౮. విభత్తిహారవిభఙ్గవణ్ణనా

౩౩. ధమ్మేసూతి పుఞ్ఞాదిదానాదిభేదభిన్నేసు సభావధమ్మేసు. తత్థ లబ్భమానోతి తేసు యథావుత్తేసు ధమ్మేసు లబ్భమానో. భూమివిభాగోతి కామావచరాదిదస్సనాదిభూమిప్పభేదో. పదట్ఠానవిభాగోతి తే పుఞ్ఞాదిధమ్మా యేసం పదట్ఠానం, తేసం వా యే ధమ్మా పదట్ఠానం, తబ్బిభాగో. యేసం సుత్తానన్తి మూలపదట్ఠానభూతానం సంకిలేసభాగియాదీనం చతున్నం సుత్తానం వసేన. అసఙ్కరవవత్థానేన హి ఏతేసు సుత్తేసు సాతిసయం ధమ్మా విభత్తా నామ హోన్తి. తేనాహ ‘‘విసేసతో’’తి. యది ఏవం కస్మా వాసనాభాగియనిబ్బేధభాగియసుత్తాని ఏవేత్థ గహితానీతి? నయిదమేవం నిక్ఖమనపరియోసానభావేన ఇతరేసమ్పి గహితత్తా. యతో హి నిస్సటా వాసనాభాగియా ధమ్మా, తే సంకిలేసభాగియా. యంపరియోసానా నిబ్బేధభాగియా ధమ్మా, తే అసేక్ఖభాగియాతి ద్వయగ్గహణేనేవ ఇతరమ్పి ద్వయం గహితమేవ హోతి. తేనాహ ‘‘ఇమేసం చతున్నం సుత్తానం దేసనాయా’’తి. ఇమాని చత్తారి సుత్తానీతి పాళియా, వక్ఖమానాయ దేసనాయ వా ఇతరద్వయసఙ్గహో దట్ఠబ్బో, న పటిక్ఖేపో.

తేనేవాతి నియమస్స అకతత్తా, తతో చ తేన తన్నిస్సితేన చ బ్రహ్మచారీ భవతీతి సిద్ధం హోతి. ఏవ-సద్దో వా సముచ్చయత్థో దట్ఠబ్బో. సియా తస్స పటిక్ఖేపోతి తస్స అట్ఠసమాపత్తిబ్రహ్మచరియస్స సియా పటిక్ఖేపో. ఏవం సతి సావసేసా దేసనా సియా.

తదఙ్గాదిప్పహానద్వయం పదట్ఠానభూతం ఇధ గణనూపగం న హోతీతి ‘‘సముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధిప్పహానానం వసేనా’’తి వుత్తం. తథా హేత్థ కేచి ‘‘తేనేవా’’తి పఠన్తి. ‘‘తేనేవ బ్రహ్మచరియేనాతి పఠన్తీ’’తి ఇదం ‘‘సంవరసీలే ఠితో’’తి (నేత్తి. ౩౩) ఏత్థ వుత్తం పాళివికప్పం సన్ధాయ వదతి. ‘‘యస్మా…పే… వక్ఖతీ’’తి ఇదం పచ్ఛిమపాఠస్సేవ యుత్తతాయ కారణవచనం.

కథం మన్తాతి? అనిబ్బేధసభావత్తా మహగ్గతపుఞ్ఞానం న నిబ్బేధభాగియసుత్తేన సఙ్గహో, వాసనాభాగియత్తా పన వాసనాభాగియసుత్తేనేవ సఙ్గహోతి. తదుపసఙ్గా హి పచ్ఛిమో ఏవ పాఠో యుత్తతరో. ఇతరథా సావసేసా దేసనా భవేయ్య. తేనాహ ‘‘న హి…పే… దేసేతీ’’తి.

సంకిలేసభాగియఅసేక్ఖభాగియానం పరతో వక్ఖమానత్తా వుత్తం ‘‘వక్ఖమానానం…పే… వసేనా’’తి. ‘‘సబ్బతో’’తి ఇదం పుబ్బపరాపేక్ఖం. తస్స పరాపేక్ఖతాయ ‘‘సబ్బతోభాగేన ఏకాదససు ఠానేసు పక్ఖిపిత్వా’’తి అట్ఠకథాయం యోజితం. తత్థ పదాదికే విచయహారపదత్థే సన్ధాయ ‘‘ఏకాదససు ఠానేసూ’’తి వుత్తం. పుబ్బపేక్ఖతాయ పన ‘‘సబ్బతోభాగేన దేసనాయ ఫలేనా’’తిఆదినా యోజేతబ్బం.

సంకిలేసభాగియానం తణ్హాసంకిలేసాదినా దేసనానయో వేదితబ్బో. ఫలం అపాయదుక్ఖేన మనుస్సేసు దోభగ్గియేన. అసేక్ఖభాగియానం అసేక్ఖేహి సీలక్ఖన్ధాదీహి దేసనానయో. ఫలం అగ్గఫలేన చ అనుపాదిసేసాయ చ నిబ్బానధాతుయా వేదితబ్బం. ఇతరేసం పాళియం వుత్తమేవ. కామరాగబ్యాపాదఉద్ధమ్భాగియసంయోజనగ్గహణేన సంకిలేసభాగియానం, విరాగగ్గహణేన అసేక్ఖగ్గహణేనేవ చ అసేక్ఖభాగియానం వక్ఖమానత్తా వుత్తం ‘‘వక్ఖమానానం…పే… వసేనా’’తి. పదపదత్థవిచారయుత్తినిద్ధారణముఖేన ధమ్మవిభత్తిఆదివిచారో కాతబ్బోతి దస్సేతుం పాళియం ‘‘విచయేన…పే… తబ్బానీ’’తి వుత్తన్తి అట్ఠకథాయం ‘‘విచయేన…పే… దస్సేతీ’’తి వుత్తం.

౩౪. ఏవన్తి ఇతి. ధమ్మేతి వుత్తసభాగధమ్మే. సాధారణాసాధారణభావేహీతి సామఞ్ఞవిసేసేన విసిట్ఠేహి. ద్వే ధమ్మా సాధారణాతి ద్వే ఇమే ధమ్మా యేహి సభాగధమ్మా సాధారణా నామ హోన్తి. కతమే ద్వే? నామం, వత్థు చ. తత్థ నామం నామపఞ్ఞత్తి, తంముఖేనేవ సద్దతో తదత్థావగమో. సద్దేన చ సామఞ్ఞరూపేనేవ తథారూపస్స అత్థస్స గహణం, న విసేసరూపేన, తస్మా సద్దవచనీయా అత్థా సాధారణరూపనామాయత్తగహణీయతాయ నామసాధారణా వుత్తా. వత్థూతి పవత్తిట్ఠానం. యత్థ హి యే ధమ్మా పవత్తన్తి, తేసం సబ్బేసం తే ధమ్మా సాధారణాతి పవత్తిట్ఠానసఙ్ఖాతానం వత్థూనం సాధారణా. యస్మా పనిదం ద్వయం తేసం ధమ్మానం సాధారణభావే పకతిభూతం సభావభూతం, తస్మా వుత్తం ‘‘ద్వే ధమ్మాతి దువే పకతియో’’తి. ఏకసన్తతిపతితతాయాతి సమానసన్తతిపవత్తియా. తేనాహ ‘‘సమానవత్థుకా’’తి. దస్సనపహాతబ్బానఞ్హి యథా మిచ్ఛత్తనియతసత్తా పవత్తిట్ఠానం, ఏవం అనియతాపీతి ఉభయే హి తే సమానవత్థుకా. ఏస నయో ఇతరేసుపి. సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాసా హి భిన్నసభావాపేతే ధమ్మా దస్సనేన పహాతబ్బతం నాతివత్తన్తీతి తే నామసామఞ్ఞతం పత్తా, రూపరాగాదయో చ భావనాయ పహాతబ్బతన్తి ఆహ ‘‘పహానేకట్ఠా నామసాధారణా’’తి. యథా పన ‘‘వత్థూనం సాధారణా వత్థుసాధారణా’’తి అయమత్థో లబ్భతి, ఏవం ‘‘వత్థునా సాధారణా వత్థుసాధారణా’’తి అయమ్పి అత్థో లబ్భతీతి దస్సేన్తో ‘‘సహజేకట్ఠా వత్థుసాధారణా’’తి ఆహ. తే హి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఫుసనాదిసభావతో భిన్నాపి యస్మిం పవత్తన్తి, తేన వత్థునా సాధారణా నామ హోన్తి. ఏత్థ చ లబ్భమానమ్పి కుసలాదినామసాధారణం అనామసిత్వా వత్థుసాధారణా తావ యోజితాతి వేదితబ్బా. పటిపక్ఖాదీహీతి ఆదిసద్దేన సమానఫలతాసహబ్యతాదికే సఙ్గణ్హాతి. సేసపదేసూతి ‘‘పుథుజ్జనస్సా’’తిఆదివాక్యేసు. కథం? తత్థ హి పుథుజ్జనస్స, సోతాపన్నస్స చ సమ్భవతో అనాగామినో, అరహతో చ అసమ్భవతోతిఆదినా యోజేతబ్బం.

కథం తే ఓధిసో గహితాతి కేనాకారేన తే ‘‘సాధారణా’’తి వుత్తధమ్మా భాగసో గహితా. ‘‘అముకస్స, అముకస్స చా’’తి అయఞ్హేత్థ అత్థో. సామఞ్ఞభూతా ధమ్మా సాధారణా నామ, ఏవం సన్తే కథం తేసం మిచ్ఛత్తనియతానియతాదివసేన విభాగేన పవత్తిట్ఠానతా వుచ్చతి, న వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో. అథ విభాగేన తం వత్తబ్బం, నను తే సాధారణాతి న వత్తబ్బమేవాతి? ఏవం సాధారణాతి మిచ్ఛత్తనియతానం, అనియతానన్తి ఇమేసం ఉభయేసంయేవ తే ధమ్మా సాధారణా. తేనాహ – ‘‘న సబ్బసత్తానం సాధారణతాయ సాధారణా’’తి. ‘‘యస్మా’’తిఆదినా తత్థ కారణమాహ, తేనేతం దస్సేతి ‘‘కేచి ధమ్మా కేసఞ్చిదేవ ధమ్మానం సాధారణా హోన్తి, అఞ్ఞేసం అసాధారణా’’తి. తేనాహ ‘‘పటినియతఞ్హి తేసం పవత్తిట్ఠాన’’న్తి.

ఇతరథాతి అనియతపవత్తిట్ఠానతాయ సబ్బేసం సాధారణా, అసాధారణా వా సియుం, తథా సతి. తథా వోహారోతి ‘‘సాధారణా, అసాధారణా’’తి చ అయం వోహారో సామఞ్ఞా ఏవ న భవేయ్య. ఏతే ఏవ ధమ్మాతి ‘‘సాధారణా’’తి వుత్తధమ్మా ఏవ. ఏవన్తి ‘‘మిచ్ఛత్తనియతాన’’న్తిఆదినా వుత్తప్పకారేన. నియతవిసయా పరిచ్ఛిన్నప్పవత్తిట్ఠానా. ‘‘యోపీ’’తిఆది పుగ్గలాధిట్ఠానేన వుత్తస్సేవత్థస్స పాకటకరణం. ‘‘న హీ’’తిఆదినా అన్వయతో, బ్యతిరేకతో చ తమేవత్థం విభావేతి. సేసేపీతి ‘‘భావనాపహాతబ్బా’’తి ఏవమాదిమ్హిపి.

పచ్చత్తనియతోతి పాటిపుగ్గలికో. ఇతరస్సాతి అపచ్చత్తనియతస్స. తథాతి అసాధారణభావేన. కోచి ధమ్మో కఞ్చి ధమ్మం ఉపాదాయ సాధారణోపి సమానో తదఞ్ఞం ఉపాదాయ అసాధారణోపి హోతీతి ఆహ ‘‘సాధారణావిధురతాయా’’తి. తేనాహ ‘‘తం తం ఉపాదాయా’’తిఆది. తథా హి ‘‘ధమ్మతా’’తి వుత్తపఠమమగ్గట్ఠతా దీపితా, తాదిసానం ఏవ అనేకేసం అరియానం వసేన సాధారణాతి. పఠమస్సాతి అట్ఠమకస్స. దుతియస్సాతి సోతాపన్నస్స. పున అట్ఠమకస్సాతి ‘‘అట్ఠమకస్స, అనాగామిస్స చా’’తి ఏత్థ వుత్తఅట్ఠమకస్స. తేనాహ ‘‘అనాగామిమగ్గట్ఠస్సా’’తి. అగ్గఫలట్ఠతో పట్ఠాయ పటిలోమతో గణియమానో పఠమమగ్గట్ఠో అట్ఠమకో, మగ్గట్ఠతాయ, పహీయమానకిలేసతాయ చ సబ్బేపి మగ్గట్ఠా అట్ఠమకా వియాతి అట్ఠమకా, ‘‘ఏకచిత్తక్ఖణతో ఉద్ధం న తిట్ఠతీతి అట్ఠమకో’’తి అపరే నిరుత్తినయేన. ‘‘సేక్ఖా’’తి నామం సాధారణన్తి సమ్బన్ధో. ఇతరేసూతి ‘‘భబ్బాభబ్బా’’తి వుత్తేసు అనరియేసు. తేనాహ పాళియం ‘‘హీనుక్కట్ఠమజ్ఝిమం ఉపాదాయా’’తి.

నియామావక్కన్తియాతి అవక్కన్తనియామతాయ. ఞాణుత్థరస్సాతి ఞాణాధికస్స. తథావిధపచ్చయసమాయోగేతి ఞాణవిసేసపచ్చయసమవాయే. యథా హి ఞాణబలేన దన్ధాభిఞ్ఞతా న హోతి, ఏవం పటిపదాపటిపన్నోపి సుఖేన విసోసీయతీతి. సా హి సుఖాపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా తంసమఙ్గినో ఞాణుత్తరత్తా విపస్సనాయ పదట్ఠానన్తి వుత్తా.

ధమ్మతో అనపేతా చిన్తా ధమ్మచిన్తా, యోనిసోమనసికారేన పవత్తితత్తా ధమ్మేసు చిన్తా, ధమ్మో వా ఞాణం, తస్మా ధమ్మావహా చిన్తా ధమ్మచిన్తా, చిన్తామయఞాణస్స హేతుభూతా చిన్తాతి అత్థో.

పాళియం సుతమయపఞ్ఞాగ్గహణేన ‘‘యే తే ధమ్మా ఆదికల్యాణా…పే… తథారూపాస్స ధమ్మా బహుస్సుతా హోన్తీ’’తిఆది (అ. ని. ౮.౨) సుత్తపదసఙ్గహో అత్థో పరిగ్గహితో, తథా యోనిసోమనసికారగ్గహణేన ‘‘సో ‘అనిచ్చ’న్తి యోనిసో మనసి కరోతీ’’తిఆదినా వుత్తో ఉపాయమనసికారో పరిగ్గహితో. సమ్మాదిట్ఠిగ్గహణేన ‘‘సమ్మాదిట్ఠిం భావేతి వివేకనిస్సిత’’న్తిఆదినా వుత్తా సమ్మాదిట్ఠి పరిగ్గహితాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అథ ఖో…పే… దస్సేతు’’న్తి. సేసన్తి ‘‘ధమ్మస్వాక్ఖాతతా’’తి ఏవమాది.

యస్స చ పుబ్బే అత్థో న సంవణ్ణితో, తత్థ కల్యాణమిత్తతాయ ఆయతనగతో పసాదో, చిత్తవూపసమో చ ఫలన్తి దస్సేన్తో ‘‘సప్పురిస…పే… పదట్ఠాన’’న్తి ఆహ. అత్తసమ్మాపణిహితత్తా పాపజేగుచ్ఛినిబ్బిదాదిబహులోవ హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అత్థ…పే… పదట్ఠాన’’న్తి. ధమ్మో స్వాక్ఖాతో ఆదితో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా సబ్బసమ్పత్తిపారిపూరిహేతూతి దస్సేన్తో ‘‘ధమ్మస్వాక్ఖాతతా…పే… పదట్ఠాన’’న్తి ఆహ. కుసలమూలరోపనా హి సమాపత్తిపరియోసానాతి. సఙ్ఘసుట్ఠుతాయ సఙ్ఘస్స సుట్ఠుభావాయ సఙ్ఘస్స సప్పతిస్సతాయ ‘‘సుట్ఠు, భన్తే’’తి వచనసమ్పటిచ్ఛనభావాయ. ఇతరం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

విభత్తిహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.