౧. అనుపదసుత్తవణ్ణనా
౯౩. ఇద్ధిమాతి గుణో పాకటో పరతోఘోసేన వినా పాసాదకమ్పనదేవచారికాదీహి సయమేవ పకాసభావతో; ధుతవాదాదిగుణానమ్పి తథాభావే ఏతేనేవ నయేన తేసం గుణానం పాకటయోగతో చ పరేసం నిచ్ఛితభావతో చ. పఞ్ఞవతో గుణాతి పఞ్ఞాపభేదపభావితే గుణవిసేసే సన్ధాయ వదతి. తే హి యేభుయ్యేన పరేసం అవిసయా. తేనాహ – ‘‘న సక్కా అకథితా జానితు’’న్తి. విసభాగా సభాగా నామ అయోనిసోమనసికారబహులేసు పుథుజ్జనేసు, తే పన అప్పహీనరాగదోసతాయ పరస్స విజ్జమానమ్పి గుణం మక్ఖేత్వా అవిజ్జమానం అవణ్ణమేవ ఘోసేన్తీతి ఆహ – ‘‘విసభాగ…పే… కథేన్తీ’’తి.
యా అట్ఠారసన్నం ధాతూనం సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదతో ఆదీనవతో యథాభూతం పజాననా, అయం ధాతుకుసలతా. ఆయతనకుసలతాయపి ఏసేవ నయో. అవిజ్జాదీసు ద్వాదససు పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు కోసల్లం పటిచ్చసముప్పాదకుసలతా. ఇదం ఇమస్స ఫలస్స ఠానం కారణం, ఇదం అట్ఠానం అకారణన్తి ఏవం ఠానఞ్చ ఠానతో, అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజాననా, అయం ఠానాట్ఠానకుసలతా. యో పన ఇమేసు ధాతుఆదీసు పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన నిస్సఙ్గగతియా పణ్డాతి లద్ధనామేన ఞాణేన ఇతో గతో పవత్తో, అయం పణ్డితో నామాతి ఆహ – ‘‘ఇమేహి చతూహి కారణేహి పణ్డితో’’తి. మహన్తానం అత్థానం పరిగ్గణ్హనతో మహతీ పఞ్ఞా ఏతస్సాతి మహాపఞ్ఞో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయోతి ఆహ – ‘‘మహాపఞ్ఞాదీహి సమన్నాగతోతి అత్థో’’తి.
నానత్తన్తి యాహి మహాపఞ్ఞాదీహి సమన్నాగతత్తా థేరో ‘‘మహాపఞ్ఞో’’తిఆదినా కిత్తీయతి, తాసం మహాపఞ్ఞాదీనం ఇదం నానత్తం అయం వేమత్తతా. యస్స కస్సచి (దీ. ని. టీ. ౩.౨౧౬; సం. ని. టీ. ౧.౧.౧౧౦; అ. ని. టీ. ౧.౧.౫౮౪) విసేసతో అరూపధమ్మస్స మహత్తం నామ కిచ్చసిద్ధియా వేదితబ్బన్తి తదస్స కిచ్చసిద్ధియా దస్సేన్తో, ‘‘మహన్తే సీలక్ఖన్ధే పరిగ్గణ్హాతీతి మహాపఞ్ఞా’’తిఆదిమాహ. తత్థ హేతుమహన్తతాయ పచ్చయమహన్తతాయ నిస్సయమహన్తతాయ పభేదమహన్తతాయ కిచ్చమహన్తతాయ ఫలమహన్తతాయ ఆనిసంసమహన్తతాయ చ సీలక్ఖన్ధస్స మహన్తభావో వేదితబ్బో. తత్థ హేతూ అలోభాదయో, పచ్చయా హిరోత్తప్పసద్ధాసతివీరియాదయో. నిస్సయా సావకబోధిపచ్చేకబోధిసమ్మాసమ్బోధినియతతా తంసమఙ్గినో చ పురిసవిసేసా. పభేదో చారిత్తాదివిభాగో. కిచ్చం తదఙ్గాదివసేన పటిపక్ఖస్స విధమనం. ఫలం సగ్గసమ్పదా నిబ్బానసమ్పదా చ. ఆనిసంసో పియమనాపతాది. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౯) ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తాదీసు (మ. ని. ౧.౬౪ ఆదయో) చ ఆగతనయేన వేదితబ్బో. ఇమినా నయేన సమాధిక్ఖన్ధాదీనమ్పి మహన్తతా యథారహం నిద్ధారేత్వా వేదితబ్బా, ఠానాట్ఠానాదీనం పన మహన్తభావో మహావిసయతాయ వేదితబ్బో. తత్థ ఠానాట్ఠానానం మహావిసయతా బహుధాతుకసుత్తే (మ. ని. ౩.౧౨౪ ఆదయో) సయమేవ ఆగమిస్సతి. విహారసమాపత్తీనం సమాధిక్ఖన్ధే నిద్ధారితనయేన వేదితబ్బా, అరియసచ్చానం సకలసాసనసఙ్గహణతో సచ్చవిభఙ్గే (విభ. ౧౮౯ ఆదయో) తంసంవణ్ణనాసు (విభ. అట్ఠ. ౧౮౯ ఆదయో) ఆగతనయేన. సతిపట్ఠానాదీనం విభఙ్గాదీసు (విభ. ౩౫౫ ఆదయో) తంసంవణ్ణనాదీసు (విభ. అట్ఠ. ౩౫౫ ఆదయో) చ ఆగతనయేన. సామఞ్ఞఫలానం మహతో హితస్స మహతో సుఖస్స మహతో అత్థస్స మహతో యోగక్ఖేమస్స నిప్ఫత్తిభావతో సన్తపణీతనిపుణఅతక్కావచరపణ్డితవేదనీయభావతో చ. అభిఞ్ఞానం మహాసమ్భారతో మహావిసయతో మహాకిచ్చతో మహానుభావతో మహానిప్ఫత్తితో చ. నిబ్బానస్స మదనిమ్మదనాదిమహత్థసిద్ధితో మహన్తతా వేదితబ్బా.
పుథుపఞ్ఞాతి ఏత్థాపి వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – నానాఖన్ధేసు ఞాణం పవత్తతీతి, ‘‘అయం రూపక్ఖన్ధో నామ…పే… అయం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో నామా’’తి, ఏవం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం నానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి. తేసుపి ‘‘ఏకవిధేన రూపక్ఖన్ధో, ఏకాదసవిధేన రూపక్ఖన్ధో, ఏకవిధేన వేదనాక్ఖన్ధో, బహువిధేన వేదనాక్ఖన్ధో, ఏకవిధేన సఞ్ఞాక్ఖన్ధో…పే… ఏకవిధేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, బహువిధేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’’తి ఏవం ఏకేకస్స ఖన్ధస్స ఏకవిధాదివసేన అతీతాదిభేదవసేనపి నానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి. తథా ‘‘ఇదం చక్ఖాయతనం నామ…పే… ఇదం ధమ్మాయతనం నామ. తత్థ దసాయతనా కామావచరా, ద్వే చతుభూమకా’’తి ఏవం ఆయతననానత్తం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి.
నానాధాతూసూతి ‘‘అయం చక్ఖుధాతు నామ…పే… అయం మనోవిఞ్ఞాణధాతు నామ. తత్థ సోళస ధాతుయో కామావచరా, ద్వే చతుభూమకా’’తి ఏవం నానాధాతూసు పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి. తయిదం ఉపాదిణ్ణకధాతువసేన వుత్తన్తి వేదితబ్బం. పచ్చేకబుద్ధానఞ్హి ద్విన్నఞ్చ అగ్గసావకానం ఉపాదిణ్ణకధాతూసుయేవ నానాకరణం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి. తఞ్చ ఖో ఏకదేసతోవ, నో నిప్పదేసతో, అనుపాదిణ్ణకధాతూనం పన నానాకరణం న జానన్తియేవ. సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానంయేవ పన, ‘‘ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నత్తా ఇమస్స రుక్ఖస్స ఖన్ధో సేతో హోతి, ఇమస్స కణ్హో, ఇమస్స బహలత్తచో, ఇమస్స తనుత్తచో, ఇమస్స పత్తం వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన ఏవరూపం, ఇమస్స పుప్ఫం నీలం పీతం లోహితం ఓదాతం సుగన్ధం దుగ్గన్ధం, ఫలం ఖుద్దకం మహన్తం దీఘం వట్టం సుసణ్ఠానం మట్ఠం ఫరుసం సుగన్ధం మధురం తిత్తకం అమ్బిలం కటుకం కసావం, కణ్టకో తిఖిణో అతిఖిణో ఉజుకో కుటిలో లోహితో ఓదాతో హోతీ’’తి ధాతునానత్తం పటిచ్చ ఞాణం పవత్తతి.
అత్థేసూతి రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు. నానాపటిచ్చసముప్పాదేసూతి అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదతో సన్తానభేదతో చ నానప్పభేదేసు పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేసు. అవిజ్జాదిఅఙ్గానఞ్హి పచ్చేకం పటిచ్చసముప్పాదసఞ్ఞితాతి. తేనాహ – సఙ్ఖారపిటకే ‘‘ద్వాదస పచ్చయా ద్వాదస పటిచ్చసముప్పాదా’’తి. నానాసుఞ్ఞతమనుపలబ్భేసూతి నానాసభావేసు నిచ్చసారాదివిరహతో సుఞ్ఞసభావేసు, తతో ఏవ ఇత్థిపురిసఅత్తఅత్తనియాదివసేన అనుపలబ్భేసు సభావేసు. మ-కారో హేత్థ పదసన్ధికరో. నానాఅత్థేసూతి అత్థపటిసమ్భిదావిసయేసు పచ్చయుప్పన్నాదినానాఅత్థేసు. ధమ్మేసూతి ధమ్మపటిసమ్భిదావిసయేసు పచ్చయాదినానాధమ్మేసు. నిరుత్తీసూతి తేసంయేవ అత్థధమ్మానం నిద్ధారణవచనసఙ్ఖాతాసు నానానిరుత్తీసు. పటిభానేసూతి ఏత్థ అత్థపటిసమ్భిదాదీసు విసయభూతేసు, ‘‘ఇమాని ఇదమత్థజోతకానీ’’తి (విభ. ౭౨౫-౭౪౫) తథా తథా పటిభానతో పటిభానానీతి లద్ధనామేసు ఞాణేసు. పుథు నానాసీలక్ఖన్ధేసూతిఆదీసు సీలస్స పుథుత్తం నానత్తఞ్చ వుత్తమేవ. ఇతరేసం పన వుత్తనయానుసారేన సువిఞ్ఞేయ్యత్తా పాకటమేవ. యం పన అభిన్నం ఏకమేవ నిబ్బానం, తత్థ ఉపచారవసేన పుథుత్తం గహేతబ్బన్తి ఆహ – ‘‘పుథు నానాజనసాధారణే ధమ్మే సమతిక్కమ్మా’’తి. తేనస్స మదనిమ్మదనాదిపరియాయేన పుథుత్తం పరిదీపితం హోతి.
ఏవం విసయవసేన పఞ్ఞాయ మహత్తం పుథుత్తఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని సమ్పయుత్తధమ్మవసేన హాసభావం, పవత్తిఆకారవసేన జవనభావం, కిచ్చవసేన తిక్ఖాదిభావఞ్చ దస్సేతుం, ‘‘కతమా హాసపఞ్ఞా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ హాసబహులోతి పీతిబహులో. సేసపదాని తస్సేవ వేవచనాని. సీలం పరిపూరేతీతి హట్ఠపహట్ఠో ఉదగ్గుదగ్గో హుత్వా పీతిసహగతాయ పఞ్ఞాయ. పీతిసోమనస్ససహగతా హి పఞ్ఞా అభిరతివసేన ఆరమ్మణే ఫుల్లా వికసితా వియ పవత్తతి; న ఉపేక్ఖాసహగతాతి పాతిమోక్ఖసీలం ఠపేత్వా హాసనీయం పరం తివిధమ్పి సీలం పరిపూరేతీతి అత్థో. విసుం వుత్తత్తా పున సీలక్ఖన్ధమాహ. సమాధిక్ఖన్ధన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.
రూపం అనిచ్చతో ఖిప్పం జవతీతి రూపక్ఖన్ధం అనిచ్చన్తి సీఘం వేగేన పవత్తియా పటిపక్ఖదూరీభావేన పుబ్బాభిసఙ్ఖారస్స సాతిసయత్తా ఇన్దేన విస్సట్ఠవజిరం వియ లక్ఖణం పటివిజ్ఝన్తీ అదన్ధాయన్తీ రూపక్ఖన్ధే అనిచ్చలక్ఖణం వేగసా పటివిజ్ఝతి, తస్మా సా జవనపఞ్ఞా నామాతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనావసేన జవనపఞ్ఞం దస్సేత్వా బలవవిపస్సనావసేన దస్సేతుం, ‘‘రూప’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఖయట్ఠేనాతి యత్థ యత్థ ఉప్పజ్జతి, తత్థ తత్థేవ భిజ్జనతో ఖయసభావత్తా. భయట్ఠేనాతి భయానకభావతో. అసారకట్ఠేనాతి అత్తసారవిరహతో నిచ్చసారాదివిరహతో చ. తులయిత్వాతి తులాభూతాయ విపస్సనాపఞ్ఞాయ తులేత్వా. తీరయిత్వాతి తాయ ఏవ తీరణభూతాయ తీరేత్వా. విభావయిత్వాతి యాథావతో పకాసేత్వా పఞ్చక్ఖన్ధం విభూతం కత్వా. రూపనిరోధేతి రూపక్ఖన్ధస్స నిరోధభూతే నిబ్బానే నిన్నపోణపబ్భారవసేన. ఇదాని సిఖాప్పత్తవిపస్సనావసేన జవనపఞ్ఞం దస్సేతుం, పున ‘‘రూప’’న్తిఆది వుత్తం. వుట్ఠానగామినివిపస్సనావసేనాతి కేచి.
ఞాణస్స తిక్ఖభావో నామ సవిసేసం పటిపక్ఖసముచ్ఛిన్దనేన వేదితబ్బోతి, ‘‘ఖిప్పం కిలేసే ఛిన్దతీతి తిక్ఖపఞ్ఞా’’తి వత్వా తే పన కిలేసే విభాగేన దస్సేన్తో, ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్క’’న్తిఆదిమాహ. తిక్ఖపఞ్ఞో హి ఖిప్పాభిఞ్ఞో హోతి, పటిపదా చస్స న చలతీతి ఆహ – ‘‘ఏకస్మిం ఆసనే చత్తారో అరియమగ్గా అధిగతా హోన్తీ’’తిఆది.
‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా నిరోధధమ్మా’’తి యాథావతో దస్సనేన సచ్చసమ్పటివేధో ఇజ్ఝతి, న అఞ్ఞథాతి కారణముఖేన నిబ్బేధికపఞ్ఞం దస్సేతుం, ‘‘సబ్బసఙ్ఖారేసు ఉబ్బేగబహులో హోతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉబ్బేగబహులోతి వుత్తనయేన సబ్బసఙ్ఖారేసు అభిణ్హం పవత్తసంవేగో. ఉత్తాసబహులోతి ఞాణుత్రాసవసేన సబ్బసఙ్ఖారేసు బహుసో ఉత్రస్తమానసో. తేన ఆదీనవానుపస్సనమాహ. ఉక్కణ్ఠనబహులోతి పన ఇమినా నిబ్బిదానుపస్సనం ఆహ – అరతిబహులోతిఆదినా తస్సా ఏవ అపరాపరుప్పత్తిం. బహిముఖోతి సబ్బసఙ్ఖారతో బహిభూతం నిబ్బానం ఉద్దిస్స పవత్తఞాణముఖో, తథా వా పవత్తితవిమోక్ఖముఖో. నిబ్బిజ్ఝనం నిబ్బేధో, సో ఏతిస్సా అత్థి, నిబ్బిజ్ఝతీతి వా నిబ్బేధా, సావ పఞ్ఞా నిబ్బేధికా. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
పజ్జతి ఏతేన విపస్సనాదికోతి పదం, సమాపత్తి, తస్మా అనుపదన్తి అనుసమాపత్తియోతి అత్థో. పదం వా సమ్మసనుపగా ధమ్మా విపస్సనాయ పవత్తిట్ఠానభావతో. తేనాహ ‘‘సమాపత్తివసేన వా’’తి. ఝానఙ్గవసేన వాతి ఝానఙ్గవసేనాతి చ అత్థో. అట్ఠకథాయం పన కమత్థో ఇధ పదసద్దో, తస్మా అనుపదం అనుక్కమేనాతి అయమేత్థ అత్థోతి ఆహ ‘‘అనుపటిపాటియా’’తి. ధమ్మవిపస్సనన్తి తంతంసమాపత్తిచిత్తుప్పాదపరియాపన్నానం ధమ్మానం విపస్సనం. విపస్సతీతి సమాపత్తియో ఝానముఖేన తే తే ధమ్మే యాథావతో పరిగ్గహేత్వా, ‘‘ఇతిపి దుక్ఖా’’తిఆదినా సమ్మసతి. అద్ధమాసేన అరహత్తం పత్తో ఉక్కంసగతస్స సావకానం సమ్మసనచారస్స నిప్పదేసేన పవత్తియమానత్తా, సావకపారమీఞాణస్స చ తథా పటిపాదేతబ్బత్తా. ఏవం సన్తేపీతి యదిపి మహామోగ్గల్లానత్థేరో న చిరస్సేవ అరహత్తం పత్తో; ధమ్మసేనాపతి పన తతో చిరేన, ఏవం సన్తేపి యస్మా మోగ్గల్లానత్థేరోపి మహాపఞ్ఞోవ, తస్మా సారిపుత్తత్థేరోవ మహాపఞ్ఞతరోతి. ఇదాని తమత్థం పాకటతరం కాతుం, ‘‘మహామోగ్గల్లానత్థేరో హీ’’తిఆది వుత్తం. సమ్మసనం చరతి ఏత్థాతి సమ్మసనచారో, విపస్సనాభూమి, తం సమ్మసనచారం. ఏకదేసమేవాతి సకఅత్తభావే సఙ్ఖారే అనవసేసతో పరిగ్గహేతుఞ్చ సమ్మసితుఞ్చ అసక్కోన్తం అత్తనో అభినీహారసముదాగతఞాణబలానురూపం ఏకదేసమేవ పరిగ్గహేత్వా సమ్మసన్తో. నను చ ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అనభిజానం అపరిజానం అవిరాజయం అప్పజహం అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి (సం. ని. ౪.౨౬) వచనతో వట్టదుక్ఖతో ముచ్చితుకామేన సబ్బం పరిఞ్ఞేయ్యం పరిజానితబ్బమేవ? సచ్చమేతం, తఞ్చ ఖో సమ్మసనుపగధమ్మవసేన వుత్తం. తస్మా ససన్తానగతే సబ్బధమ్మే, పరసన్తానగతే చ తేసం సన్తానవిభాగం అకత్వా బహిద్ధాభావసామఞ్ఞతో సమ్మసనం, అయం సావకానం సమ్మసనచారో. థేరో పన బహిద్ధాధమ్మేపి సన్తానవిభాగేన కేచి కేచి ఉద్ధరిత్వా సమ్మసి, తఞ్చ ఖో ఞాణేన ఫుట్ఠమత్తం కత్వా. తేన వుత్తం – ‘‘యట్ఠికోటియా ఉప్పీళేన్తో వియ ఏకదేసమేవ సమ్మసన్తో’’తి. తత్థ ఞాణేన నామ యావతా నేయ్యం పవత్తితబ్బం, తథా అపవత్తనతో ‘‘యట్ఠికోటియా ఉప్పీళేన్తో వియా’’తిఆది వుత్తం. అనుపదధమ్మవిపస్సనాయ అభావతో ‘‘ఏకదేసమేవ సమ్మసన్తో’’తి వుత్తం.
బుద్ధానం సమ్మసనచారో దససహస్సిలోకధాతుయం సత్తసన్తానగతా, అనిన్ద్రియబద్ధా చ సఙ్ఖారాతి వదన్తి, కోటిసతసహస్సచక్కవాళేసూతి అపరే. తథా హి అద్ధత్తయవసేన పటిచ్చసముప్పాదనయం ఓసరిత్వా ఛత్తింసకోటిసతసహస్సముఖేన బుద్ధానం మహావజిరఞాణం పవత్తం. పచ్చేకబుద్ధానం ససన్తానగతేహి సద్ధిం మజ్ఝిమదేసవాసిసత్తసన్తానగతా అనిన్ద్రియబద్ధా చ సమ్మసనచారోతి వదన్తి, జమ్బుదీపవాసిసత్తసన్తానగతాతి కేచి. ధమ్మసేనాపతినోపి యథావుత్తసావకానం విపస్సనాభూమియేవ సమ్మసనచారో. తత్థ పన థేరో సాతిసయం నిరవసేసం అనుపదధమ్మం విపస్సి. తేన వుత్తం – ‘‘సావకానం సమ్మసనచారం నిప్పదేసం సమ్మసీ’’తి.
తత్థ ‘‘సావకానం విపస్సనాభూమీ’’తి ఏత్థ సుక్ఖవిపస్సకా లోకియాభిఞ్ఞప్పత్తా పకతిసావకా అగ్గసావకా పచ్చేకబుద్ధా సమ్మాసమ్బుద్ధాతి ఛసు జనేసు సుక్ఖవిపస్సకానం ఝానాభిఞ్ఞాహి అనధిగతపఞ్ఞానేపుఞ్ఞత్తా అన్ధానం వియ ఇచ్ఛితపదేసోక్కమనం విపస్సనాకాలే ఇచ్ఛికిచ్ఛితధమ్మవిపస్సనా నత్థి. తే యథాపరిగ్గహితధమ్మమత్తేయేవ ఠత్వా విపస్సనం వడ్ఢేన్తి. లోకియాభిఞ్ఞప్పత్తా పన పకతిసావకా యేన ముఖేన విపస్సనం ఆరభన్తి; తతో అఞ్ఞేన విపస్సనం విత్థారికం కాతుం సక్కోన్తి విపులఞాణత్తా. మహాసావకా అభినీహారసమ్పన్నత్తా తతో సాతిసయం విపస్సనం విత్థారికం కాతుం సక్కోన్తి. అగ్గసావకేసు దుతియో అభినీహారసమ్పత్తియా సమాధానస్స సాతిసయత్తా విపస్సనం తతోపి విత్థారికం కరోతి. పఠమో పన తతో మహాపఞ్ఞతాయ సావకేహి అసాధారణం విత్థారికం కరోతి. పచ్చేకబుద్ధో తేహిపి మహాభినీహారతాయ అత్తనో అభినీహారానురూపం తతోపి విత్థారికవిపస్సనం కరోన్తి. బుద్ధానం, సమ్మదేవ, పరిపూరితపఞ్ఞాపారమిపభావిత-సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాధిగమనస్స అనురూపాయాతి. యథా నామ కతవాలవేధపరిచయేన సరభఙ్గసదిసేన ధనుగ్గహేన ఖిత్తో సరో అన్తరా రుక్ఖలతాదీసు అసజ్జమానో లక్ఖణేయేవ పతతి; న సజ్జతి న విరజ్ఝతి, ఏవం అన్తరా అసజ్జమానా అవిరజ్ఝమానా విపస్సనా సమ్మసనీయధమ్మేసు యాథావతో నానానయేహి పవత్తతి. యం మహాఞాణన్తి వుచ్చతి, తస్స పవత్తిఆకారభేదో గణతో వుత్తోయేవ.
ఏతేసు చ సుక్ఖవిపస్సకానం విపస్సనాచారో ఖజ్జోతపభాసదిసో, అభిఞ్ఞప్పత్తపకతిసావకానం దీపపభాసదిసో, మహాసావకానం ఓక్కాపభాసదిసో, అగ్గసావకానం ఓసధితారకాపభాసదిసో, పచ్చేకబుద్ధానం చన్దపభాసదిసో, సమ్మాసమ్బుద్ధానం రస్మిసహస్సపటిమణ్డితసరదసూరియమణ్డలసదిసో ఉపట్ఠాసి. తథా సుక్ఖవిపస్సకానం విపస్సనాచారో అన్ధానం యట్ఠికోటియా గమనసదిసో, లోకియాభిఞ్ఞప్పత్తపకతిసావకానం దణ్డకసేతుగమనసదిసో, మహాసావకానం జఙ్ఘసేతుగమనసదిసో, అగ్గసావకానం సకటసేతుగమనసదిసో, పచ్చేకబుద్ధానం మహాజఙ్ఘమగ్గగమనసదిసో, సమ్మాసమ్బుద్ధానం మహాసకమగ్గగమనసదిసోతి వేదితబ్బో.
అరహత్తఞ్చ కిర పత్వాతి ఏత్థ కిర-సద్దో అనుస్సవలద్ధోయమత్థోతి దీపేతుం వుత్తో. పత్వా అఞ్ఞాసి అత్తనో విపస్సనాచారస్స మహావిసయత్తా తిక్ఖవిసదసూరభావస్స చ సల్లక్ఖణేన. కథం పనాయం మహాథేరో దన్ధం అరహత్తం పాపుణన్తో సీఘం అరహత్తం పత్తతో పఞ్ఞాయ అత్తానం సాతిసయం కత్వా అఞ్ఞాసీతి ఆహ – ‘‘యథా హీ’’తిఆది. మహాజటన్తి మహాజాలసాఖం అతివియ సిబ్బితజాలం. యట్ఠిం పన సారం వా ఉజుం వా న లభతి వేణుగ్గహణే అనుచ్చినిత్వా వేణుస్స గహితత్తా. ఏవంసమ్పదన్తి యథా తేసు పురిసేసు ఏకో వేళుగ్గహణే అనుచ్చినిత్వా వేళుయట్ఠిం గణ్హాతి, ఏకో ఉచ్చినిత్వా, ఏవం నిప్ఫత్తికం. పధానన్తి భావనానుయుఞ్జనం.
సత్తసట్ఠి ఞాణానీతి పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౭౩ మాతికా) ఆగతేసు తేసత్తతియా ఞాణేసు ఠపేత్వా ఛ అసాధారణఞాణాని సుతమయఞాణాదీని పటిభానపటిసమ్భిదాఞాణపరియోసానాని సత్తసట్ఠి ఞాణాని. తాని హి సావకేహి పవిచితబ్బాని, న ఇతరాని. సోళసవిధం పఞ్ఞన్తి (సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౩౭౯; సం. ని. టీ. ౩.౫.౩౭౯) మహాపఞ్ఞాదికా, నవానుపుబ్బవిహారసమాపత్తిపఞ్ఞాతి ఇదం సోళసవిధం పఞ్ఞం.
తత్రాతి తస్స. ఇదం హోతీతి ఇదం దాని వుచ్చమానం అనుపుబ్బసమ్మసనం హోతి. విపస్సనాకోట్ఠాసన్తి వితక్కాదిసమ్మసితబ్బధమ్మవిభాగేన విభత్తవిపస్సనాభాగం.
౯౪. పఠమే ఝానేతి ఉపసిలేసే భుమ్మం, తస్మా యే పఠమే ఝానే ధమ్మాతి యే పఠమజ్ఝానసంసట్ఠా ధమ్మాతి అత్థో. అన్తోసమాపత్తియన్తి చ సమాపత్తిసహగతే చిత్తుప్పాదే సమాపత్తిసమఞ్ఞం ఆరోపేత్వా వుత్తం. వవత్థితాతి కతవవత్థనా నిచ్ఛితా. పరిచ్ఛిన్నాతి ఞాణేన పరిచ్ఛిన్నా సలక్ఖణతో పరిచ్ఛిజ్జ ఞాతా. ఓలోకేన్తోతి ఞాణచక్ఖునా పచ్చక్ఖతో పస్సన్తో. అభినిరోపనం ఆరమ్మణే చిత్తస్స ఆరోపనం. అనుమజ్జనం ఆరమ్మణే చిత్తస్స అనువిచారణం. ఫరణం పణీతరూపేహి కాయస్స బ్యాపనం, విప్ఫారికభావో వా. సాతన్తి సాతమధురతా. అధిక్ఖేపో విక్ఖేపస్స పటిపక్ఖభూతం సమాధానం. ఫుసనం ఇన్ద్రియవిసయవిఞ్ఞాణస్స తతో ఉప్పజ్జిత్వా ఆరమ్మణే ఫుసనాకారేన వియ పవత్తి. వేదయితం ఆరమ్మణానుభవనం. సఞ్జాననం నీలాదివసేన ఆరమ్మణస్స సల్లక్ఖణం. చేతయితం చేతసో బ్యాపారో. విజాననం ఆరమ్మణూపలద్ధి. కత్తుకమ్యతా చిత్తస్స ఆరమ్మణేన అత్థికతా. తస్మిం ఆరమ్మణే అధిముచ్చనం, సన్నిట్ఠానం వా అధిమోక్ఖో. కోసజ్జపక్ఖే పతితుం అదత్వా చిత్తస్స పగ్గణ్హనం పగ్గాహో, అధిగ్గహోతి అత్థో. ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా ఠానం, అనిస్సజ్జనం వా ఉపట్ఠానం. సమప్పవత్తేసు అస్సేసు సారథి వియ సకిచ్చపసుతేసు సమ్పయుత్తేసు అజ్ఝుపేక్ఖనం మజ్ఝత్తతా. సమ్పయుత్తధమ్మానం ఆరమ్మణే అనునయనం సంచరణం అనునయో. సభావతోతి యథాభూతసభావతో. సోళసన్నం ఏవ చేత్థ ధమ్మానం గహణం తేసంయేవ థేరేన వవత్థాపితభావతో, తే ఏవస్స తదా ఉపట్ఠహింసు, న ఇతరేతి వదన్తి. వీరియసతిగ్గహణేన చేత్థ ఇన్ద్రియభావసామఞ్ఞతో సద్ధాపఞ్ఞా; సతిగ్గహణేనేవ ఏకన్తానవజ్జభావసామఞ్ఞతో పస్సద్ధిఆదయో ఛ యుగళా; అలోభాదోసా చ సఙ్గహితా ఝానచిత్తుప్పాదపరియాపన్నత్తా తేసం ధమ్మానం. థేరేన చ ధమ్మా వవత్థానసామఞ్ఞతో ఆరద్ధా. తే న ఉపట్ఠహింసూతి న సక్కా వత్తున్తి అపరే.
విదితా ఉప్పజ్జన్తీతి ఉప్పాదేపి నేసం వేదనానం పజాననం హోతియేవాతి అత్థో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. తం జానాతీతి తంఞాణో, తస్స భావో తంఞాణతా, ఞాణస్స అత్తసంవేదనన్తి అత్థో. తంసమానయోగక్ఖమాహి సమ్పయుత్తధమ్మా. ఞాణబహుతాతి ఞాణస్స బహుభావో, ఏకచిత్తుప్పాదే అనేకఞాణతాతి అత్థో. ఇదాని తమేవత్థం వివరితుం, ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. న సక్కా జానితుం ఆరమ్మణకరణస్స అభావతో. అసమ్మోహావబోధో చ ఈదిసస్స ఞాణస్స నత్థి. ఏకేకమేవ ఞాణం ఉప్పజ్జతి తస్మిం ఖణే ఏకస్సేవ ఆవజ్జనస్స ఉప్పజ్జనతో, న చ ఆవజ్జనేన వినా చిత్తుప్పత్తి అత్థి. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘చుల్లాసీతిసహస్సాని, కప్పా తిట్ఠన్తి యే మరూ;
న త్వేవ తేపి జీవన్తి, ద్వీహి చిత్తేహి సంయుతా’’తి. (మహాని. ౧౦, ౩౯) చ,
‘‘నత్థి చిత్తే యుగా గహీ’’తి చ –
వత్థారమ్మణానం పరిగ్గహితతాయాతి యస్మిఞ్చ ఆరమ్మణే యే ఝానధమ్మా పవత్తన్తి, తేసం వత్థారమ్మణానం పగేవ ఞాణేన పరిచ్ఛిజ్జ గహితత్తా. యథా నామ మిగసూకరాదీనం ఆసయేపరిగ్గహితే తత్ర ఠితా మిగా వా సూకరా వా తతో ఉట్ఠానతోపి ఆగమనతోపి నేసాదస్స సుఖగ్గహణా హోన్తి, ఏవంసమ్పదమిదం. తేనాహ ‘‘థేరేన హీ’’తిఆది. తేనాతి వత్థారమ్మణానం పరిగ్గహితభావేన. అస్సాతి థేరస్స. తేసం ధమ్మానన్తి ఝానచిత్తుప్పాదపరియాపన్నానం ధమ్మానం. ఉప్పాదం ఆవజ్జన్తస్సాతిఆదినా ఉప్పాదాదీసు యం యదేవ ఆరబ్భ ఞాణం ఉప్పజ్జతి; తస్మిం తస్మిం ఖణే తస్స తస్సేవ చస్స పాకటభావో దీపితో. న హి ఆవజ్జనేన వినా ఞాణం ఉప్పజ్జతి. అహుత్వా సమ్భోన్తీతి పుబ్బే అవిజ్జమానా హుత్వా సమ్భవన్తి, అనుప్పన్నా ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. ఉదయం పస్సతి తేసం ధమ్మానం, ‘‘అహుత్వా సమ్భోన్తీ’’తి ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గిభావదస్సనతో. పుబ్బే అభావబోధకో హి అత్తలాభో ధమ్మానం ఉదయో. హుత్వాతి ఉప్పజ్జిత్వా. పటివేన్తీతి పటి ఖణే ఖణే వినస్సన్తి. వయం పస్సతి, ‘‘హుత్వా పటివేన్తీ’’తి తేసం ధమ్మానం భఙ్గక్ఖణసమఙ్గిభావదస్సనతో. విద్ధంసభావబోధకో హి ధమ్మానం విజ్జమానతో వయో.
తేసు ధమ్మేసు నత్థి ఏతస్స ఉపయో రాగవసేన ఉపగమనన్తి అనుపయో, అననురోధో. హుత్వా విహరతీతి యోజనా. తథా నత్థి ఏతస్స అపాయో పటిఘవసేన అపగమనన్తి అనపాయో, అవిరోధో. ‘‘ఏతం మమ, ఏసో మే అత్థా’’తి తస్స తణ్హాదిట్ఠిఅభినివేసాభావతో తణ్హాదిట్ఠినిస్సయేహి అనిస్సితో. అప్పటిబద్ధోతి అనుపయానిస్సితభావతో విపస్సనాయ పరిబన్ధవసేన ఛన్దరాగేన న పటిబద్ధో న విబన్ధితో. విప్పముత్తోతి తతో ఏవ విక్ఖమ్భనవిముత్తివసేన కామరాగతో విముత్తో. విసంయుత్తో విక్ఖమ్భనవసేనేవ పటిపక్ఖధమ్మేహి విసంయుత్తో.
కిలేసమరియాదా తేన కతా భవేయ్యాతి అన్తోసమాపత్తియం పవత్తే సోళస ధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తమానం విపస్సనావీథిం భిన్దిత్వా సచే రాగాదయో ఉప్పజ్జేయ్యుం; తస్స విపస్సనావీథియా కిలేసమరియాదా తేన చిత్తేన, చిత్తసమఙ్గినా వా కతా భవేయ్య. తేసూతి తేసు ధమ్మేసు. అస్సాతి థేరస్స. ఏకోపీతి రాగాదీసు ఏకోపీతి చ వదన్తి. వుత్తాకారేన ఏకచ్చానం అనాపాథగమనే సతి విపస్సనా న తేసు ధమ్మేసు నిరన్తరప్పవత్తాతి ఆరమ్మణమరియాదా భవేయ్య. విక్ఖమ్భితపచ్చనీకత్తాతి విపస్సనాయ పటిపక్ఖధమ్మానం పగేవ విక్ఖమ్భితత్తా ఇదానిపి విక్ఖమ్భేతబ్బా కిలేసా నత్థీతి వుత్తం.
ఇతోతి పఠమజ్ఝానతో. అనన్తరోతి ఉపరిమో ఝానాదివిసేసో. తస్స పజాననస్సాతి, ‘‘అత్థి ఉత్తరి నిస్సరణ’’న్తి ఏవం పవత్తజాననస్స. బహులీకరణేనాతి పునప్పునం ఉప్పాదనేన.
సమ్పసాదనట్ఠేనాతి కిలేసకాలుసియాపగమనేన, తస్స విచారక్ఖోభవిగమేన వా చేతసో సమ్మదేవ పాసాదికభావేన.
వీరియం సతి ఉపేక్ఖాతి ఆగతట్ఠానే పారిసుద్ధిఉపేక్ఖా, అదుక్ఖమసుఖావేదనాతి ఏత్థ ఝానుపేక్ఖాతి, ‘‘సుఖట్ఠానే వేదనుపేక్ఖావా’’తి వుత్తం. సుఖట్ఠానేతి చ పఠమజ్ఝానాదీసు సుఖస్స వుత్తట్ఠానే. పస్సద్ధత్తాతి సమధురచేతయితభావేన ఆరమ్మణే విసటవిత్థతభావతో యో సో చేతసో ఆభోగో వుత్తో. సామఞ్ఞఫలాదీసు సతియా పారిసుద్ధి, సా థన అత్థతో సతివినిముత్తా నత్థీతి ఆహ ‘‘పరిసుద్ధాసతియేవా’’తి. పారిసుద్ధిఉపేక్ఖా, న ఝానుపేక్ఖాదయో.
౯౫. ఈదిసేసు ఠానేసు సతియా న కదాచిపి ఞాణవిరహో అత్థీతి ఆహ – ‘‘ఞాణేన సమ్పజానో హుత్వా’’తి. తథా హి తతియజ్ఝానే, ‘‘సతిమా సుఖవిహారీ’’తి ఏత్థ సమ్పజానోతి అయమత్థో వుత్తో ఏవ హోతి. న సావకానం అనుపదధమ్మవిపస్సనా హోతి సఙ్ఖారావసేససుఖుమప్పవత్తియా దువిఞ్ఞేయ్యత్తా వినిబ్భుజిత్వా గహేతుం అసక్కుణేయ్యభావతో. తేనాహ – ‘‘కలాపవిపస్సనం దస్సేన్తో ఏవమాహా’’తి.
౯౬. పఞ్ఞాయ చస్సదిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీతి దస్సనసమకాలం ఖీయమానా ఆసవా, ‘‘దిస్వా పరిక్ఖీణా హోన్తీ’’తి వుత్తా. సమానకాలేపి హి ఏదిసో సద్దప్పయోగో దిస్సతి –
‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౦౪, ౪౦౦; ౩.౪౨౧, ౪౨౫, ౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౩-౪౫; ౨.౪.౬౦; కథా. ౪౬౫, ౪౬౭).
‘‘నిహన్త్వా తిమిరం సబ్బం, ఉగ్గతేజో సముగ్గతో;
వేరోచనో రస్మిమాలీ, లోకచక్ఖుపభఙ్కరో’’తి. (పట్ఠా. అనుటీ. ౧.౨౫-౩౪; విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౫౮౦) చ –
ఏవమాదీసు. హేతుఅత్థో వా అయం దిస్వాసద్దో అసమానకత్తుకో యథా – ‘‘ఘతం పివిత్వా బలం హోతి, సీహం దిస్వా భయం హోతీ’’తి (విసుద్ధి. మహాటీ. ౨.౮౦౨). దస్సనహేతుకో హి ఆసవానం పరిక్ఖయో పరిఞ్ఞాసచ్ఛికిరియాభావనాభిసమయే సతి పహానాభిసమయస్స లబ్భనతో. యుగనద్ధం ఆహరిత్వాతి పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థ ఝానధమ్మే సమ్మసన్తో సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి. ఏవం యావ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థ సమ్మసన్తో సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం కత్వా యథా థేరో అరహత్తం పాపుణి. తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘అరహత్తం పత్తవారో ఇధ గహితో’’తి. ఇధాతి ఇమస్మిం సుత్తే. దీఘనఖసుత్తదేసనాయ (మ. ని. ౨.౨౦౫-౨౦౬) హి థేరో అరహత్తం పత్తో. తదా చ అనాగామీ హుత్వా నిరోధం సమాపజ్జతీతి వచనఅవసరో నత్థి, తస్మా వుత్తం – ‘‘అరహత్తం పత్తవారో ఇధ గహితో’’తి. యది ఏవం – ‘‘సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి ఇదం కస్మా వుత్తన్తి? థేరే విజ్జమానే పణ్డితగుణే అనవసేసతో దస్సేత్వా అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠాపేతుం. నిరోధసమాపజ్జనం పన థేరస్స ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణం. తేనాహ ‘‘నిరోధం పన…పే… వదన్తీ’’తి. తేన ఫలసమాపత్తిమ్పి అన్తరా సమాపజ్జతియేవాతి దస్సేతి.
వోమిస్సం వివరితుం ‘‘తత్థస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘నిరోధం సమాపజ్జిస్సామీ’’తి ఆభోగేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం ఆహరిత్వా ఠితస్స నిరోధసమాపత్తి సీసం నామ హోతి, తస్స ఆభోగవసేన నిరోధస్స వారో ఆగచ్ఛతి. ఫలసమాపత్తి గూళ్హో హోతి, ‘‘ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జిస్సామీ’’తి ఆభోగస్స అభావతో. ఫలసమాపత్తి సీసం హోతీతి ఏత్థాపి వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఏతేన ఆభోగపటిబద్ధమేతేసం ఆగమనన్తి దీపితన్తి వేదితబ్బం. జమ్బుదీపవాసినో థేరా పనాతిఆది అట్ఠకథారుళ్హమేవ తం వచనం. అన్తోసమాపత్తియన్తి నిరోధం సమాపన్నకాలే. తిసముట్ఠానికరూపధమ్మేతి ఉతుకమ్మాహారవసేన తిసముట్ఠానికరూపధమ్మే.
౯౭. చిణ్ణవసితన్తి పటిపక్ఖదూరిభావేన సుభావితవసీభావం. నిప్ఫత్తిం పత్తోతి ఉక్కంసపరినిప్ఫత్తిం పత్తో. ఉరే వాయామజనితాయ ఓరసో. పభావితన్తి ఉప్పాదితం. ధమ్మేనాతి అరియమగ్గధమ్మేన. తస్స హి అధిగమేన అరియాయ జాతియా జాతో నిబ్బత్తోతి కత్వా, ‘‘ధమ్మజో ధమ్మనిమ్మితో’’తి వుచ్చతి. ధమ్మదాయస్సాతి నవవిధస్స లోకుత్తరధమ్మదాయస్స. ఆదియనతోతి గణ్హనతో, ససన్తానే ఉప్పాదనతోతి అత్థో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
అనుపదసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థప్పకాసనా సమత్తా.