకా రమతీతి సముచ్ఛిన్నేహి దూరతో సముస్సారేతి. వినా తేహి రమతీతి అచ్చన్తమేవ తేహి వినా భవతి. తతో తతోతి దిట్ఠే అదిట్ఠవాదాదితో ముసావాదా. విసేసతో అనుప్పత్తిధమ్మత్తా పటినివత్తా హుత్వా.

౧౪౦. తివిధేన కుహనవత్థునాతి పచ్చయపటిసేవన-సామన్తజప్పన-ఇరియాపథపవత్తనసఙ్ఖాతేన పాపిచ్ఛతా నిబ్బత్తేన తివిధేన కుహనవత్థునా. ఏతాయ కుహనాయ కరణభూతాయ పచ్చయుప్పాదనత్థం నిమిత్తం సీలం ఏతేసన్తి యోజనా. అత్తవిసయలాభహేతు అక్కోసనఖుంసనవమ్భనాదివసేన పిసనం ఘట్టనం విహేఠనం నిప్పేసో. ఇతో లద్ధం అఞ్ఞస్స, తతో లద్ధం పరస్స దత్వా ఏవం లాభేన లాభం నిజిగీంసతీతి లాభేన లాభం నిజిగీంసనా. పాళియం ఆగతో కుహనాదివసేన మిచ్ఛాఆజీవో. కో పన సోతి ఆహ ‘‘ఆజీవహేతూ’’తిఆది. తాసంయేవాతి అవధారణం, ‘‘ఆజీవో కుప్పమానో కాయవచీద్వారేసు ఏవ కుప్పతీ’’తి కత్వా వుత్తం.

౧౪౧. సమ్మా పసత్థా సోభనా నియ్యానికా దిట్ఠి ఏతస్సాతి సమ్మాదిట్ఠి, పుగ్గలో. తస్స పన యస్మా సమ్మాదిట్ఠి సచ్చాభిసమయస్స నిబ్బానసచ్ఛికిరియాయ అవస్సయో, తస్మా వుత్తం – ‘‘మగ్గసమ్మాదిట్ఠియం ఠితస్సా’’తి. పహోతి భవతి తాయ సహేవ ఉప్పజ్జతి పవత్తతి. పచ్చవేక్ఖణఞాణం యాథావతో జాననట్ఠేన సమ్మాఞాణన్తి ఇధాధిప్పేతం, తఞ్చ ఖో మగ్గసమాధిమ్హి ఠితే ఏవ హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ఆహ – ‘‘మగ్గసమ్మాసమాధిమ్హి…పే… సమ్మాఞాణం పహోతీ’’తిఆది. ఇమినా కిం దస్సేతీతి? యథా మగ్గసమ్మాదిట్ఠియం ఠితో పుగ్గలో, ‘‘సమ్మాదిట్ఠీ’’తి వుత్తో, ఏవం మగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణఞాణే ఠితో, ‘‘సమ్మాఞాణో’’తి వుత్తో, తస్స చ మగ్గఫలసమ్మాసమాధిపవత్తియా పహోతి సమ్మాఞాణస్స సమ్మావిముత్తియా పహోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతి. ఫలసమాధి తావ పవత్తతు, మగ్గసమాధి పన కథన్తి? తమ్పి అకుప్పభావతాయ అచ్చన్తసమాధిభావతో కిచ్చనిప్ఫత్తియా పవత్తతేవాతి వత్తబ్బతం లభతి. ఠపేత్వా అట్ఠఫలఙ్గానీతి ఫలభూతాని సమ్మాదిట్ఠిఆదీని అట్ఠఙ్గాని, ‘‘సమ్మాదిట్ఠిస్స సమ్మాసఙ్కప్పో పహోతీ’’తిఆదినా విసుం గహితత్తా ఠపేత్వా. సమ్మాఞాణం పచ్చవేక్ఖణం కత్వాతి పచ్చవేక్ఖణఞాణం సమ్మాఞాణం కత్వా. ఫలం కాతున్తి ఫలధమ్మసహచరితతాయ విపాకసభావతాయ చ ‘‘ఫల’’న్తి లద్ధనామే ఫలసమ్పయుత్తధమ్మే సమ్మావిముత్తిం కాతుం వట్టతీతి వుత్తం. తథా చ వుత్తం సల్లేఖసుత్తవణ్ణనాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౮౩) ‘‘ఫలసమ్పయుత్తాని పన సమ్మాదిట్ఠిఆదీని అట్ఠఙ్గాని ఠపేత్వా సేసధమ్మా సమ్మావిముత్తీతి వేదితబ్బా’’తి.

౧౪౨. నిజ్జిణ్ణాతి నిజ్జీరితా, విద్ధస్తా వినాసితాతి అత్థో. ఫలం కథితన్తి ‘‘సమ్మాదిట్ఠిస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాదిట్ఠి నిజ్జిణ్ణా హోతీ’’తి ఇమినా వారేన సామఞ్ఞఫలం కథితన్తి వదన్తి, నిజ్జీరణం పటిప్పస్సమ్భనన్తి అధిప్పాయో. నిజ్జీరణం పన సముచ్ఛిన్దనన్తి కత్వా, మజ్ఝిమభాణకా…పే… మగ్గో కథితోతి వదన్తి. దస్సనట్ఠేనాతి పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన చతున్నం సచ్చానం పచ్చక్ఖతో దస్సనట్ఠేన. విదితకరణట్ఠేనాతి పచ్చక్ఖేన యథాదిట్ఠానం మగ్గఫలానం పాకటకరణట్ఠేన. తదధిముత్తట్ఠేనాతి తస్మిం యథాసచ్ఛికతే నిబ్బానే అధిముచ్చనభావేన.

కుసలపక్ఖాతి అనవజ్జకోట్ఠాసా. మహావిపాకదానేనాతి మహతో విపులస్స లోకుత్తరస్స సుఖవిపాకస్స చేవ కాయికాదిదుక్ఖవిపాకస్స చ దానేన.

యథా మహావిపాకస్స దానేన మహాచత్తారీసకం, తథా బహుతాయపి మహాచత్తారీసకోతి దస్సేతుం, ‘‘ఇమస్మిఞ్చ పన సుత్తే పఞ్చ సమ్మాదిట్ఠియో కథితా’’తిఆది వుత్తం. బహుఅత్థోపి హి మహా-సద్దో హోతి ‘‘మహాజనో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౬౫). ఏత్థ చ ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా వత్థుభేదేన దస మిచ్ఛాదిట్ఠిధమ్మా కథితా, వత్థుభేదేనేవ, ‘‘అత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా దస సమ్మాదిట్ఠిధమ్మాతి వీసతి హోతి. యథా ‘‘సమ్మాదిట్ఠిస్స, భిక్ఖవే, సమ్మాసఙ్కప్పో పహోతీ’’తిఆదినా మగ్గవసేన దస సమ్మత్తధమ్మా, తప్పటిపక్ఖభూతా ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిస్స మిచ్ఛాసఙ్కప్పో పహోతీ’’తిఆదినా అత్థతో దస మిచ్ఛత్తధమ్మాతి వీసతి, తథా ఫలవసేన తేసు ఏవం వీసతి. కథం వారేపి సమ్మాదిట్ఠిఆదయో దసాతి వీసతి? ఏవమేతే ద్వే చత్తారీసకాని పురిమేన సద్ధిం తయో చత్తారీసకా విభావితాతి వేదితబ్బా.

౧౪౩. పసంసియస్స ఉజువిపచ్చనీకం నిన్దియం పసంసన్తోపి అత్థతో పసంసియం నిన్దన్తో నామ హోతి. పసంసియస్స గుణపరిధంసనముఖేనేవ హి నిన్దియస్స పసంసాయ పవత్తనతోతి ఆహ – ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠినామాయం సోభనాతి వదన్తోపి సమ్మాదిట్ఠిం గరహతి నామా’’తిఆది. ఏవమాదీతి ఆదిసద్దేన ‘‘నత్థి హేతు నత్థి పచ్చయో సత్తానం సంకిలేసాయా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౮; మ. ని. ౨.౨౨౭) ఏవమాదిం సఙ్గణ్హాతి; తస్మా ఏవంవాదినోతి ఏవం హేతు పటిక్ఖేపవాదినోతి అత్థో. ఓక్కన్తనియామాతి ఓగాళ్హమిచ్ఛత్తనియామా. ఏవరూపం లద్ధిం గహేత్వాతిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం చూళపుణ్ణమసుత్తవణ్ణనాయం వుత్తనయమేవ తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఏదిసో హి ‘‘బుద్ధానమ్పి అతేకిచ్ఛో’’తిఆది వుత్తసదిసో.

అత్తనో నిన్దాభయేనాతి ‘‘సమ్మాదిట్ఠిఞ్చ నామేతే గరహన్తీ’’ఆదినా ఉపరి పరేహి వత్తబ్బనిన్దాభయేన. ఘట్టనభయేనాతి తథా పరేసం ఆసాదనాభయేన. సహధమ్మేన పరేన అత్తనో ఉపరి కాతబ్బనిగ్గహో ఉపారమ్భో, గరహతో పరిత్తాసో ఉపారమ్భభయం, తం పన అత్థతో ఉపవాదభయం హోతీతి ఆహ ‘‘ఉపవాదభయేనా’’తి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

మహాచత్తారీసకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.