౨. ఛబ్బిసోధనసుత్తవణ్ణనా

౯౮. ఖీణా జాతీతి అత్తనో జాతిక్ఖయం పటిజానన్తేన అరహత్తం బ్యాకతం హోతి అరహతో తదభావతో. తథా వుసితం బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియవాసో మే పరియోసితోతి పటిజానన్తేనపి. కతం కరణీయన్తి చతూహి మగ్గేహి చతూసు సచ్చేసు పరిఞ్ఞాదివసేన సోళసవిధస్సపి కిచ్చస్స అత్తనా నిట్ఠాపితభావం పటిజానన్తేనపి. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి ఆయతిం పునబ్భవాభావం, ఆయతిం వా పరిఞ్ఞాదికరణీయాభావం పటిజానన్తేనపీతి ఆహ – ‘‘ఏకేనపి పదేన అఞ్ఞా బ్యాకతావ హోతీ’’తి. ద్విక్ఖత్తుం బద్ధం పన సుబద్ధం వియాతి వుత్తం. ఇధ పన అఞ్ఞాబ్యాకరణం చతూహి పదేహి ఆగతం, తస్మా వత్తబ్బమేవ చేత్థ నత్థీతి అధిప్పాయో. చేతనాయ దిట్ఠవాదితా నామ అరియవోహారో. సభావోతి పకతిఅత్థో హి అయం ధమ్మసద్దో, ‘‘జాతిధమ్మా జరాధమ్మా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౭౪-౨౭౫) వియ తస్మా, అనుధమ్మోతి అరియభావం అనుగతా పకతీతి అత్థో. పరమప్పిచ్ఛతాయ అరియా అత్తనో గుణే అనావికరోన్తాపి సాసనస్స నియ్యానికభావపవేదనత్థఞ్చేవ సబ్రహ్మచారీనం సమ్మాపటిపత్తియం ఉస్సాహజననత్థఞ్చ తాదిసానం పరినిబ్బానసమయేయేవ ఆవికరోన్తీతి అధిప్పాయేనాహ – ‘‘పరినిబ్బుతస్స…పే… కాతబ్బో’’తి.

౯౯. దుబ్బలన్తి ఫేగ్గు వియ సుభేజ్జనీయం బలవిరహితం, అసారన్తి అత్థో. విరాగుతన్తి పలుజ్జనసభావం. విగచ్ఛనసభావన్తి వినాసగమనసభావం. అనిచ్చదుక్ఖవిపరిణామత్తా అస్సాసలేసస్సపి అభావతో అస్సాసవిరహితం. ఆరమ్మణకరణవసేన సమన్నాగమనవసేన చ యథారహం ఉపేన్తి ఉపగచ్ఛన్తీతి ఉపయా, ‘‘ఏతం మమ, ఏసో మే అత్తా’’తి ఉపాదియన్తి దళ్హగ్గాహం గణ్హన్తీతి ఉపాదానా. అధితిట్ఠతి చేతసో అభినన్దనభూతాతి చేతసో అధిట్ఠానం. తాహీతి తణ్హాదిట్ఠీహి. తన్తి చిత్తం. అభినివిసతీతి అభిరతివసేన నివిసతి, అయఞ్హేత్థ అత్థో – సక్కాయధమ్మేసు చిత్తం అభినివిసతి ‘‘ఏతం మమం, ఏసో మే అత్తా’’తి అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతి ఏతాహి అభినివేసాహి, తథా సక్కాయధమ్మేసు చిత్తం అనుసేతి ఏతాహీతి అనుసయా, తణ్హాదిట్ఠియో. యదగ్గేన హి తేభూమకధమ్మేసు రాగాదయో అనుసేన్తి, తదగ్గేన తంసహగతధమ్మా తత్థ అనుసేన్తీతి పరియాయేన, ‘‘తం అనుసేతీ’’తి వుత్తం. ఖయా విరాగాతి హేతుమ్హి నిస్సక్కవచనన్తి ‘‘ఖయేన విరాగేనా’’తి హేతుమ్హి కరణవసేన అత్థో వుత్తో. విరాగేనాతి చ ఇతిసద్దో ఆది అత్థో. తేన ‘‘నిరోధేనా’’తి ఏవమాదికం గహితం హోతి. అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనానేవ ఉపయాదీనం సముచ్ఛేదస్సేవ బోధనతో.

౧౦౦. పతిట్ఠాతి ఏత్థ సేసభూతత్తయం ఉపాదారూపఞ్చాతి పతిట్ఠానా, నిజ్జీవట్ఠేన ధాతుచాతి పతిట్ఠానధాతు. న్హానీయచుణ్ణం బాహిరఉదకం వియ సేసభూతత్తయం ఆబన్ధతీతి ఆబన్ధనం. పచనీయభత్తం బాహిరతేజో వియ సేసభూతత్తయం పరిపాచేతీతి పరిపాచనం. బాహిరవాతో వియ సేసభూతత్తయం విత్థమ్భేతీతి విత్థమ్భనం. ధాతుసద్దత్థో వుత్తోయేవ. అసమ్ఫుట్ఠధాతూతి అసమ్ఫుసితభావో తేసం విపరిమట్ఠతాభావతో. విజాననం ఆరమ్మణూపలద్ధి. అహం అత్తాతి అహం, ‘‘రూపధమ్మో మే అత్తా’’తి అత్తకోట్ఠాసేన అత్తభావేన న ఉపగమిం న గణ్హిం. నిస్సితనిస్సితాపి నిస్సితా ఏవ నామాతి ఆహ ‘‘పథవీధాతునిస్సితావా’’తి. అత్తనా వా పన తన్నిస్సితాతి ‘‘ఏకేన పరియాయేనా’’తి. ఉపాదారుపమ్పి కామం నిస్సితమ్పి హోతి. తథాపి తం నిస్సితం హోతియేవాతి తం న ఉద్ధటం. పరిచ్ఛేదకరత్తా పరిచ్ఛేదాకాసస్స ‘‘అవినిబ్భోగవసేనా’’తి వుత్తం. తేన చ తథా పరిచ్ఛిన్నత్తా సబ్బమ్పి భూతుపాదారూపం ఆకాసధాతునిస్సితం నామ. తం నిస్సాయ పవత్తియా ఉపాదారూపం వియ భూతరూపాని, అరూపక్ఖన్ధా వియ చ వత్థురూపాని, ‘‘తంనిస్సితరూపవత్థుకా అరూపక్ఖన్ధా’’తి వుత్తనయేన ఆకాసధాతునిస్సితచక్ఖాదిరూపధమ్మవత్థుకా వేదనాదయో అరూపక్ఖన్ధా ఆకాసధాతునిస్సితా నామాతి ఇమమత్థం తథా-సద్దేన ఉపసంహరతి. ఇధాపీతి ఆకాసధాతునిస్సితపదేపి, న పథవీధాతునిస్సితపదాదీసు ఏవ. రూపారూపన్తి సబ్బమ్పి రూపారూపం గహితమేవ హోతి, అగ్గహితం నత్థి. సహజాతా…పే… నిస్సితన్తి ఇదం నిప్పరియాయసిద్ధం నిస్సయత్తం గహేత్వా వుత్తం. హేట్ఠా వుత్తనయేన పరియాయసిద్ధే నిస్సయత్తే గయ్హమానే – ‘‘పచ్ఛాజాతపచ్చయోతి పచ్ఛాజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్స పచ్ఛాజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౧) వచనతో సబ్బం చతుసముట్ఠానికరూపం, ‘‘విఞ్ఞాణధాతునిస్సిత’’న్తి వత్తబ్బం. తథా అనన్తరవిఞ్ఞాణధాతుపచ్చయా పవత్తనతో, ‘‘విఞ్ఞాణధాతునిస్సిత’’న్తి వత్తబ్బం.

౧౦౧. రుప్పతి వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానం హదయఙ్గతభావం పకాసేతీతి రూపన్తి అయమత్థో చక్ఖుద్వారే ఆపాథగతే రూపాయతనే నిప్పరియాయతో లబ్భతి, న ఆపాథమనాగతే. చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బభావో పన ఆపాథమనాగతేపి తస్మిం లబ్భతేవ తంసభావానతివత్థనతో. రూపాయతనం ద్విధా విభజిత్వా. థేరో పన ఆపాథం అనాగతస్సాపి రూపాయతనస్స రూపభావం న సక్కా పటిక్ఖిపితున్తి ద్విధాకరణం నానుజానన్తో ఛన్నోవాదం నిదస్సేతి, ‘‘ఉపరి ఛన్నోవాదే కిన్తి కరిస్సథా’’తి. తత్థ హి ‘‘చక్ఖుం, ఆవుసో ఛన్న, చక్ఖువిఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బే ధమ్మే’’తి (మ. ని. ౩.౩౯౧) ఆగతం, న చేత్థ చక్ఖుద్వారే ఆపాథం ఆగతమేవ రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బపదేన గహితం, న ఆపాథం అనాగతన్తి సక్కా విఞ్ఞాతుం అవిసేసేనేవ రూపాయతనేన తణ్హామానదిట్ఠిగాహాభావస్స జోతితత్తా. తేనాహ ‘‘న యిదం లబ్భతీ’’తి. రూపమేవాతి రూపాయతనమేవ. యది ఏవం ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసూ’’తి పదం కథం నేతబ్బన్తి ఆహ – ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా పనా’’తిఆది. చక్ఖువిఞ్ఞాణేన సద్ధిం విఞ్ఞాతబ్బేసూతి యేన మనోవిఞ్ఞాణేన చక్ఖువిఞ్ఞాణం అనిచ్చన్తిఆదినా చక్ఖువిఞ్ఞాణేన సద్ధిం తేన విఞ్ఞాతబ్బేసు తంసమ్పయుత్తధమ్మేసూతి అత్థో. తణ్హాఛన్దోతి తస్సనసభావో ఛన్దో, న కత్తుకమ్యతా ఛన్దోయేవాతి తణ్హాఛన్దో. రజ్జనవసేనాతి వత్థం వియ రఙ్గజాతం చిత్తస్స అనురఞ్జనవసేన. అభినన్దనవసేనాతి ఆరమ్మణే అభిరమిత్వా నన్దనవసేన. సప్పీతికతణ్హా హి నన్దీతి వుచ్చతి. తణ్హాయనవసేన తణ్హా.

౧౦౨. అహఙ్కారోతి ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౧౨౧, ౧౨౩౯; విభ. ౮౩౨, ౮౬౬; సం. ని. ౪.౧౦౮; మహాని. ౨౧, ౧౭౮) అహంకరణం. యేన హి మమం కరోతి, ఏతం మమఙ్కారో. స్వేవాతి ‘‘అహఙ్కారో’’తి వుత్తమానో. ఏవం చతుత్థజ్ఝానే నిద్దిట్ఠే సబ్బాసు లోకియాభిఞ్ఞాసు వుచ్చమానాసు హేట్ఠా విజ్జాద్వయం వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయేన, ‘‘పుబ్బేనివాసం దిబ్బచక్ఖుఞ్చ అవత్వా కస్మా వుత్త’’న్తి ఆహ? ఇతరో ఇధ సబ్బవారేసుపి లోకుత్తరధమ్మపుచ్ఛా అధికతా తస్మా ‘‘సో ఏవం సమాహితే’’తిఆదినా తతియా విజ్జా కథితాతి దస్సేన్తో, ‘‘భిక్ఖూ లోకియధమ్మం న పుచ్ఛన్తీ’’తిఆదిమాహ. ఏకవిస్సజ్జితసుత్తం నామేతం తతియవిజ్జాయ ఏవ ఆగతత్తా. అరియధమ్మవసేనపిస్స సమఞ్ఞా అత్థేవాతి దస్సేన్తో, ‘‘ఛబ్బిసోధనన్తిపిస్స నామ’’న్తి వత్వా తేసు ధమ్మేసు భేదం దస్సేతుం, ‘‘ఏత్థ హీ’’తిఆది వుత్తం. విసుద్ధాతి తస్సా చోదనాయ సోధనవసేన విసోధితా. ఏకమేవ కత్వాతి ఏకవారవసేనేవ పాళియం ఏకజ్ఝం ఆగతత్తా ఏకమేవ కోట్ఠాసం కత్వా. యది ఏవం కథం వా ఛబ్బిసోధనతాతి ఆహ – ‘‘చతూహి ఆహారేహి సద్ధి’’న్తి కథం పనేత్థ చత్తారో ఆహారా గహేతబ్బాతి? కేచి తావ ఆహు – ‘‘సాధూతి భాసితం అభినన్దిత్వా అనుమోదిత్వా ఉత్తరి పఞ్హో పుచ్ఛితబ్బో’’తి హేట్ఠా ఆగతేన నయేన ఆహారవారో ఆహరిత్వా వత్తబ్బోతి. ‘‘బహిద్ధా సబ్బనిమిత్తేసూ’’తి ఏత్థ ఆహారానమ్పి సఙ్గహితత్తా ఆహారా అత్థతో ఆగతా ఏవాతి అఞ్ఞే. అపరే పన రూపక్ఖన్ధగ్గహణేన కబళీకారో ఆహారో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధగ్గహణేన ఫస్సాహారో, మనోసఞ్చేతనాహారగ్గహణేన విఞ్ఞాణాహారో సరూపతోపి గహితోతి వదన్తి.

‘‘ఛబ్బిసోధన’’న్తి ఇమస్స సుత్తస్స సమఞ్ఞాయ అన్వత్థతం దస్సేత్వా ఆయతిమ్పి తాదిసేన బ్యాకరణేన భిక్ఖూనం పటిపత్తిమ్పి దస్సనత్థం, ‘‘ఇమే పనా’’తిఆది ఆరద్ధం. వినయనిద్దేసపరియాయేనాతి వినయనిద్దేసే ఆగతేన కారణేన. వినయే వా ఆగతనిద్దేసానుక్కమేన.

అధిగన్తబ్బతో అధిగమో, ఝానాదిఅధిగమపుచ్ఛా. తేనాహ – ‘‘ఝానవిమోక్ఖాదీసూ’’తిఆది. ఉపాయపుచ్ఛాతి అధిగమోపాయపుచ్ఛా. కిన్తీతి కేన పకారేన విధినాతి అత్థో.

కతమేసం త్వం ధమ్మానం లాభీతి ఇదం పన పుబ్బే ‘‘కిం తే అధిగత’’న్తి అనిద్ధారితభేదా ఝానాదివిసేసా పుచ్ఛితాతి ఇదాని తేసం నిద్ధారేత్వా పుచ్ఛనాకారదస్సనం. తస్మాతి యస్మా యథావుత్తేహి ఆకారేహి అధిగమబ్యాకరణం సోధేతబ్బం, తస్మా. ఏత్తావతావాతి ఏత్తకేన బ్యాకరణమత్తేనేవ న సక్కారో కాతబ్బో. బ్యాకరణఞ్హి ఏకచ్చస్స అయాథావతోపి హోతి, యథా నామ జాతరూపపతిరూపం జాతరూపం వియ ఖాయతీతి జాతరూపం నిఘంసనతాపనఛేదనేహి సోధేతబ్బం ఏవమేవం ఇమేసు ఇదానేవ వుత్తేసు ఛసు ఠానేసు పక్ఖిపిత్వా సోధనత్థం వత్తబ్బో విమోక్ఖాదీసూతి ఆది-సద్దేన సమాధి-సమాపత్తి-ఞాణదస్సన-మగ్గభావనా-ఫలసచ్ఛికిరియా సఙ్గణ్హాతి.

పాకటో హోతి అధిగతవిసేసస్స సతిసమ్మోసాభావతో. సేసపుచ్ఛాసుపి ‘‘పాకటో హోతీ’’తి పదే ఏసేవ నయో. ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాకుసలాతి సజ్ఝాయమగ్గసంవణ్ణనాసు నిపుణా. యాయ పటిపదాయ యస్స అరియమగ్గో ఆగచ్ఛతి, సా పుబ్బభాగపటిపత్తి ఆగమనపటిపదా. సోధేతబ్బాతి సుద్ధా ఉదాహు అసుద్ధాతి విచారణవసేన సోధేతబ్బా. న సుజ్ఝతీతి తత్థ తత్థ పమాదపటిపత్తిభావతో. అపనేతబ్బో అత్తనో పటిఞ్ఞాయ. ‘‘సుజ్ఝతీ’’తి వత్వా సుజ్ఝనాకారం దస్సేతుం, ‘‘దీఘరత్త’’న్తిఆది వుత్తం. పఞ్ఞాయతీతి ఏత్థ ‘‘యదీ’’తి పదం ఆనేత్వా యది సో భిక్ఖు తాయ పటిపదాయ యది పఞ్ఞాయతీతి సమ్బన్ధో. ఖీణాసవపటిపత్తిసదిసా పటిపదా హోతి దీఘరత్తం విక్ఖమ్భితకిలేసత్తా.

నదియా సముద్దం పక్ఖన్దనట్ఠానం నదీముఖద్వారం. మద్దమానోతి బదరసాళవం సరసం పత్తే పక్ఖిత్తో హుత్వా మద్దమానో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఛబ్బిసోధనసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.