౫. బహుధాతుకసుత్తవణ్ణనా

౧౨౪. భయన్తి (అ. ని. టీ. ౨.౩.౧) చిత్తసంసప్పతాతి ఆహ ‘‘చిత్తుత్రాసో’’తి. ఉపద్దవోతి అన్తరాయో. తస్స పన విక్ఖేపకారణత్తా వుత్తం ‘‘అనేకగ్గతాకారో’’తి. ఉపసగ్గోతి ఉపసజ్జనం. తతో అప్పతీకారవిఘాతాపత్తి యస్మా పతీకారాభావేన విహఞ్ఞమానస్స కిఞ్చి కాతుం అసమత్థస్స ఓసీదనకారణం, తస్మా వుత్తం – ‘‘తత్థ తత్థ లగ్గనాకారో’’తి. వఞ్చేత్వా ఆగన్తుం యథావుత్తే దివసే అనాగచ్ఛన్తేసు. బహి అనిక్ఖమనత్థాయ ద్వారే అగ్గిం దత్వా.

నళేహీతి నళచ్ఛన్నసఙ్ఖేపేన ఉపరి ఛాదేత్వా తేహియేవ దారుకచ్ఛదననియామేన పరితోపి ఛాదితా. ఏసేవ నయోతి ఇమినా తిణేహి ఛన్నతం, సేససమ్భారానం రుక్ఖమయతఞ్చ అతిదిసతి. విధవాపుత్తేతి అదన్తభావోపలక్ఖణం. తే హి నిప్పితికా అవినీతా అసంయతా అకిచ్చకారినో హోన్తి.

మత్థకం అపాపేత్వావ నిట్ఠాపితాతి కస్మా భగవా ఏవమకాసీతి? ఆనన్దత్థేరస్స పుచ్ఛాకోసల్లదీపనత్థమేవ, తత్థ నిసిన్నానం సన్నిపతితభిక్ఖూనం దేసనాయ జాననత్థఞ్చ. తే కిర సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం అజానన్తా అన్ధకారం పవిట్ఠా వియ ఠితా. పుచ్ఛానుసన్ధివసేన పరిగ్గయ్హ జానిస్సన్తీతి.

౧౨౫. రూపపరిగ్గహోవ కథితో, న అఞ్ఞం కిఞ్చీతి అత్థో. ఇదాని తతో సచ్చాని నిద్ధారేత్వా చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం దస్సేతుం, ‘‘సబ్బాపీ’’తిఆది వుత్తం. పఞ్చక్ఖన్ధా హోన్తీతి అద్ధేకాదస ధాతుయో రూపక్ఖన్ధో, అద్ధట్ఠమా ధాతుయో యథారహం వేదనాదయో చత్తారో అరూపినో ఖన్ధాతి ఏవం అట్ఠారస ధాతుయో పఞ్చక్ఖన్ధా హోన్తి. పఞ్చపి ఖన్ధా తణ్హావజ్జా దుక్ఖసచ్చం. అప్పవత్తీతి అప్పవత్తినిమిత్తం. నిరోధపజాననాతి పఞ్ఞాసీసేన మగ్గకిచ్చమాహ. సమ్మాదిట్ఠిపముఖో హి అరియమగ్గో. మత్థకం పాపేత్వా కథితం హోతి సమ్మసనస్స భూమియా నిప్ఫత్తియా చ కథితత్తా. జానాతి పస్సతీతి ఇమినా ఞాణదస్సనం కథితం తం పన లోకియం లోకుత్తరన్తి దువిధన్తి తదుభయమ్పి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘సహ విపస్సనాయ మగ్గో వుత్తో’’తి.

ఏత్తావతాపి ఖోతి పి-సద్దగ్గహణేన అఞ్ఞేన పరియాయేన సత్థా ధాతుకోసల్లం దేసేతుకామోతి థేరో, ‘‘సియా పన, భన్తే’’తి పుచ్ఛతీతి భగవా పథవీధాతుఆదివసేనపి ధాతుకోసల్లం విభావేతి. తత్థ పథవీధాతుఆదిసద్దేన దేసనాకారణం విభావేన్తో, ‘‘పథవీధాతు…పే… వుత్తా’’తి ఆహ. తాపి హి ఆదితో ఛ ధాతుయో. ‘‘విఞ్ఞాణధాతుతో నీహరిత్వా పూరేతబ్బా’’తి వత్వా కథం రూపధాతుయో నీహరీయన్తీతి చోదనం సన్ధాయ తం నయం దస్సేతుం, ‘‘విఞ్ఞాణధాతూ’’తిఆది వుత్తం. కామఞ్చేత్థ కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణం ఫోట్ఠబ్బధాతుపథవీధాతు ఆదివసేన దేసనారుళమేవ, కాయధాతు పన నీహరితబ్బాతి ఏకంసమేవ నీహరణవిధిం దస్సేన్తో, ‘‘ఏస నయో సబ్బత్థా’’తి ఆహ. పురిమపచ్ఛిమవసేన మనోధాతూతి పచ్ఛిమభాగవసేన కిరియామనోధాతు గహేతబ్బా తస్సానురూపభావతో. నను చేత్థ మనోధాతు నామాయం మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా అసంసట్ఠా, విసుంయేవ చేసా ధాతూతి? సచ్చమేతం అట్ఠారసధాతుదేసనాయ, చిత్తవిభత్తినిద్దేసే ఛవిఞ్ఞాణకాయదేసనాయం పన సా మనోవిఞ్ఞాణకాయసఙ్గహితావాతి దట్ఠబ్బం. యం పనేత్థ వత్తబ్బం తం విసుద్ధిమగ్గసంవణ్ణనాయం (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౫౧౭) వుత్తనయేన వేదితబ్బం. అథ వా పురిమపచ్ఛిమవసేనాతి పురేచరానుచరవసేన. మనోధాతూతి విపాకమనోధాతు గహేతబ్బా పురేచరణతో, పరతో ఉప్పజ్జనకిరియామనోవిఞ్ఞాణధాతుయా అనన్తరం మనోధాతుయా, కిరియామనోధాతుయా అనన్తరం మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా అనుప్పజ్జనతో చ.

ధమ్మానం యావదేవ నిస్సత్తనిజ్జీవవిభావనత్థాయ సత్థు ధాతుదేసనాతి అఞ్ఞేసు సభావధారణాదిఅత్థేసు లబ్భమానేసుపి అయమేత్థ అత్థో పధానోతి ఆహ – ‘‘ఏసనయో సబ్బత్థా’’తి. సప్పటిపక్ఖవసేనాతి సప్పటిభాగవసేన సుఖం దుక్ఖేన సప్పటిభాగం, దుక్ఖం సుఖేన, ఏవం సోమనస్సదోమనస్సాతి. యథా సుఖాదీనంయేవ సముదాచారో విభూతో, న ఉపేక్ఖాయ, ఏవం రాగాదీనంయేవ సముదాచారో విభూతో, న మోహస్స, తేన వుత్తం ‘‘అవిభూతభావేనా’’తి. కాయవిఞ్ఞాణధాతు పరిగ్గహితావ హోతి తదవినాభావతో. సేసాసు సోమనస్సధాతుఆదీసు, పరిగ్గహితావ హోతి అవినాభావతో ఏవ. న హి సోమనస్సాదయో మనోధాతుయా వినా వత్తన్తి. ఉపేక్ఖాధాతుతో నీహరిత్వాతి ఏత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుఆదయో చతస్సో విఞ్ఞాణధాతుయో తాసం వత్థారమ్మణభూతా చక్ఖుధాతుఆదయో చాతి అట్ఠ రూపధాతుయో, మనోధాతు, ఉపేక్ఖాసహగతా మనోవిఞ్ఞాణధాతు, ఉపేక్ఖాసహగతా ఏవ ధమ్మధాతూతి ఏవం పన్నరస ధాతుయో ఉపేక్ఖాధాతుతో నీహరితబ్బా. సోమనస్సధాతుఆదయో పన చతస్సో ధాతుయో ధమ్మధాతుఅన్తోగధా, ఏవం సుఖధాతుతో కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా తస్సా వత్థారమ్మణభూతానం కాయధాతుఫోట్ఠబ్బధాతూనఞ్చ నీహరణా హేట్ఠా దస్సితనయాతి, ‘‘ఉపేక్ఖాధాతుతో నీహరిత్వా పూరేతబ్బా’’ఇచ్చేవ వుత్తం.

కామవితక్కాదయో ఇధ కామధాతుఆదిపరియాయేన వుత్తాతి ‘‘కామధాతుఆదీనం ద్వేధావితక్కే కామవితక్కాదీసు వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో’’తి ఆహ. తత్థ హి ‘‘కామవితక్కోతి కామపటిసంయుత్తో వితక్కో, బ్యాపాదవితక్కోతి బ్యాపాదపటిసంయుత్తో వితక్కో, విహింసావితక్కోతి విహింసాపటిసంయుత్తో వితక్కో, నేక్ఖమ్మపటిసంయుత్తో వితక్కో నేక్ఖమ్మవితక్కో, సో యావ పఠమజ్ఝానా వట్టతి. అబ్యాపాదపటిసంయుత్తో వితక్కో అబ్యాపాదవితక్కో, సో మేత్తాపుబ్బభాగతో పట్ఠాయ యావ పఠమజ్ఝానా వట్టతి. అవిహింసాపటిసంయుత్తో వితక్కో అవిహింసావితక్కో, సో కరుణాయ పుబ్బభాగతో పట్ఠాయ యావ పఠమజ్ఝానా వట్టతీ’’తి వుత్తం. అయం పనత్థో అభిధమ్మే విత్థారతో ఆగతో ఏవాతి దస్సేతుం, ‘‘అభిధమ్మే’’తిఆది వుత్తం. కామధాతుతో నీహరిత్వాతి ఏత్థ కామగ్గహణేన గహితా రూపధాతుఆదయో ఛ, తంవిసయా సత్తవిఞ్ఞాణధాతుయో, తత్థ పఞ్చన్నం విఞ్ఞాణధాతూనం చక్ఖుధాతుఆదయో పఞ్చాతి అట్ఠారస. నేక్ఖమ్మధాతుఆదయో పన ధమ్మధాతుఅన్తోగధా ఏవ.

కామతణ్హాయ విసయభూతా ధమ్మా కామధాతూతి ఆహ – ‘‘పఞ్చ కామావచరక్ఖన్ధా కామధాతూ’’తి. తథా రూపతణ్హాయ విసయభూతా ధమ్మా రూపధాతు, అరూపతణ్హాయ విసయభూతా ధమ్మా అరూపధాతూతి ఆహ – ‘‘చత్తారో అరూపావచరక్ఖన్ధా’’తిఆది. కామతణ్హా కామో ఉత్తరపదలోపేన, ఏవం రూపారూపతణ్హా రూపారూపం. ఆరమ్మణకరణవసేన తా యత్థ అవచరన్తి, తే కామావచరాదయోతి ఏవం కామావచరక్ఖన్ధాదీనం కామతణ్హాదిభావో వేదితబ్బో. ఆదినా నయేనాతి ఏతేన ‘‘ఉపరితో పరనిమ్మితవసవత్తిదేవే అన్తోకరిత్వా ఏత్థావచరా’’తిఆదిపాళిం (విభ. ౧౦౨౦) సఙ్గణ్హాతి. ఏత్థావచరాతి అవీచిపరనిమ్మితపరిచ్ఛిన్నోకాసాయ కామతణ్హాయ విసయభావం సన్ధాయ వుత్తం, తదోకాసతా చ తణ్హాయ తన్నిన్నత్తా వేదితబ్బా. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. పరిపుణ్ణఅట్ఠారసధాతుకత్తా కామావచరధమ్మానం ‘‘కామధాతుతో నీహరిత్వా పూరేతబ్బా’’తి వుత్తం. మనోవిఞ్ఞాణధాతుధమ్మధాతు ఏకదేసమత్తమేవ హి రూపారూపావచరధమ్మాతి.

సమాగన్త్వాతి సహితా హుత్వా. యత్తకఞ్హి పచ్చయధమ్మా అత్తనో ఫలస్స కారణం, తత్థ తన్నిబ్బత్తనే సమాగతా వియ హోతి వేకల్లే తదనిబ్బత్తనతో. సఙ్ఖతధాతుతో నీహరిత్వా పూరేతబ్బా అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా ధమ్మధాతుఏకదేసభావతో.

౧౨౬. ఏవం పవత్తమానా మయం అత్తాతి గహణం గమిస్సామాతి ఇమినా వియ అధిప్పాయేన అత్తానం అధికిచ్చ ఉద్దిస్స పవత్తా అజ్ఝత్తా, తేసు భవా తప్పరియాపన్నత్తాతి అజ్ఝత్తికాని. తతో బహిభూతాని బాహిరాని. ఆయతనకథా పటిచ్చసముప్పాదకథా చ విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౧౦, ౫౭౦, ౫౭౧) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాతి న విత్థారితా.

౧౨౭. అవిజ్జమానం ఠానం అట్ఠానం (అ. ని. టీ. ౧.౧.౨౬౮; విభ. మూలటీ. ౮౦౯), నత్థి ఠానన్తి వా అట్ఠానం. అనవకాసోతి ఏత్థ ఏసేవ నయో. తదత్థనిగమనమేవ హి ‘‘నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి వచనన్తి. తేనాహ ‘‘ఉభయేనపీ’’తిఆది. యన్తి కారణే పచ్చత్తవచనం, హేతుఅత్థో చ కారణత్థోతి ఆహ – ‘‘యన్తి యేన కారణేనా’’తి. ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన ఏత్థ దిట్ఠిసమ్పత్తి వేదితబ్బాతి వుత్తం ‘‘మగ్గదిట్ఠియా సమ్పన్నో’’తి. కుతో పనాయమత్థో లబ్భతీతి? లిఙ్గతో. లిఙ్గఞ్హేతం, యదిదం నిచ్చతో ఉపగమనపటిక్ఖేపో. చతుభూమకేసూతి ఇదం చతుత్థభూమకసఙ్ఖారానం అరియసావకస్స విసయభావూపగమనతో వుత్తం; న పన తే ఆరబ్భ నిచ్చతో ఉపగమనసబ్భావతో. వక్ఖతి చ ‘‘చతుత్థభూమకసఙ్ఖారా పనా’’తిఆదినా. అభిసఙ్ఖతసఙ్ఖారఅభిసఙ్ఖరణకసఙ్ఖారానం సప్పదేసత్తా నిప్పదేససఙ్ఖారగ్గహణత్థం ‘‘సఙ్ఖతసఙ్ఖారేసూ’’తి వుత్తం. లోకుత్తరసఙ్ఖారానం పన నివత్తనే కారణం సయమేవ వక్ఖతి. ఏతం కారణం నత్థి సేతుఘాతత్తా. తేజుస్సదత్తాతి సంకిలేసవిధమనతేజస్స అధికభావతో. తథా హి తే గమ్భీరభావేన దుద్దసా. అకుసలానం ఆరమ్మణం న హోన్తీతి ఇదం పకరణవసేన వుత్తం. అప్పహీనవిపల్లాసానం సత్తానం కుసలధమ్మానమ్పి తే ఆరమ్మణం న హోన్తి.

అసుఖే ‘‘సుఖ’’న్తి విపల్లాసో చ ఇధ సుఖతో ఉపగమనస్స ఠానన్తి అధిప్పేతన్తి దస్సేన్తో, ‘‘ఏకన్త…పే… వుత్త’’న్తి. అత్తదిట్ఠివసేనాతి పధానదిట్ఠిమాహ. దిట్ఠియా నిబ్బానస్స అవిసయభావో హేట్ఠా వుత్తో ఏవాతి ‘‘కసిణాదిపణ్ణత్తిసఙ్గహత్థ’’న్తి వుత్తం. పరిచ్ఛేదోతి సఙ్ఖారానం పరిచ్ఛేదో సఙ్ఖారానం పరిచ్ఛిజ్జగహణం. స్వాయం యేసం నిచ్చాదితో ఉపగమనం భవతి తేసంయేవ వసేన కాతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘సబ్బవారేసూ’’తిఆదిమాహ. సబ్బవారేసూతి నిచ్చాదిసబ్బవారేసు. పుథుజ్జనో హీతి హి-సద్దో హేతుఅత్థో. యస్మా యం యం సఙ్ఖారం నిచ్చాదివసేన పుథుజ్జనకాలే ఉపగచ్ఛతి, తం తం అరియమగ్గాధిగమేన అనిచ్చాదివసేన గణ్హన్తో యాథావతో జానన్తో తం గాహం తం దిట్ఠిం వినివేఠేతి విస్సజ్జేతి. తస్మా యత్థ గాహో తత్థ విస్సజ్జనాతి చతుత్థభూమకసఙ్ఖారా ఇధ సఙ్ఖారగ్గహణేన న గయ్హతీతి అత్థో.

౧౨౮. పుత్తసమ్బన్ధేన మాతాపితుసమఞ్ఞా, దత్తకిత్తిమాదివసేనపి పుత్తవోహారో లోకే దిస్సతి, సో చ ఖో పరియాయతో నిప్పరియాయసిద్ధం తం దస్సేతుం, ‘‘జనికా వ మాతా జనకో పితా’’తి వుత్తం. తథా ఆనన్తరియకమ్మస్స అధిప్పేతత్తా ‘‘మనుస్సభూతోవ ఖీణాసవో అరహాతి అధిప్పేతో’’తి వుత్తం. ‘‘అట్ఠానమేత’’న్తిఆదినా మాతుఆదీనంయేవ జీవితా వోరోపనే అరియసావకస్స అభబ్బభావదస్సనతో తదఞ్ఞం అరియసావకో జీవితా వోరోపేతీతి ఇదం అత్థతో ఆపన్నమేవాతి మఞ్ఞమానో వదతి – ‘‘కిం పన అరియసావకో అఞ్ఞం జీవితా వోరోపేయ్యా’’తి? ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో సఞ్చిచ్చ పాణం జీవితా వోరోపేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి వచనతో, ‘‘ఏతమ్పి అట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘సచేపి హీ’’తిఆది. బలదీపనత్థన్తి సద్ధాదిబలసమన్నాగమదీపనత్థం. అరియమగ్గేనాగతసద్ధాదిబలవసేన హి అరియసావకో తాదిసం సావజ్జం న కరోతి.

పఞ్చహి కారణేహీతి ఇదం అత్థనిప్ఫాదకాని తేసం పుబ్బభాగియాని చ కారణాని కారణభావసామఞ్ఞేన ఏకజ్ఝం గహేత్వా వుత్తం, న పన సబ్బేసం పఞ్చన్నం సహయోగక్ఖమతో. ఆకారేహీతి కారణేహి. అనుస్సావనేనాతి అనురూపం సావనేన. భేదస్స అనురూపం యథా భేదో హోతి, ఏవం భిన్దితబ్బానం భిక్ఖూనం అత్తనో వచనస్స సావనేన విఞ్ఞాపనేన. తేనాహ ‘‘నను తుమ్హే’’తిఆది. కణ్ణమూలే వచీభేదం కత్వాతి ఏతేన ‘‘పాకటం కత్వా భేదకరవత్థుదీపనం వోహారో, తత్థ అత్తనో నిచ్ఛితమత్థం రహస్సవసేన విఞ్ఞాపనం అనుస్సావన’’న్తి దస్సేతి.

కమ్మమేవ ఉద్దేసో వా పమాణన్తి తేహి సఙ్ఘభేదసిద్ధితో వుత్తం, ఇతరే పన తేసం పుబ్బభాగభూతా. తేనాహ ‘‘వోహారా’’తిఆది. తత్థాతి వోహారే. చుతిఅనన్తరం ఫలం అనన్తరం నామ, తస్మిం అనన్తరే నియుత్తాని తన్నిబ్బత్తనేన అనన్తరకరణసీలాని, అనన్తరప్పయోజనాని చాతి ఆనన్తరియాని, తాని ఏవ ‘‘ఆనన్తరియకమ్మానీ’’తి వుత్తాని.

కమ్మతోతి ‘‘ఏవం ఆనన్తరియకమ్మం హోతి, ఏవం అనన్తరియకమ్మసదిస’’న్తి ఏవం కమ్మవిభాగతో. ద్వారతోతి కాయాదిద్వారతో. కప్పట్ఠితియతోతి ‘‘ఇదం కప్పట్ఠితికవిపాకం, ఇదం న కప్పట్ఠితికవిపాక’’న్తి ఏవం కప్పట్ఠితియవిభాగతో. పాకాతి ‘‘ఇదమేత్థ విపచ్చతి, ఇదం న విపచ్చతీ’’తి విపచ్చనవిభాగతో. సాధారణాదీహీతి గహట్ఠపబ్బజితానం సాధారణాసాధారణతో, ఆది-సద్దేన వేదనాదివిభాగతో చ.

యస్మా మనుస్సత్తభావే ఠితస్సేవ చ కుసలధమ్మానం తిక్ఖవిసదసూరభావాపత్తి, యథా తం తిణ్ణమ్పి బోధిసత్తానం బోధిత్తయనిబ్బత్తియం, ఏవం మనుస్సభావే ఠితస్సేవ అకుసలధమ్మానమ్పి తిక్ఖవిసదసూరభావాపత్తీతి ఆహ ‘‘మనుస్సభూతస్సేవా’’తి. పాకతికమనుస్సానమ్పి చ కుసలధమ్మానం విసేసప్పత్తి విమానవత్థుఅట్ఠకథాయం (వి. వ. అట్ఠ. ౩) వుత్తనయేన వేదితబ్బా. యథా వుత్తో చ అత్థో సమానజాతియస్స వికోపనే కమ్మం గరుతరం, న తథా విజాతియస్సాతి వుత్తం – ‘‘మనుస్సభూతం మాతరం వా పితరం వా’’తి. లిఙ్గే పరివత్తే చ సో ఏవ ఏకకమ్మనిబ్బత్తో భవఙ్గప్పబన్ధో, జీవితిన్ద్రియప్పబన్ధో చ, న అఞ్ఞోతి ఆహ ‘‘అపి పరివత్తలిఙ్గ’’న్తి. అరహన్తేపి ఏసేవ నయో. తస్స విపాకన్తిఆది కమ్మస్స ఆనన్తరియభావసమత్థనం, చతుకోటికఞ్చేత్థ సమ్భవతి. తత్థ పఠమా కోటి దస్సితా, ఇతరాసు విసఙ్కేతం దస్సేతుం, ‘‘యో పనా’’తిఆది వుత్తం. యదిపి తత్థ విసఙ్కేతో, కమ్మం పన గరుతరం ఆనన్తరియసదిసం భాయితబ్బన్తి ఆహ – ‘‘ఆనన్తరియం ఆహచ్చేవ తిట్ఠతీ’’తి. అయం పఞ్హోతి ఞాపనిచ్ఛానిబ్బత్తా కథా.

ఆనన్తరియం ఫుసతి మరణాధిప్పాయేనేవ ఆనన్తరియవత్థునో వికోపితత్తా. ఆనన్తరియం న ఫుసతి ఆనన్తరియవత్థుఅభావతో. సబ్బత్థ హి పురిమం అభిసన్ధిచిత్తం అప్పమాణం, వధకచిత్తం పన తదారమ్మణం జీవితిన్ద్రియఞ్చ ఆనన్తరియనానన్తరియభావే పమాణన్తి దట్ఠబ్బం. సఙ్గామచతుక్కం సమ్పత్తవసేన యోజేతబ్బం.

తేనేవాతి తేనేవ పయోగేన. అరహన్తఘాతో హోతియేవ అరహతో మారితత్తా. పుథుజ్జనస్సేవ దిన్నం హోతీతి యస్మా యథా వధకచిత్తం పచ్చుప్పన్నారమ్మణమ్పి పబన్ధవిచ్ఛేదవసేన చ జీవితిన్ద్రియం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తతి, న ఏవం చాగచేతనా, సా హి చజితబ్బవత్థుం ఆరమ్మణం కత్వా చజనమత్తమేవ హోతి, అఞ్ఞసన్తకభావకరణఞ్చ తస్స చజనం, తస్మా యస్స తం సన్తకం కతం. తస్సేవ దిన్నం హోతీతి.

లోహితం సమో సరతీతి అభిఘాతేన పకుప్పమానం సఞ్చితం హోతి. మహన్తతరన్తి గరుతరం. సరీరపటిజగ్గనే వియాతి సత్థురూపకాయపటిజగ్గనే వియ.

అసన్నిపతితేతి ఇదం సామగ్గియదీపనం. భేదో చ హోతీతి సఙ్ఘస్స భేదో హోతి. వట్టతీతి సఞ్ఞాయాతి ఈదిసకరణం సఙ్ఘస్స భేదాయ న హోతీతి సఞ్ఞాయ. నవతో ఊనపరిసాయం కరోన్తస్స తథాతి యోజేతబ్బం, తథాతి ఇమినా ‘‘న ఆనన్తరియకమ్మన్తి’’ ఇమం ఆకడ్ఢతి, న పన ‘‘భేదో హోతీ’’తి ఇదం. హేట్ఠిమన్తేన హి నవన్నమేవ వసేన సఙ్ఘభేదో. ధమ్మవాదినో అనవజ్జా యథాధమ్మం అవట్ఠానతో. సఙ్ఘభేదస్స పుబ్బభాగో సఙ్ఘరాజి.

కాయద్వారమేవ పూరేన్తి కాయకమ్మభావేనేవ లక్ఖితబ్బతో.

‘‘సణ్ఠహన్తే హి…పే… ముచ్చతీ’’తి ఇదం కప్పట్ఠకథాయ న సమేతి. తథా హి కప్పట్ఠకథాయం (కథా. అట్ఠ. ౬౫౪-౬౫౭) వుత్తం – ‘‘ఆపాయికోతి ఇదం సుత్తం యం సో ఏకం కప్పం అసీతిభాగే కత్వా తతో ఏకభాగమత్తం కాలం తిట్ఠేయ్య, తం ఆయుకప్పం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. కప్పవినాసేయేవాతి పన ఆయుకప్పవినాసేయేవాతి అత్థే సతి నత్థి విరోధో. ఏత్థ చ సణ్ఠహన్తేతి ఇదమ్పి ‘‘స్వేవవినస్సిస్సతీ’’తి వియ అభూతపరికప్పవసేన వుత్తం. ఏకదివసమేవ నిరయే పచ్చతి తతో పరం కప్పాభావే ఆయుకప్పస్సపి అభావతోతి అవిరోధతో అత్థయోజనా దట్ఠబ్బా. సేసానీతి సఙ్ఘభేదతో అఞ్ఞాని ఆనన్తరియకమ్మాని.

అహోసికమ్మం…పే… సఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి, ఏవం సతి కథం నేసం ఆనన్తరియతా చుతిఅనన్తరం విపాకదానాభావతో. అథ సతి ఫలదానే చుతిఅనన్తరో ఏవ ఏతేసం ఫలకాలో, న అఞ్ఞోతి ఫలకాలనియమేన నియతతా నిచ్ఛితా, న ఫలదాననియమేన, ఏవమ్పి నియతఫలకాలానం అఞ్ఞేసమ్పి ఉపపజ్జవేదనీయానం దిట్ఠధమ్మవేదనీయానఞ్చ నియతతా ఆపజ్జేయ్య. తస్మా విపాకధమ్మధమ్మానం పచ్చయన్తరవికలతాదీహి అవిపచ్చమానానమ్పి అత్తనో సభావేన విపాకధమ్మతా వియ బలవతా ఆనన్తరియేన విపాకే దిన్నే అవిపచ్చమానానమ్పి ఆనన్తరియానం ఫలదానే నియతసభావా ఆనన్తరియసభావా చ పవత్తీతి అత్తనో సభావేన ఫలదాననియమేనేవ నియతతా ఆనన్తరియతా చ వేదితబ్బా. అవస్సఞ్చ ఆనన్తరియసభావా తతో ఏవ నియతసభావా చ తేసం పవత్తీతి సమ్పటిచ్ఛితబ్బమేతం అఞ్ఞస్స బలవతో ఆనన్తరియస్స అభావే చుతిఅనన్తరం ఏకన్తేన ఫలదానతో.

నను ఏవం అఞ్ఞేసమ్పి ఉపపజ్జవేదనీయానం అఞ్ఞస్మిం విపాకదాయకే అసతి చుతిఅనన్తరమేకన్తేన ఫలదానతో నియతసభావా అనన్తరియసభావా చ పవత్తి ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి. అసమానజాతికేన చేతోపణిధివసేన ఉపఘాతకేన చ నివత్తేతబ్బవిపాకత్తా అనన్తరే ఏకన్తఫలదాయకత్తాభావా. న పన ఆనన్తరియకానం పఠమజ్ఝానాదీనం దుతియజ్ఝానాదీని వియ అసమానజాతికం ఫలనివత్తకం అత్థి సబ్బానన్తరియానం అవీచిఫలత్తా. న చ హేట్ఠూపపత్తిం ఇచ్ఛతో సీలవతో చేతోపణిధి వియ ఉపరూపపత్తిజనకకమ్మఫలం ఆనన్తరియఫలం నివత్తేతుం సమత్థో చేతోపణిధి అత్థి అనిచ్ఛన్తస్సేవ అవీచిపాతనతో, న చ ఆనన్తరియోపఘాతకం కిఞ్చి కమ్మం అత్థి, తస్మా తేసంయేవ అనన్తరే ఏకన్తవిపాకజనకసభావా పవత్తీతి. అనేకాని చ ఆనన్తరియాని కతాని ఏకన్తేనేవ విపాకే నియతసభావత్తా ఉపరతావిపచ్చనసభావాసఙ్కత్తా నిచ్ఛితాని సభావతో నియతానేవ. తేసు పన సమానసభావేసు ఏకేన విపాకే దిన్నే ఇతరాని అత్తనా కాతబ్బకిచ్చస్స తేనేవ కతత్తా న దుతియం తతియం వా పటిసన్ధిం కరోన్తి. న సమత్థతావిఘాతత్తాతి నత్థి తేసం ఆనన్తరియకతా నివత్తి; గరుతరభావో పన తేసు లబ్భతేవాతి సఙ్ఘభేదస్స సియా గరుతరభావోతి, ‘‘యేన…పే… విపచ్చతీ’’తి ఆహ. ఏకస్స పన అఞ్ఞాని ఉపత్థమ్భకాని హోన్తీతి దట్ఠబ్బాని. పటిసన్ధివసేన విపచ్చతీతి వచనేన ఇతరేసం పవత్తివిపాకదాయితా అనుఞ్ఞాతా వియ దిస్సతి. నో వా తథా సీలవతీతి యథా పితా సీలవా, తథా సీలవతీ నో వా హోతీతి యోజనా. సచే మాతా సీలవతీ, మాతుఘాతో పటిసన్ధివసేన విపచ్చతీతి యోజనా.

పకతత్తోతి అనుక్ఖిత్తో. సమానసంవాసకోతి అపారాజికో. సమానసీమాయన్తి ఏకసీమాయం.

సత్థుకిచ్చం కాతుం అసమత్థోతి యం సత్థారా కాతబ్బకిచ్చం అనుసాసనాది, తం కాతుం అసమత్థోతి భగవన్తం పచ్చక్ఖాయ. అఞ్ఞం తిత్థకరన్తి అఞ్ఞం సత్థారం.

౧౨౯. అభిజాతిఆదిసు (అ. ని. టీ. ౧.౧.౨౭౭) పకప్పనేన దేవతూపసఙ్కమనాదినా జాతచక్కవాళేన సమానయోగక్ఖేమం దససహస్సపరిమాణం ఠానం జాతిఖేత్తం, సరసేనేవ ఆణాపవత్తిట్ఠానం ఆణాఖేత్తం, విసయభూతం ఠానం విసయఖేత్తం. దససహస్సీ లోకధాతూతి ఇమాయ లోకధాతుయా సద్ధిం ఇమం లోకధాతుం పరివారేత్వా ఠితా దససహస్సీ లోకధాతు. తత్తకానంయేవ జాతిఖేత్తభావో ధమ్మతావసేన వేదితబ్బో. ‘‘పరిగ్గహవసేనా’’తి కేచి. ‘‘సబ్బేసమ్పి బుద్ధానం తత్తకం ఏవ జాతిఖేత్తం తన్నివాసీనంయేవ చ దేవతానం ధమ్మాభిసమయో’’తి చ వదన్తి. మాతుకుచ్ఛిఓక్కమనకాలాదీనం ఛన్నం ఏవ గహణం నిదస్సనమత్తం మహాభినీహారాదికాలేపి తస్స పకమ్పనస్స లబ్భమానతో. ఆణాఖేత్తం నామ యం ఏకజ్ఝం సంవట్టతి చ వివట్టతి చ. ఆణా వత్తతి ఆణాయ తన్నివాసీనం దేవతానం సిరసా సమ్పటిచ్ఛనేన, తఞ్చ ఖో కేవలం బుద్ధానం ఆనుభావేనేవ, న అధిప్పాయవసేన, అధిప్పాయవసేన పన ‘‘యావతా వా పన ఆకఙ్ఖేయ్యా’’తి (అ. ని. ౩.౮౧) వచనతో తతో పరమ్పి ఆణా పవత్తేయ్య.

న ఉప్పజ్జన్తీతి పన అత్థీతి, ‘‘న మే ఆచరియో అత్థి, సదిసో మే న విజ్జతీ’’తిఆదిం (మ. ని. ౧.౨౮౫; ౨.౩౪౧; మహావ. ౧౧; కథా. ౪౦౫; మి. ప. ౪.౫.౧౧) ఇమిస్సం లోకధాతుయం ఠత్వా వదన్తేన భగవతా, ‘‘కిం పనావుసో సారిపుత్త, అత్థేతరహి అఞ్ఞే సమణా వా బ్రాహ్మణా వా భగవతా సమసమా సమ్బోధియన్తి, ఏవం పుట్ఠో అహం, భన్తే, నోతి వదేయ్య’’న్తి (దీ. ని. ౩.౧౬౧), వత్వా తస్స కారణం దస్సేతుం, ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో, యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా’’తి ఇమం సుత్తం (దీ. ని. ౩.౧౬౧; మి. ప. ౫.౧.౧) దస్సేన్తేన ధమ్మసేనాపతినా చ బుద్ధఖేత్తభూతం ఇమం లోకధాతుం ఠపేత్వా అఞ్ఞత్థ అనుప్పత్తి వుత్తా హోతీతి అధిప్పాయో.

ఏకతోతి సహ, ఏకస్మిం కాలేతి అత్థో. సో పన కాలో కథం పరిచ్ఛిన్నోతి చరిమభవే పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ యావ ధాతుపరినిబ్బానాతి దస్సేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. నిసిన్నకాలతో పట్ఠాయాతి పటిలోమక్కమేన వదతి. పరినిబ్బానతో పట్ఠాయాతి అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బానతో పట్ఠాయ. ఏత్థన్తరేతి చరిమభవే బోధిసత్తస్స పటిసన్ధిగ్గహణం ధాతుపరినిబ్బానన్తి ఏతేసం అన్తరే.

అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి న నివారితా, తత్థ కారణం దస్సేతుం ‘‘తీణి హీ’’తిఆది వుత్తం. పటిపత్తిఅన్తరధానేన హి సాసనస్స ఓసక్కితత్తా అపరస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి లద్ధావసరా హోతి. పటిపదాతి పటివేధావహా పుబ్బభాగపటిపదా. ‘‘పరియత్తి పమాణ’’న్తి వత్వా తమత్థం బోధిసత్తం నిదస్సనం కత్వా దస్సేతుం, ‘‘యథా’’తిఆది వుత్తం తయిదం హీనం కతన్తి దట్ఠబ్బం. నియ్యానికధమ్మస్స ఠితిఞ్హి దస్సేన్తో అనియ్యానికధమ్మం నిదస్సేతి.

మాతికాయ అన్తరహితాయాతి, ‘‘యో పన భిక్ఖూ’’తిఆదినయప్పత్తా సిక్ఖాపదపాళి మాతికా, తాయ అన్తరహితాయ నిదానుద్దేససఙ్ఖాతే పాతిమోక్ఖుద్దేసే పబ్బజ్జాయుపసమ్పదాకమ్మేసు చ సాసనం తిట్ఠతీతి అత్థో. అథ వా పాతిమోక్ఖే ధరన్తేయేవ పబ్బజ్జా ఉపసమ్పదా చ, ఏవం సతి తదుభయం పాతిమోక్ఖే అన్తోగధం తదుభయాభావే పాతిమోక్ఖాభావతో, తస్మా తయిదం తయం సాసనస్స ఠితిహేతూతి ఆహ – ‘‘పాతిమోక్ఖపబ్బజ్జాఉపసమ్పదాసు ఠితాసు సాసనం తిట్ఠతీ’’తి. యస్మా వా ఉపసమ్పదాధీనం పాతిమోక్ఖం, ఉపసమ్పదా చ పబ్బజ్జాధీనా, తస్మా పాతిమోక్ఖే సిద్ధే, సిద్ధాసు పబ్బజ్జాఉపసమ్పదాసు చ సాసనం తిట్ఠతి. పచ్ఛిమపటివేధతో హి పరం పటివేధసాసనం, పచ్ఛిమసీలతో చ పరం పటిపత్తిసాసనం వినట్ఠం నామ హోతి. ఓసక్కితం నామాతి పచ్ఛిమకపటివేధసీలభేదద్వయం ఏకతో కత్వా తతో పరం వినట్ఠం నామ హోతీతి అత్థో.

తేన కామం ‘‘సాసనట్ఠితియా పరియత్తి పమాణ’’న్తి వుత్తం, పరియత్తి పన పటిపత్తిహేతుకాతి పటిపత్తియా అసతి అప్పతిట్ఠా హోతి, తస్మా పటిపత్తిఅన్తరధానం సాసనోసక్కనస్స విసేసకారణన్తి దస్సేత్వా తయిదం సాసనోసక్కనం ధాతుపరినిబ్బానోసానన్తి దస్సేతుం, ‘‘తీణి పరినిబ్బానానీ’’తి వుత్తం.

కారుఞ్ఞన్తి పరిదేవనకారుఞ్ఞం. జమ్బుదీపే దీపన్తరేసు దేవనాగబ్రహ్మలోకేసు చ విప్పకిరిత్వా ఠితానం ధాతూనం మహాబోధిపల్లఙ్కే ఏకజ్ఝం సన్నిపతనం, రస్మివిస్సజ్జనం, తత్థ తేజోధాతుయా ఉట్ఠానం, ఏకజాలీభావో చాతి సబ్బమేతం సత్థు అధిట్ఠానవసేనేవ వేదితబ్బం.

అనచ్ఛరియత్తాతి ద్వీసుపి ఉప్పజ్జమానేసు అచ్ఛరియత్తాభావదోసతోతి అత్థో. బుద్ధా నామ మజ్ఝే భిన్నం సువణ్ణం వియ ఏకసదిసాతి తేసం దేసనాపి ఏకరసా ఏవాతి ఆహ – ‘‘దేసనాయ చ విసేసాభావతో’’తి. ఏతేనపి అనచ్ఛరియత్తమేవ సాధేతి. వివాదభావతోతి ఏతేన వివాదాభావత్థం ద్వే ఏకతో న ఉప్పజ్జన్తీతి దస్సేతి.

తత్థాతి మిలిన్దపఞ్హే. ఏకం బుద్ధం ధారేతీతి ఏకబుద్ధధారణీ. ఏతేన ఏవం సభావా ఏతే బుద్ధగుణా, యేన దుతియబుద్ధగుణే ధారేతుం అసమత్థా అయం లోకధాతూతి దస్సేతి. పచ్చయవిసేసనిప్ఫన్నానఞ్హి గుణధమ్మానం భారియో విసేసో న సక్కా ధారేతున్తి, ‘‘న ధారేయ్యా’’తి వత్వా తమేవ అధారణం పరియాయన్తరేనపి పకాసేన్తో ‘‘చలేయ్యా’’తిఆదిమాహ. తత్థ చలేయ్యాతి పరిప్ఫన్దేయ్య. కమ్పేయ్యాతి పవేధేయ్య. నమేయ్యాతి ఏకపస్సేన నమేయ్య. ఓనమేయ్యాతి ఓసీదేయ్య. వినమేయ్యాతి వివిధం ఇతోచితో చ నమేయ్య. వికిరేయ్యాతి వాతేన థుసముట్ఠి వియ విప్పకిరేయ్య. విధమేయ్యాతి వినస్సేయ్య. విద్ధంసేయ్యాతి సబ్బసో విద్ధస్తా భవేయ్య. తథాభూతా చ కత్థచి న తిట్ఠేయ్యాతి ఆహ ‘‘న ఠానముపగచ్ఛేయ్యా’’తి.

ఇదాని తత్థ నిదస్సనం దస్సేన్తో, ‘‘యథా, మహారాజా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సముపాదికాతి సమం ఉద్ధం పజ్జతి పవత్తతీతి సముపాదికా, ఉదకస్స ఉపరి సమం గామినీతి అత్థో. వణ్ణేనాతి సణ్ఠానేన. పమాణేనాతి ఆరోహేన. కిసథూలేనాతి కిసథూలభావేన, పరిణాహేనాతి అత్థో.

ఛాదేన్తన్తి రోచేన్తం రుచిం ఉప్పాదేన్తం. తన్దీకతోతి తేన భోజనేన తన్దీభూతో. అనోనమితదణ్డజాతోతి యావదత్థం భోజనేన ఓనమితుం అసక్కుణేయ్యతాయ అనోనమితదణ్డో వియ జాతో. సకిం భుత్తో వమేయ్యాతి ఏకమ్పి ఆలోపం అజ్ఝోహరిత్వా వమేయ్యాతి అత్థో.

అతిధమ్మభారేన పథవీ చలతీతి ధమ్మేన నామ పథవీ తిట్ఠేయ్య. సా కిం తేనేవ చలతి వినస్సతీతి అధిప్పాయేన పుచ్ఛతి. పున థేరో ‘‘రతనం నామ లోకే కుటుమ్బం సన్ధారేన్తం అభిమతఞ్చ లోకేన అత్తనో గరుసభావతాయ సకటభఙ్గస్స కారణం అతిభారభూతం దిట్ఠం. ఏవంధమ్మో చ హితసుఖవిసేసేహి తంసమఙ్గినం ధారేన్తో అభిమతో చ విఞ్ఞూనం గమ్భీరప్పమేయ్యభావేన గరుసభావత్తా అతిభారభూతో పథవీచలనస్స కారణం హోతీ’’తి దస్సేన్తో, ‘‘ఇధ, మహారాజ, ద్వే సకటా’’తిఆదిమాహ. ఏతేనేవ తథాగతస్స మాతుకుచ్ఛిఓక్కమనాదికాలే పథవీకమ్పనకారణం సంవణ్ణితన్తి దట్ఠబ్బం. ఏకసకటతో రతనన్తి ఏకస్మా, ఏకస్స వా సకటస్స రతనం, తస్మా సకటతో గహేత్వాతి అత్థో.

ఓసారితన్తి ఉచ్చారితం, వుత్తన్తి అత్థో. అగ్గోతి సబ్బసత్తేహి అగ్గో.

సభావపకతీతి సభావభూతా అకిత్తిమా పకతి. కారణమహన్తతాయాతి మహన్తేహి బుద్ధకారకధమ్మేహి పారమితాసఙ్ఖాతేహి కారణేహి బుద్ధగుణానం నిబ్బత్తితోతి వుత్తం హోతి. పథవిఆదీని మహన్తాని వత్థూని, మహన్తా చ సక్కభావాదయో అత్తనో అత్తనో విసయే ఏకేకా ఏవ, సమ్మాసమ్బుద్ధోపి మహన్తో అత్తనో విసయే ఏకోవ, కో చ తస్స విసయో? బుద్ధభూమి, యావతకం వా ఞేయ్యం. ఏవం ‘‘ఆకాసో వియ అనన్తవిసయో భగవా ఏకోవ హోతీ’’తి వదన్తో పరచక్కవాళేసు దుతియస్స బుద్ధస్స అభావం దస్సేతి.

ఇమినావ పదేనాతి ‘‘ఏకిస్సా లోకధాతుయా’’తి ఇమినా ఏవ పదేన. దసచక్కవాళసహస్సాని గహితాని జాతిఖేత్తత్తా. ఏకచక్కవాళేనేవాతి ఇమినా ఏకచక్కవాళేనేవ. యథా – ‘‘ఇమస్మింయేవ చక్కవాళే ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వుత్తే ఇమస్మిమ్పి చక్కవాళే జమ్బుదీపేయేవ, తత్థపి మజ్ఝిమపదేసే ఏవాతి పరిచ్ఛిన్దితుం వట్టతి; ఏవం ‘‘ఏకిస్సా లోకధాతుయా’’తి జాతిఖేత్తే అధిప్పేతేపి ఇమినావ చక్కవాళేన పరిచ్ఛిన్దితుం వట్టతి.

వివాదూపచ్ఛేదతోతి వివాదూపచ్ఛేదకారణా. ద్వీసు ఉప్పన్నేసు యో వివాదో భవేయ్య, తస్స అనుప్పాదోయేవేత్థ వివాదుపచ్ఛేదో. ఏకస్మిం దీపేతిఆదినా దీపన్తరేపి ఏకజ్ఝం న ఉప్పజ్జన్తి, పగేవ ఏకదీపేతి దస్సేతి. సో పరిహాయేథాతి చక్కవాళస్స పదేసే ఏవ వత్తితబ్బత్తా పరిహాయేయ్య.

౧౩౦. మనుస్సత్తన్తి మనుస్సభావో తస్సేవ పబ్బజ్జాదిగుణసమ్పత్తిఆదీనం యోగ్గభావతో. లిఙ్గసమ్పత్తీతి పురిసభావో. హేతూతి మనోవచీపణిధానపుబ్బికా హేతుసమ్పదా. సత్థారదస్సనన్తి సత్థుసమ్ముఖీభావో. పబ్బజ్జాతి కమ్మకిరియవాదీసు తాపసేసు, భిక్ఖూసు వా పబ్బజ్జా. గుణసమ్పత్తీతి అభిఞ్ఞాదిగుణసమ్పదా. అధికారోతి బుద్ధం ఉద్దిస్స అధికో సక్కారో. ఛన్దతాతి సమ్మాసమ్బోధిం ఉద్దిస్స సాతిసయో కత్తుకమ్యతాకుసలచ్ఛన్దో. అట్ఠధమ్మసమోధానాతి ఏతేసం అట్ఠన్నం ధమ్మానం సమాయోగేన. అభినీహారోతి కాయపణిధానం. సమిజ్ఝతీతి నిప్ఫజ్జతీతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన పరమత్థదీపనియా చరియాపిటకవణ్ణనాయ (చరియా. అట్ఠ. పకిణ్ణకకథా) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

సబ్బాకారపరిపూరమేవాతి పరిపుణ్ణలక్ఖణతాయ సత్తుస్సదాదీహి సబ్బాకారేహి సమ్పన్నమేవ. న హి ఇత్థియా కోసోహితవత్థగుయ్హతా సమ్భవతి, దుతియపకతి చ నామ పఠమపకతితో నిహీనా ఏవ. తేనేవాహ అనన్తరవారే ‘‘యస్మా’’తిఆది.

ఇధ పురిసస్స తత్థ నిబ్బత్తనతోతి ఇమస్మిం మనుస్సలోకే పురిసభూతస్స తత్థ బ్రహ్మలోకే బ్రహ్మత్తభావేన నిబ్బత్తనతో. తేన అసతిపి పురిసలిఙ్గే పురిసాకారా బ్రహ్మానో హోన్తీతి దస్సేతి. తంయేవ హి పురిసాకారం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘యం పురిసో బ్రహ్మత్తం కరేయ్యా’’తి. తేనేవాహ ‘‘సమానేపీ’’తిఆది. యది ఏవం ఇత్థియో బ్రహ్మలోకే న ఉప్పజ్జన్తీతి ఆహ ‘‘బ్రహ్మత్త’’న్తిఆది.

౧౩౧. కాయదుచ్చరితస్సాతిఆదిపాళియా కమ్మనియామో నామ కథితో. సమఞ్జనం సమఙ్గో, సో ఏతస్స అత్థీతి సమఙ్గీ, సమన్నాగతో. సమఞ్జనసీలో వా సమఙ్గీ. పుబ్బభాగే ఆయూహనసమఙ్గితా, సన్నిట్ఠాపకచేతనావసేన చేతనాసమఙ్గితా. చేతనాసన్తతివసేన వా ఆయూహనసమఙ్గితా, తంతంచేతనాఖణవసేన చేతనాసమఙ్గితా. కతూపచితస్స అవిపక్కవిపాకస్స కమ్మస్స వసేన కమ్మసమఙ్గితా, కమ్మే పన విపచ్చితుం ఆరద్ధే విపాకప్పవత్తివసేన విపాకసమఙ్గితా. కమ్మాదీనం ఉపట్ఠానకాలవసేన ఉపట్ఠానసమఙ్గితా. కుసలాకుసలకమ్మాయూహనక్ఖణేతి కుసలకమ్మస్స చ అకుసలకమ్మస్స చ సమీహనక్ఖణే. తథాతి ఇమినా కుసలాకుసలకమ్మపదం ఆకడ్ఢతి. యథా కతం కమ్మం ఫలదానసమత్థం హోతి, తథా కతం ఉపచితం. విపాకారహన్తి దుతియభవాదీసు విపచ్చనారహం. ఉప్పజ్జమానానం ఉపపత్తినిమిత్తం ఉపట్ఠాతీతి యోజనా. చలతీతి పరివత్తతి. ఏకేన హి కమ్మునా తజ్జే నిమిత్తే ఉపట్ఠాపితే పచ్చయవిసేసవసేన తతో అఞ్ఞేన కమ్మునా అఞ్ఞస్స నిమిత్తస్స ఉపట్ఠానం పరివత్తనం.

సునఖజీవికోతి సునఖేహి జీవనసీలో. తలసన్థరణపూజన్తి భూమితలస్స పుప్ఫేహి సన్తరణపూజం. ఆయూహనచేతనాకమ్మసమఙ్గితావసేనాతి కాయదుచ్చరితస్స అపరాపరం ఆయూహనేన సన్నిట్ఠాపకచేతనాయ తస్సేవ పకప్పనే కమ్మక్ఖయకరఞాణేన అఖేపితత్తా యథూపచితకమ్మునా చ సమఙ్గిభావస్స వసేన.

౧౩౨. ఏవం సస్సిరికన్తి వుత్తప్పకారేన అనేకధాతువిభజనాదినా నానానయవిచిత్తతాయ పరమనిపుణగమ్భీరతాయ చ అత్థతో బ్యఞ్జనతో చ ససోభం కత్వా.

నం ధారేహీతి ఏత్థ నన్తి నిపాతమత్తం. ధాతుఆదివసేన పరివట్టీయన్తి అత్థా ఏతేహీతి పరివట్టా, దేసనాభేదా. చత్తారో పరివట్టా ఏతస్స, ఏతస్మిం వాతి చతుపరివట్టో, ధమ్మపరియాయో. ధమ్మో చ సో పరియత్తిభావతో యథావుత్తేనత్థేన ఆదాసోతి ధమ్మాదాసో. ఉపట్ఠానట్ఠేన యథాధమ్మానం ఆదాసోతిపి ధమ్మాదాసో. యథా హి ఆదాసేన సత్తానం ముఖే మలదోసహరణం, ఏవం ఇమినాపి సుత్తేన యోగీనం ముఖే మలదోసహరణం. తస్మాతి యస్మా ఇమినా సుత్తేన కిలేసే మద్దిత్వా సమథాధిగమేన యోగినో జయప్పత్తా; తస్మా అమతపురప్పవేసనే ఉగ్ఘోసనమహాభేరితాయ చ అమతదున్దుభి. ఇధ వుత్తన్తి ఇమస్మిం సుత్తే వుత్తం. అనుత్తరో సఙ్గామవిజయోతి అనుత్తరభావతో కిలేససఙ్గామవిజయో, ‘‘విజేతి ఏతేనా’’తి కత్వా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

బహుధాతుకసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.