౪. పటినిద్దేసవారవణ్ణనా
౧. దేసనాహారవిభఙ్గవణ్ణనా
౫. అన్వత్థసఞ్ఞతన్తి అత్థానుగతసఞ్ఞభావం, ‘‘దేసనాహారో’’తి అయం సఞ్ఞా అన్వత్థా అత్థానుగతాతి అత్థో.
అవుత్తమేవాతి పుబ్బే అసంవణ్ణితపదమేవ. ‘‘ధమ్మం వో’’తిఆది (మ. ని. ౩.౪౨౦) వచనస్స సమ్బన్ధం దస్సేతుం ‘‘కత్థ పనా’’తిఆది వుత్తం. తేపిటకస్స హి బుద్ధవచనస్స సంవణ్ణనాలక్ఖణం నేత్తిప్పకరణం, తఞ్చ పరియత్తిధమ్మసఙ్గాహకే సుత్తపదే సంవణ్ణేతబ్బభావేన గహితే గహితమేవ హోతి. తేనాహ ‘‘దేసనాహారేన…పే… దస్సేతీ’’తి.
యేసం అస్సాదాదీనం విభజనలక్ఖణో దేసనాహారో, తే గాథాయ, ఇధాపి చ ఆగతే ‘‘అస్సాదం ఆదీనవ’’న్తిఆదినా ఉదాహరణవసేన విభజితుం ‘‘తత్థ కతమో అస్సాదో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి తస్సం ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తి గాథాయం వుత్తో కతమో అస్సాదో. అథ వా ‘‘అస్సాదం ఆదీనవ’’న్తిఆదినా యో ఇధ అస్సాదాదీనం ఉద్దేసో, తత్థ కతమో అస్సాదోతి చేతి అత్థో. ఏస నయో సేసేసుపి. కమ్మకరణత్థభిన్నస్స విసయవిసయితాలక్ఖణస్స అస్సాదద్వయస్స నిదస్సనత్థం గాథాద్వయుదాహరణం, తథా కామవిపరిణామలక్ఖణస్స, వట్టదుక్ఖలక్ఖణస్స చాతి దువిధస్సాపి ఆదీనవస్స నిదస్సనత్థం ‘‘అరియమగ్గో నిబ్బాన’’న్తి దువిధస్సాపి నిస్సరణస్స నిదస్సననిదస్సనత్థఞ్చ ద్వే ద్వే గాథా ఉదాహటా.
ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారిన్తి (జా. ౧.౧౦.౧౦౨-౧౦౩; నేత్తి. ౫, ౨౬, ౩౧; పేటకో. ౨౨) ఏత్థ ధమ్మచారినో మగ్గఫలనిబ్బానేహి సాతిసయారక్ఖా సమ్భవతి, సమ్పత్తిభవస్సాపి విపరిణామసఙ్ఖారదుక్ఖతాహి దుగ్గతిభావో ఇచ్ఛితోవాతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘నిస్సరణం అనామసిత్వా’’తి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘నిబ్బానం వా ఉపనిధాయ సబ్బా ఉపపత్తియో దుగ్గతీ’’తి.
అవేక్ఖస్సూతి విధానం. తస్సా పన అవేక్ఖాయ పవత్తిఆకారో, విసయో, కత్తా చ ‘‘సుఞ్ఞతో, లోకం, మోఘరాజా’’తి పదత్తయేన వుత్తాతి ఆహ – ‘‘సుఞ్ఞతో…పే… ఆణత్తీ’’తి. తత్థ సఙ్ఖారానం సుఞ్ఞతా అనత్తసభావతాయ, అత్తసుఞ్ఞతాయ చ సియా. యతో తే న వసవత్తినో, అత్తసారవిరహితా చ, యతో తే అనత్తా, రిత్తా, తుచ్ఛా చ అత్తనా, తదుభయం దస్సేతి ‘‘అవసవత్తితా’’తిఆదినా. ఏవం మచ్చుతరో సియాతి ఏవం పటిపత్తియా మచ్చుతరో భవేయ్యాతి అత్థో. పరికప్పేత్వా విధియమానస్స మచ్చుతరణస్స పుబ్బభాగపటిపదా దేసనాయ పచ్చక్ఖతో సిజ్ఝమానం సాతిసయం ఫలన్తి ఆహ ‘‘తస్స యం…పే… ఫల’’న్తి.
౬. ఉదాహరణవసేనాతి నిదస్సనవసేన. తత్థ ‘‘పుగ్గలవిభాగేనా’’తి ఇమినా ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదిపుగ్గలపయోజితో అస్సాదాదీసు భగవతో దేసనావిసేసోతి దస్సేతి.
ఘటితమత్తన్తి సోతద్వారానుసారేన మనోద్వారికవిఞ్ఞాణసన్తానేన ఆలమ్బితమత్తం. సస్సతాదిఆకారస్సాతి సస్సతుచ్ఛేదాకారస్స. ఇదఞ్హి ద్వయం ధమ్మదేసనాయ చాలేతబ్బం, న అనులోమికఖన్తి, యథాభూతఞాణం వా. ఏతస్మిఞ్హి చతుక్కే ఆసయసామఞ్ఞతా. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠీ చ, ఖన్తి చేవానులోమికా;
యథాభూతఞ్చ యం ఞాణం, ఏతం ఆసయసఞ్ఞిత’’న్తి. (విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౩౬; దీ. ని. టీ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా; సారత్థ. టీ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా, వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా; వి. వి. టీ. ౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా);
చలనాయాతి విక్ఖమ్భనాయ. పరానువత్తియాతి సముచ్ఛేదనాయ. ఉగ్ఘటితే జానాతీతి ఉగ్ఘటితఞ్ఞూతి మూలవిభుజాదిపక్ఖేపేన సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా. విపఞ్చితన్తి ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౭౦) వియ భావనపుంసకనిద్దేసోతి ఆహ ‘‘మన్దం సణిక’’న్తి. నిస్సరణఆదీనవనిస్సరణఅస్సాదాదీనవనిస్సరణానం విభావనా వేనేయ్యత్తయవినయనసమత్థా.
చత్తారోతి అస్సాదో చ ఆదీనవో చ అస్సాదో ఆదీనవో చ అస్సాదో నిస్సరణఞ్చాతి ఏతే చత్తారో. యది నిస్సరణవిభావనా వేనేయ్యవినయనసమత్థా, కస్మా పఞ్చమో న గహితోతి ఆహ ‘‘ఆదీనవావచనతో’’తి. యది హి ఉగ్ఘటితఞ్ఞుం సన్ధాయ అయం నయో వుచ్చతి, నిస్సరణమత్తేన సిద్ధం సియా. అథ విపఞ్చితఞ్ఞుం, నేయ్యం వా, ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చ అస్సాదో చ ఆదీనవో నిస్సరణఞ్చ వత్తబ్బో సియా? తథా అప్పవత్తత్తా న గహితో. తేనాహ ‘‘ఆదీనవావచనతో’’తిఆది. దేసనన్తి సామఞ్ఞతో గహితం ‘‘సుత్తేకదేసం గాథం వా’’తి విసేసేతి. పదపరమఅగ్గహణఞ్చేత్థ సఉపాయస్స నిస్సరణస్స అనామట్ఠత్తా.
‘‘కల్యాణ’’న్తి ఇమినా ఇట్ఠవిపాకో, ‘‘పాపక’’న్తి అనిట్ఠవిపాకో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘అయం అస్సాదో, అయం ఆదీనవో’’తి. లాభాదీనం పుఞ్ఞఫలత్తా తదనురోధం వా సన్ధాయ ‘‘అయం అస్సాదో’’తి వుత్తం. తబ్బిపరియాయేన అలాభాదీనం ఆదీనవతా వేదితబ్బా.
కామాతి కిలేసకామసహితా వత్థుకామా. విరూపరూపేనాతి అప్పతిరూపాకారేన. మథేన్తీతి మద్దన్తి. పబ్బజితోమ్హీతి పబ్బజ్జం ఉపగతో అమ్హి. అపణ్ణకన్తి అవిరజ్ఝనకం. సామఞ్ఞన్తి సమణభావో. సమితపాపభావోయేవ సేయ్యో సున్దరతరో.
తత్థ ‘‘కామా హి చిత్రా మధురా మనోరమా’’తి అయం అస్సాదో, ‘‘విరూపరూపేన మథేన్తి చిత్త’’న్తి అయం ఆదీనవో, ‘‘అపణ్ణకం సామఞ్ఞ’’న్తి ఇదం నిస్సరణన్తి ఆహ ‘‘అయం…పే… నిస్సరణఞ్చా’’తి.
ఫలాదీనం ఏకకవసేన చ తికవసేన చ పాళియం ఉదాహటత్తా వుత్తం ‘‘దుకవసేనపీ’’తి.
సుఖా పటిపదా, దుక్ఖా పటిపదాతి యా ద్వే పటిపదా, తాసు ఏకేకా దన్ధఖిప్పాభిఞ్ఞతాయ ద్వే ద్వే హోన్తీతి ఆహ ‘‘పటిపదాభిఞ్ఞాకతో విభాగో పటిపదాకతో హోతీ’’తి. కతపుబ్బకిచ్చస్స పథవీకసిణాదీసు సబ్బపఠమం ‘‘పథవీ’’తిఆదినా పవత్తమనసికారో పఠమసమన్నాహారో. ఉపచారన్తి ఉపచారజ్ఝానం. పటిపజ్జితబ్బతాయ ఝానమ్పి ‘‘పటిపదా’’తి వుచ్చతి. తదఞ్ఞా హేట్ఠిమపఞ్ఞతో అధికా పఞ్ఞాతి కత్వా ‘‘అభిఞ్ఞా’’తి వుచ్చతి.
కిలేసేతి నీవరణప్పకారే, తంసహగతకిలేసే చ. అఙ్గపాతుభావన్తి వితక్కాదిఝానఙ్గపటిలాభం.
అభినివిసన్తోతి పట్ఠపేన్తో. రూపారూపం పరిగ్గణ్హన్తోతి రూపారూపధమ్మే లక్ఖణాదీహి పరిచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హన్తో. పరిగ్గహితరూపారూపస్స మగ్గపాతుభావదన్ధతా చ నామరూపవవత్థానాదీనం కిచ్ఛసిద్ధియా సియాతి న రూపారూపపరిగ్గహకిచ్ఛతాయ ఏవ దుక్ఖాపటిపదతా వత్తబ్బాతి చే? న, నామరూపవవత్థాపనాదీనం పచ్చనీకకిలేసమన్దతాయ సుఖసిద్ధియమ్పి తథాసిద్ధవిపస్సనాసహగతానం ఇన్ద్రియానం మన్దతాయ మగ్గపాతుభావతో. రూపారూపం పరిగ్గహేత్వాతి అకిచ్ఛేనపి పరిగ్గహేత్వా, కిచ్ఛేన పరిగ్గహితే వత్తబ్బమేవ నత్థి. ఏవం సేసేసుపి. నామరూపం వవత్థాపేన్తోతి ‘‘నామరూపమత్తమేతం, న అఞ్ఞో కోచి సత్తాదికో’’తి వవత్థాపనం కరోన్తో. కతరో పనేత్థ వారో యుత్తరూపోతి? యో కోచి సకిం, ద్విక్ఖత్తుం, అనేకసతక్ఖత్తున్తి ఏవమాదీసు హి విక్ఖమ్భనవారేసు సకిం, ద్విక్ఖత్తుఞ్చ విక్ఖమ్భనవారో సుఖా పటిపదా ఏవ, న తతో ఉద్ధం సుఖా పటిపదా హోతి, తస్మా తిక్ఖత్తుం విక్ఖమ్భనవారతో పట్ఠాయ దుక్ఖా పటిపదా వేదితబ్బా. అపిచ కలాపసమ్మసనావసానే ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ ఉప్పన్నస్స విపస్సనుపక్కిలేసస్స తిక్ఖత్తుం విక్ఖమ్భనేన కిచ్ఛతావారో దుక్ఖా పటిపదా వేదితబ్బా. ఏత్థ దన్ధత్తా పటిపదాయ ఏతస్స అకిచ్ఛత్తేపి పురిమానం కిచ్ఛత్తే దుక్ఖాపటిపదతా వుత్తనయావ. యస్స పన సబ్బత్థ అకిచ్ఛతా, తస్స పరముక్కంసగతా సుఖా పటిపదా వేదితబ్బా.
యథా నామరూపపరిగ్గహకిచ్ఛతాయ మగ్గపాతుభావదన్ధతాయ దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా వుత్తా, తథా తబ్బిపరియాయేన చతుత్థీ, తదుభయవోమిస్సతావసేన దుతియా, తతియా చ ఞాతబ్బాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇమినా…పే… వేదితబ్బా’’తి. వట్టదుక్ఖతో నియ్యానస్స అధిప్పేతత్తా ‘‘విపస్సనాపక్ఖికా ఏవా’’తి వుత్తం.
హేతుపాయఫలేహీతి ఏత్థ తణ్హాచరితతా, మన్దపఞ్ఞతా చ పఠమాయ పటిపదాయ హేతు, తణ్హాచరితతా, ఉదత్థపఞ్ఞతా చ దుతియాయ, దిట్ఠిచరితతా, మన్దపఞ్ఞతా చ తతియాయ, దిట్ఠిచరితతా, ఉదత్థపఞ్ఞతా చ చతుత్థియా. ఉపాయో పన యథాక్కమం సతిసమాధివీరియపఞ్ఞిన్ద్రియాని, సతిపట్ఠానఝానసమ్మప్పధానసచ్చాని చ ఉపనిస్సయభూతాని. ఫలం వట్టదుక్ఖతో నియ్యానం.
సమాధిముఖేనాతి సమాధిముఖేన భావనానుయోగేన. తేనేవాహ ‘‘సమథపుబ్బఙ్గమాయ విపస్సనాయా’’తి. ఇధాతి ఇమస్మిం నేత్తిప్పకరణే. వక్ఖతి ‘‘రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి సేక్ఖఫల’’న్తి, ‘‘రాగవిరాగా చేతోవిముత్తికామధాతుసమతిక్కమ’’న్తి చ. సోతి అనాగామీ.
తేనాతి పటిపక్ఖేన. తతోతి పటిపక్ఖతో. సమానాధికరణవసేన చ చేతోవిముత్తిసద్దానం సమాసం కత్వా భిన్నాధికరణవసేన వత్తుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. పున ‘‘చేతసో వా’’తిఆదినా అఞ్ఞపదత్థవసేన చేతోవిముత్తిపదానం సమాసం దస్సేతి. విఞ్ఞాణపరియాయేన చేతో-సద్దేన వుత్తయోజనా న సమ్భవతీతి ఆహ ‘‘యథాసమ్భవ’’న్తి.
హా-సద్దో గతిఅత్థో, గతి చేత్థ ఞాణగతి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘హాతబ్బాతి గమేతబ్బా’’తి. నేతబ్బాతి ఞాపేతబ్బా.
౭. తన్తి పుగ్గలవిభాగం. ఞాణవిభాగేనాతి సుతమయాదిఞాణప్పభేదేన. నిబ్బత్తనన్తి ఉప్పాదనం. తత్థాతి తస్మిం ఉగ్ఘటితఞ్ఞుతాతిఆదిపుగ్గలవిభాగభూతే దేసనాభాజనే. దేసనాయన్తి సుత్తే. తం దస్సేతున్తి తం పుగ్గలవిభాగం దస్సేతుం. ‘‘స్వాయం హారో కథం సమ్భవతీ’’తి కేచి పఠన్తి.
సాతి వుత్తప్పకారధమ్మత్థానం వీమంసనపఞ్ఞా. అధికారతోతి ‘‘సత్థా వా ధమ్మం దేసయతీ’’తిఆదిఅధికారతో. సామత్థియతో ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదివేనేయ్యవినయనసమత్థభావతో. పరియత్తిధమ్మస్స ఉపధారణన్తి ఏత్థాపి ‘‘అధికారతో సామత్థియతో వా’’తి ఆనేత్వా యోజేతబ్బం.
‘‘వీమంసాదిపరియాయవతీ పఠమవికప్పవసేన, వీమంసాదివిభాగవతీ దుతియవికప్పవసేన, చిన్తాయ హేతుభూతాయ నిబ్బత్తా చిన్తామయీ’’తి ఏవమాదివుత్తనయానుసారేన సక్కా యోజేతున్తి ఆహ ‘‘సేసం వుత్తనయమేవా’’తి.
సుతచిన్తామయఞాణేసూతి సుతమయఞాణే చ చిన్తామయఞాణే చ సుతచిన్తామయఞాణేసు చ సుతచిన్తామయఞాణేసూతి ఏకదేససరూపేకసేసో వేదితబ్బో. చిన్తామయఞాణేయేవ హి పతిట్ఠితా మహాబోధిసత్తా చరిమభవే విపస్సనం ఆరభన్తి, ఇతరే సుతచిన్తామయఞాణేసూతి. తేహీతి తథా పఠన్తేహి. వుత్తనయేనాతి ‘‘ఉపాదారూపం పరిగ్గణ్హాతి, అరూపం పరిగ్గణ్హాతీ’’తిఆదినా పటిపదాకథాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౫) వుత్తనయేన.
౮. పరతో ఘోసో పచ్చయభూతో ఏతిస్సాతి అధిప్పాయో. ‘‘పచ్చత్తసముట్ఠితేన చ యోనిసోమనసికారేనా’’తి ఇదం ఆవుత్తినయేన దుతియం ఆవట్టతీతి వేదితబ్బం. తేన సావకానం భావనామయఞాణుప్పత్తి సఙ్గహితా హోతి. సావకానమేవ వా ఞాణుప్పత్తి ఇధాధిప్పేతా ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదివిభాగకథనతో. ఏతస్మిం పక్ఖే పుబ్బే వుత్తఏకసేసనయోపి పటిక్ఖిత్తో దట్ఠబ్బో. ‘‘ఆసయపయోగపబోధస్స నిప్ఫాదితత్తా’’తి ఏతేన పచ్ఛిమచక్కద్వయపరియాపన్నాని పుబ్బహేతుసఙ్గహాని సుతచిన్తామయఞాణాని సన్ధాయ ‘‘ఇమా ద్వే పఞ్ఞా అత్థీ’’తి వుత్తన్తి దస్సేతి. అత్థిభావో చేతాసం పటిపక్ఖేన అనుపద్దుతతా వేదితబ్బా. అపరిక్ఖతత్తా అనభిసఙ్ఖతత్తా. సుతమయఞాణస్సాపి పురిమసిద్ధస్స.
౯. దేసనాపటిపదాఞాణవిభాగేహీతి నిస్సరణదేసనాదిదేసనావిభాగేహి, దుక్ఖాపటిపదాదిపటిపదావిభాగేహి, సుతమయఞాణాదిఞాణవిభాగేహి.
అవసిట్ఠపారిసజ్జేనాతి ఖత్తియగహపతిపరిసపరియాపన్నేన. అట్ఠన్నన్తి ఖత్తియపరిసా బ్రాహ్మణగహపతిసమణచాతుమహారాజికతావతింసమారబ్రహ్మపరిసాతి ఇమాసం అట్ఠన్నం.
సమత్థేతీతి సమత్థం సమ్బన్ధత్థం కరోతి.
తమేవ ద్వాదసపదభావం దీపేత్వాతి సమ్బన్ధో. తదత్థస్సాతి ఛఛక్కపరియాయత్థస్స (మ. ని. ౩.౪౨౦ ఆదయో). సబ్బపరియత్తిధమ్మసఙ్గాహకత్తా ఛఛక్కపరియాయస్స, తదత్థస్స చ ధమ్మచక్కప్పవత్తేన సుత్తేన (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౩; పటి. మ. ౨.౩౦) సఙ్గహితత్తా వుత్తం ‘‘సబ్బస్సాపి…పే… విభావేన్తో’’తి. విసయిభావేన బ్యఞ్జనపదానం, విసయభావేన అత్థపదానం సమ్బన్ధం సన్ధాయాహ ‘‘తేసం…పే… సమ్బన్ధభావ’’న్తి.
పదావయవో అక్ఖరాని. పదత్థోతి పదత్థావయవో. పదత్థగ్గహణస్సాతి పదత్థావబోధస్స. విసేసాధానం విసేసుప్పత్తి. వాక్యభేదేతి వాక్యవిసేసే. చిత్తపరితోసనం చిత్తారాధనం. బుద్ధినిసానం పఞ్ఞాయ తేజనం తిక్ఖభావకరణం. నానావాక్యవిసయతాపి సిద్ధా హోతి పదాదీహిపి సఙ్కాసనస్స సిద్ధత్తా. ఏకవాక్యవిసయతాయ హి అత్థపదానం సఙ్కాసనాదయో యథాక్కమం అక్ఖరాదివిసయా ఏవాతి నియమో సియా. ఏతేనాతి అత్థపదానం నానావాక్యవిసయత్థేన.
ఉగ్ఘటనాదిఅత్థానీతి ఉగ్ఘటనవిపఞ్చననయనప్పయోజనాని.
౧౦. ఉపతిట్ఠతి ఏత్థాతి ఉపట్ఠితన్తి ఉపట్ఠితసద్దస్స అధికరణత్థతం దస్సేతుం ‘‘ఉపతిట్ఠనట్ఠాన’’న్తి వుత్తం యథా ‘‘పదక్కన్త’’న్తి. తేనాహ ‘‘ఇదం నేస’’న్తిఆది. పటిపత్తిదేసనాగమనేహీతి పటిపత్తిగమనదేసనాగమనేహి. ‘‘కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో జాయతి చ…పే… జరామరణస్సా’’తిఆదినా జరామరణతో పట్ఠాయ పటిచ్చసముప్పాదముఖేన విపస్సనం అభినివిసిత్వా మహాగహనం ఛిన్దితుం నిసానసిలాయం ఫరసుం నిసేన్తో వియ కిలేసగహనం ఛిన్దితుం లోకనాథో ఞాణఫరసుం తేజేన్తో బుద్ధభావాయ హేతుసమ్పత్తియా పరిపాకగతత్తా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాధిగమాయ విపస్సనాగబ్భం గణ్హాపేన్తో అన్తరన్తరా నానాసమాపత్తియో సమాపజ్జిత్వా అనుపదధమ్మవిపస్సనావసేన అనేకాకారవోకారసఙ్ఖారే సమ్మసన్తో ఛత్తింసకోటిసతసహస్సముఖేన యం ఞాణం పవత్తేసి, తం ‘‘మహావజిరఞాణ’’న్తి వదన్తి. అట్ఠకథాయం పన ‘‘చతువీసతికోటిసతసహస్ససమాపత్తిసఞ్చారిమహావజిరఞాణ’’న్తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౪౧) ఆగతం, తం దేవసికం వళఞ్జనకసమాపత్తీనం పురేచరానుచరఞాణం సన్ధాయ వుత్తం. యం పన వక్ఖతి ‘‘ఞాణవజిరమోహజాలపదాలన’’న్తి, తం సహ విపస్సనాయ మగ్గఞాణం వేదితబ్బం. ఏతం బ్రహ్మచరియన్తి సాసనబ్రహ్మచరియం అధిప్పేతన్తి తం దస్సేన్తో ‘‘బ్రహ్మునో’’తిఆదిమాహ.
దేసనాయాతి కరణత్థే ఇదం కరణవచనం. నియుత్తోతి ఏత్థ హేతుఅత్థో అన్తోనీతోతి దస్సేన్తో ‘‘నిద్ధారేత్వా యోజితో’’తి ఆహ.
దేసనాహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. విచయహారవిభఙ్గవణ్ణనా
౧౧. జాతిలిఙ్గకాలసాధనవిభత్తిసఙ్ఖ్యావిసేసాదితో సద్దతో పదవిచయో కాతబ్బో. తత్థ కరియమానో చ యథాసభావనిరుత్తియా ఏవ కతో సుకతో హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇదం నామపదం …పే… అయం సద్దతో పదవిచయో’’తి వత్వా ‘‘సో పనాయ’’న్తిఆదిమాహ. వత్తబ్బఅత్థసంవణ్ణనాతి తంతంపదవచనీయస్స అత్థస్స భేదం వత్వా పరియాయేహి వివరిత్వా కథనం.
విచియమానస్స సుత్తపదస్సాతి పుచ్ఛావసేన పవత్తసుత్తపదస్స. ‘‘సుత్తన్తరపదానిపి పుచ్ఛావసేనేవ పవత్తానీ’’తి వదన్తి ‘‘న సబ్బమ్పి సుత్తపద’’న్తి. ఏకస్సేవ పదస్స సమ్భవన్తానం అనేకేసం అత్థానం ఉద్ధారో అత్థుద్ధారో. ఏకస్సేవ పన అత్థస్స సమ్భవన్తానం అనేకేసం పదానం ఉద్ధారో పదుద్ధారో. సబ్బే హి సంవణ్ణియమానే సుత్తే లబ్భమానే సబ్బే పదత్థే. నవ సుత్తన్తేతి సుత్తగేయ్యాదివసేన నవప్పకారే సుత్తస్మిం ఆనేత్వా విచినతీతి యోజనా. అథ వా ‘‘సబ్బే నవ సుత్తన్తే’’తి ఇమినా పవిచయలక్ఖణేన హారేన సుత్తగేయ్యాదీని సబ్బానిపి నవప్పకారాని సుత్తాని విచినతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సుత్తగేయ్యాదికే’’తిఆది.
‘‘కోసలానం పురా రమ్మా’’తిఆదికా (సు. ని. ౯౮౨) ఛపఞ్ఞాస గాథా వత్థుగాథా. ‘‘పారాయనమనుగాయిస్స’’న్తి (సు. ని. ౧౧౩౭ ఆదయో) పన ఆదికా ఏకూనవీసతి గాథా అనుగీతిగాథా. ఇదం నామం కతన్తి ఇదం ‘‘పారాయన’’న్తి నామం కతం. తేనాహ ‘‘పారం గమనీయా ఇమే ధమ్మా, తస్మా ఇమస్స ధమ్మపరియాయస్స ‘పారాయనన్త్వేవ అధివచన’’’న్తి (సు. ని. పారాయనత్థుతిగాథా; చూళని. పారాయనత్థుతిగాథా ౧౪౯ ఆదయో). బుద్ధియం విపరివత్తమానన్తి ఇమస్స విచయహారవిభఙ్గస్స దేసనాకాలే ఆయస్మా మహాకచ్చానో అత్తనో బుద్ధియం వత్తమానం కత్వా ఏవమాహాతి యోజనా.
ఏకంసబ్యాకరణస్స అయన్తి ఏకంసబ్యాకరణీయా, ఏకంసేన వా బ్యాకాతబ్బత్తా ఏకంసబ్యాకరణీయా, ఏకంసబ్యాకరణయోగ్గాతి అత్థో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఠపనీయాతి ఠపేతబ్బత్తా అబ్యాకరణీయాతి అత్థో. సమయన్తరపరిచయేన నివారణధమ్మం పతి సంసయపక్ఖన్దో పుచ్ఛతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘విమతిచ్ఛేదన’’న్తి. పకతియా పన నివారణధమ్మం అజానన్తో ఞాతుకామతాయ పుచ్ఛతీతి అదిట్ఠజోతనాయ పుచ్ఛాపి సియా. తథా హి వక్ఖతి ‘‘లోకస్స నివారణాదీని అజానన్తేనా’’తి.
ఏకవత్థుపరిగ్గహాతి ఏకస్స అభిధేయ్యత్థస్స గహణతో.
విముత్తిపరిపాచకఇన్ద్రియాని వివట్టపక్ఖే ఠితస్స సద్ధాదయో ధమ్మా, కిం పనేత్థ అరియానమ్పి ఇన్ద్రియలోకేన సఙ్గహో హోతీతి ఆహ ‘‘పరియాపన్నధమ్మవసేనా’’తిఆది.
కాళపక్ఖచాతుద్దసీఘనవనసణ్డమేఘపటలచ్ఛాదనఅడ్ఢరత్తీనం వసేన చతురఙ్గసమన్నాగతేన. వివిచ్ఛాతి విచికిచ్ఛాయ. తేనాహ ‘‘విచికిచ్ఛాహేతూ’’తి. దుక్ఖమస్స మహబ్భయన్తి ఏత్థ వుత్తం ‘‘అస్సా’’తి పదం ‘‘జప్పాభిలేపనం అస్స బ్రూమీ’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘జప్పా తణ్హా అస్స లోకస్సా’’తి ఆహ. ‘‘సబ్బసత్తాన’’న్తిఆదినా, ‘‘సబ్బసోవా’’తిఆదినా చ అన్వయతో, బ్యతిరేకతో చ సాతిసయం అవిజ్జాయ నీవరణభావం దస్సేతి. ‘‘దూరే సన్తో పకాసన్తి (ధ. ప. ౩౦౪; నేత్తి. ౧౧), రత్తో అత్థం న జానాతీ’’తి (నేత్తి. ౧౧, ౨౭) గాథాద్వయేనాపి అనుగీతివిచయం దస్సేతీతి యోజేతబ్బం.
రూపావచరాతి రూపావచరసత్తా. విపరిణామదుక్ఖతాయ ముచ్చనస్స కారణవచనన్తి సమ్బన్ధో. యతో వట్టదుక్ఖతో ముచ్చనం. తం వట్టదుక్ఖం అనవసేసపరియాదానవసేన సఙ్ఖారదుక్ఖతాగహణేన.
ఏకాధారన్తి ఏకవత్థు అధిట్ఠానం. నివారణం విక్ఖమ్భనం పిధానం సముచ్ఛేదోతి అత్థద్వయస్స పుచ్ఛితత్తా ‘‘అనేకాధారం దస్సేతు’’న్తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘నివారణసఙ్ఖాతం సంవరం…పే… పిధియ్యన్తి పచ్ఛిజ్జన్తీ’’తి (సు. ని. అట్ఠ. ౨.౧౦౪౧; చూళని. అట్ఠ. ౩). తస్సత్థో ‘‘నివారణసఙ్ఖాతం విక్ఖమ్భనం, సంవరం, పిధానఞ్చ కథేహీ’’తి.
‘‘వోదాన’’న్తి ఇమినా సోతానం విక్ఖమ్భనవిసుద్ధి, ‘‘వుట్ఠాన’’న్తి ఇమినా సముచ్ఛేదవిసుద్ధి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘పుచ్ఛాయ దువిధత్థవిసయతం వివరితుం ‘ఏవ’న్తిఆది వుత్త’’న్తి. తథా చాహ ‘‘వోదాయతి…పే… అరియమగ్గో’’తి.
దిట్ఠిమానావిజ్జాసోతాపి తణ్హాసోతానుగాతి ఆహ ‘‘యేభుయ్యేన అనురోధవసేనా’’తి. ఉపచారవసేనాతి నిస్సితుపచారవసేన. సబ్బస్మాతి చక్ఖుతో యావ మనతోతి సబ్బస్మా ద్వారతో. సబ్బప్పకారేనాత్తి తణ్హాయనమిచ్ఛాభినివేసనఉన్నమనాదిప్పకారేన.
తమేవ సతిన్తి యాయం సతి పుబ్బభాగే సోతానం విక్ఖమ్భనవసేన వుత్తా, తమేవ సతిం. మగ్గక్ఖణే సోతానం సంవరం పిధానం బ్రూమి. యస్మా పన పిధాయికాపి సతి మగ్గక్ఖణే పఞ్ఞానుగా, పఞ్ఞాకిచ్చమేవేత్థ అధికం, తస్మా వుత్తం ‘‘పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి.
సంవరపిధానానన్తి ఏత్థ సంవరసద్దేన నివారణం వుత్తం.
యస్మిం యస్మిం అరియమగ్గే అనధిగతే యం యం అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జనారహం, తస్మిం తస్మిం అధిగతే తం తం విఞ్ఞాణం అనుప్పాదనిరోధేన నిరుజ్ఝతి సద్ధిం అత్తనా సమ్పయుత్తనామరూపేనాతి ఆహ ‘‘తస్స తస్స విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన సహేవా’’తి. అనుప్పాదనిరోధో హి ఏత్థ ‘‘నిరోధో’’తి అధిప్పేతో అనుపాదిసేసనిబ్బానస్స అధిప్పేతత్తాతి. అనుసన్ధీయతి ఏతేనాతి అనుసన్ధి, ఇధ పుచ్ఛియమానో అత్థో.
సహ విసయేన దస్సేతున్తి ఏత్థ సచ్చాని ఏవ విసయో. పహాతబ్బసభావం సముదయసచ్చం, తస్స విసయో దుక్ఖసచ్చం. ‘‘సంయోజనియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతీ’’తి (సం. ని. ౨.౫౩, ౫౭) హి వుత్తం. పహాయకసభావం మగ్గసచ్చం, తస్స విసయో నిరోధసచ్చన్తి ఆహ ‘‘సహ విసయేన…పే… సచ్చేసూ’’తి. కామఞ్చేత్థ ‘‘సముదయో ద్వీసు భూమీసు పహీయతీ’’తి ఆరద్ధం, ‘‘దస్సనేన తీణి సంయోజనాని పహీయన్తి, భావనాయ సత్త సంయోజనాని పహీయన్తీ’’తి పన విభాగవచనమేవ వత్తన్తి ఆహ ‘‘పహాయకవిభాగముఖేన పహాతబ్బవిభాగం దస్సేతు’’న్తి.
నిరవసేసకామరాగబ్యాపాదా తతియమగ్గేన పహీయన్తి, ఇతరే చతుత్థమగ్గేనాతి వుత్తం ‘‘ఇతరేహి పన నిరవసేస’’న్తి. తత్థాతి కమ్మవిపాకవట్టప్పభేదేన తేధాతుకే భవత్తయే. సంయోజనవసేనాతి సబ్బదా యోజనవసేన బన్ధనవసేన.
౧౨. అగ్గఫలఞాణతాయ ఏకమ్పి సమానం తన్నిమిత్తస్స ఖయానుప్పాదారమ్మణస్స పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స వసేన ఫలవోహారేన ద్వే నామాని లభతి.
సోమనస్సనామలాభో ఇమినా ఆరమ్మణసఙ్కేతేనాతి తదత్థం వివరన్తో ‘‘ఖయే…పే… సమఞ్ఞాయా’’తి ఆహ.
౧౩. తగ్గహణేనేవాతి ఫస్సపఞ్చమకపఞ్చరూపిన్ద్రియగ్గహణేనేవ. సహచరణాదినాతి సహజాతాదిఅనన్తరాదిపచ్చయభావేన చేవ నిస్సయారమ్మణాదినా చ. ‘‘సమ్పయుత్త’’న్తి ఇమినా సహితతా అవిసిట్ఠతా ఇధాధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘అవిభాగేన గహణీయభావం సన్ధాయా’’తి.
కథం సమాధిన్ద్రియం ఉప్పాదేతీతి ఆహ ‘‘సతిగ్గహణేన చేత్థ పరియుట్ఠానప్పహానం ఇధాధిప్పేత’’న్తి. న హి సమాధినా పరియుట్ఠానప్పహానం సమ్భవతి.
పదహతి ఏతేనాతి పధానం, వీరియం. తేతి వీరియసఙ్ఖారా. ఏకరసేనాతి యథా ఇన్ద్రియాని ఏకరసాని హోన్తి, ఏవం ఏకరసభావేన సరణతో పవత్తనతో. తథా పవత్తియా ఏవ సుట్ఠు వత వీరియం వాహేసీతి యోగినా సఙ్కప్పేతబ్బతో తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన ‘‘సమ్పహంసనా’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఏవం మే…పే… హేతుభావతో’’తి.
ఇద్ధిసద్దస్స పఠమో కత్తుఅత్థో, దుతియో కరణత్థో వుత్తో, పాదసద్దస్స ఏకో కరణత్థో ఏవ. పజ్జితబ్బా చ ఇద్ధీ వుత్తా, న చ ఇజ్ఝన్తి. పజ్జితబ్బా చ ఇద్ధీ పజ్జనకరణేన పాదేన సమానాధికరణా న హోన్తీతి ‘‘పఠమేన అత్థేన ఇద్ధి ఏవ పాదో’’తి కథం సక్కా వత్తుం, తథా ఇద్ధికిరియాకరణేన సాధేతబ్బా బుద్ధిసఙ్ఖాతా ఇద్ధి పజ్జనకిరియాకరణేన పజ్జితబ్బాతి ద్విన్నం కరణానం న సమానాధికరణతా సమ్భవతీతి ‘‘దుతియేన అత్థేన ఇద్ధియా పాదో’’తి కథం సక్కా వత్తున్తి చే? సక్కా, పాదస్స ఇజ్ఝమానకోట్ఠాస ఇజ్ఝనకరణూపాయభావతో. అథ వా ‘‘పఠమేన అత్థేన ఇద్ధియా పాదో, దుతియేన అత్థేన ఇద్ధి ఏవ పాదో ఇద్ధిపాదో’’తి ఏవం యోజనతో. కథం? అనన్తరత్థో పచ్చాసత్తిఞాయేన ఇధ పఠమోతి అధిప్పేతో, తతో పురిమో దుతియోతి.
‘‘ఛన్దం చే భిక్ఖు అధిపతిం కరిత్వా లభతి సమాధి’’న్తిఆది (విభ. ౪౩౨) వచనతో ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతీతి ఏత్థాపి ఛన్దాధిపతి సమాధి ఛన్దసమాధీతి అధిపతిసద్దలోపం కత్వా సమాసో వుత్తోతి విఞ్ఞాయతి. అధిపతిసద్దత్థదస్సనవసేనేవ పన ‘‘ఛన్దహేతుకో, ఛన్దాధికో వా సమాధీ’’తి సమ్మోహవినోదనియం (విభ. అట్ఠ. ౪౩౧) వుత్తం, తస్మా ఇధాపి ఛన్దాధిపతి సమాధి ఛన్దసమాధీతి వేదితబ్బో. తం పన ఛన్దం వుత్తనయేన సద్ధాసీసేన దస్సేన్తో ‘‘సద్ధాధిపతేయ్యా చిత్తేకగ్గతా’’తి వుత్తం. ‘‘ఇదం పధాన’’న్తి వా వీరియం వుత్తం. వీరియసద్దాపేక్ఖాసహితం ఏకవచనేన వత్వా చతుబ్బిధస్సపి వీరియస్స అధిప్పేతత్తా నిబ్బత్తేతబ్బధమ్మవిభాగేన చ ‘‘ఇమే సఙ్ఖారా’’తి వుత్తం. తేన పధానభూతా సఙ్ఖారాతి ఏవం సమాసో వేదితబ్బో. సఙ్ఖతసఙ్ఖారాదినివత్తనత్థఞ్చేత్థ పధానగ్గహణం. అథ వా తం తం విసేసం సఙ్ఖరోతీతి సఙ్ఖారో, సబ్బమ్పి వీరియం. తత్థ చతుకిచ్చసాధకతో అఞ్ఞస్స నివత్తనత్థం పధానగ్గహణన్తి పధానభూతా సేట్ఠభూతాతి అత్థో.
వీరియిద్ధిపాదనిద్దేసే ‘‘వీరియసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగత’’న్తి (విభ. ౪౩౫) ద్విక్ఖత్తుం వీరియం ఆగతం. తత్థ పురిమం సమాధివిసేసనం ‘‘వీరియాధిపతి సమాధి వీరియసమాధీ’’తి, దుతియం సమన్నాగమఙ్గదస్సనత్థం. ద్వే ఏవ హి సబ్బత్థ సమన్నాగమఙ్గాని సమాధి, పధానసఙ్ఖారో చ. ఛన్దాదయో సమాధివిసేసనాని. పధానసఙ్ఖారో పన పధానవచనేనేవ విసేసితో, న ఛన్దాదీహీతి న ఇధ వీరియాధిపతితా పధానసఙ్ఖారస్స వుత్తా హోతి. వీరియఞ్చ సమాధిం విసేసేత్వా ఠితమేవ సమన్నాగమఙ్గవసేన పధానసఙ్ఖారవచనేన వుత్తన్తి నాపి ద్వీహి వీరియేహి సమన్నాగమో వుత్తో హోతి. యస్మా పన ఛన్దాదీహి విసిట్ఠో సమాధి తథా విసిట్ఠేనేవ తేన సమ్పయుత్తో పధానసఙ్ఖారో, సేసధమ్మా చ, తస్మా సమాధివిసేసనానం వసేన ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా’’తి వుత్తా. విసేసనభావో చ ఛన్దాదీనం తంతంఅపస్సయనవసేన హోతీతి ఛన్దసమాధి…పే… ఇద్ధిపాదన్తి ఏత్థ నిస్సయత్థేపి పాదసద్దేన ఉపాయత్థేన ఛన్దాదీనం ఇద్ధిపాదతా వుత్తా హోతి. తథా హి అభిధమ్మే ఉత్తరచూళభాజనీయే ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా ఛన్దిద్ధిపాదో’’తిఆదినా (విభ. ౪౫౭) ఛన్దాదీనమేవ ఇద్ధిపాదతా వుత్తా. పఞ్హాపుచ్ఛకే చ ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా – ఇధ భిక్ఖు ఛన్దసమాధీ’’తి (విభ. ౪౬౨) ఆరభిత్వాపి పున ఛన్దాదీనంయేవ కుసలాదిభావో విభత్తో. ఉపాయిద్ధిపాదదస్సనత్థమేవ హి నిస్సయిద్ధిపాదదస్సనం కతం. అఞ్ఞథా చతుబ్బిధతావ న హోతీతి. అయమేత్థ పాళివసేన అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.
తదఙ్గసముచ్ఛేదనిస్సరణవివేకనిస్సితత్తం వత్వా పటిప్పస్సద్ధివివేకనిస్సితస్స అవచనం ‘‘ఛన్దసమాధి…పే… ఇద్ధిపాదం భావేతీ’’తి (విభ. ౪౩౨) భావేతబ్బానం ఇద్ధిపాదానం వుత్తత్తా. భావితిద్ధిపాదస్స హి సచ్ఛికాతబ్బా ఫలపరియాపన్నా ఇద్ధిపాదాతి.
వోస్సగ్గసద్దో పరిచ్చాగత్థో, పక్ఖన్దనత్థో చాతి వోస్సగ్గస్స దువిధతా వుత్తా. యథావుత్తేన పకారేనాతి తదఙ్గసముచ్ఛేదప్పకారేన, తన్నిన్నభావారమ్మణప్పకారేన చ. పరిణమన్తం విపస్సనక్ఖణే.
౧౪. పుబ్బభాగపఞ్ఞాయాతి ఏకావజ్జననానావజ్జనవీథీసు పవత్తఉపచారపఞ్ఞాయ. అధిగమపఞ్ఞాయాతి అప్పనాపఞ్ఞాయ. పున పుబ్బభాగపఞ్ఞాయాతి నానావజ్జనుపచారపఞ్ఞాయ, పటిసన్ధిపఞ్ఞాయ వా. ఉపచారపఞ్ఞాయాతి ఏకావజ్జనే, సబ్బత్థ వా పవత్తఉపచారపఞ్ఞాయ.
పుచ్ఛావిస్సజ్జనవిచయోపీతి యథావుత్తాయ పుచ్ఛాయ విస్సజ్జనవిచయోపి. వుత్తనయానుసారేనాతి అదిట్ఠజోతనా, విమతిచ్ఛేదనా చాతి హేట్ఠా వుత్తనయానుగమనేన.
౧౫. సేఖే అసేఖేతి సేక్ఖే అరియపుగ్గలే, అసేక్ఖే అరియపుగ్గలే. విపస్సనాపుబ్బఙ్గమప్పహానేతి విపస్సనం పురేచారికం కత్వా పవత్తకిలేసప్పహానే, పహానాభిసమయేతి అత్థో.
‘‘యం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’’తి పాళిం దస్సేత్వా పున ‘‘యం అనిచ్చే దుక్ఖే అనత్తనీ’’తి వచనం ఏవమ్పేత్థ పఠన్తీతి దస్సేతుం.
సేససంకిలేసవోదానధమ్మాతి గేధతో అవసిట్ఠసంకిలేసధమ్మా చ సబ్బవోదానధమ్మా చ. అభావేనాతి అభావనేన అభావకరణేన.
పయోగపరక్కమన్తి భుసం యోగో పయోగో, పయోగోవ పరక్కమో పయోగపరక్కమో, చిత్తం. ఉక్ఖిపతీతి కోసజ్జపక్ఖే పతితుం అదేన్తో కుసలపక్ఖే ఉద్ధం ఖిపేన్తో వియ పవత్తతి. పధానవీరియన్తి అకుసలానం అనుప్పాదనట్ఠేన ఉత్తమవీరియం. యోజేతబ్బానీతి ‘‘ఆసేవమానో వాయమతీ’’తిఆదినా యోజేతబ్బాని. అనుప్పన్నాతి అవత్తబ్బతం ఆపన్నానన్తి భూమిలద్ధారమ్మణాధిగ్గహితావిక్ఖమ్భితాసముగ్ఘాటితుప్పన్నానం.
౧౬. ‘‘అట్ఠమకస్స ఇన్ద్రియానీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘పఠమమగ్గే సద్ధాదయో’’తిఆది వుత్తం. ఇన్ద్రియగ్గహణఞ్చ పాళియం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం.
అసుభానుపస్సనా కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘సతిపట్ఠానభావనాయ సునిగ్గహితో కామవితక్కో’’తి. సమాధి ఉప్పజ్జమానో కామవితక్కమ్పి నిగ్గహేత్వా ఏవ ఉప్పజ్జతీతి దస్సేన్తో ‘‘అనవజ్జసుఖపదట్ఠానేనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘కుసలేసు ధమ్మేసు ఆరద్ధవీరియో’’తిఆదినా ధమ్మచ్ఛన్దతో ఉప్పజ్జమానో వీరియచ్ఛన్దో ఖన్తిం పరిబ్రూహేతీతి దస్సేతి. అనవజ్జధమ్మానం ఉపకారకధమ్మాసేవనం వియ అనుపకారకధమ్మపరివజ్జనమ్పి పఞ్ఞానిసేవనేనేవ హోతీతి ఆహ ‘‘సమాధిఆదీన’’న్తిఆది.
౧౭. సబ్బధమ్మాధిట్ఠానం దేసనం పుగ్గలాధిట్ఠానేన విభజితుం ‘‘లోకో నామా’’తిఆది వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘సబ్బధమ్మానన్తి…పే… దస్సేతు’’న్తి ఆహ. మహగ్గతధమ్మేసు ఠానం తంసమ్పాదనావ. తథా సేసేసు. వడ్ఢియమానేసూతి యథా విముత్తిం పరిపాచయన్తి, ఏవం బ్రూహియమానేసు.
దస్సనపరిఞ్ఞాతి రూపారూపధమ్మానం సలక్ఖణతో, పచ్చయతో చ పరిజాననా. తేనాహ ‘‘ఞాతపరిఞ్ఞా’’తి. పటిపక్ఖవిధమనేన సద్ధిం లక్ఖణత్తయవిభావనా ఇధ ‘‘భావనాపరిఞ్ఞా’’తి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘భావనా…పే… పరిఞ్ఞా చా’’తి. దస్సనత్థా పరిఞ్ఞా దస్సనపరిఞ్ఞా, భావనత్థా పరిఞ్ఞా భావనాపరిఞ్ఞాతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
కక్ఖళఫుసనాదీతి కక్ఖళాదిఫుసనాది. అభిజానిత్వాతి అభిఞ్ఞాయ పఞ్ఞాయ జానిత్వా, ఠితస్స అభిజాననహేతు వాతి అత్థో. అత్థోతి ఫలం. నయోతి వుత్తనయో.
‘‘యం అసఙ్ఖత’’న్తిపి పఠన్తి. చతునయకోవిదోతి ఏకత్తనానత్తాదినయచతుక్కే నిపుణో. దేసనాయుత్తికుసలోతి ధమ్మానం దేసనావిధిమ్హి కుసలో.
సదిసీ కాతబ్బా సంసన్దనవసేనాతి అధిప్పాయో. ఆనేతబ్బా ‘‘అయం దేసనా ఇమాయ దేసనాయ ఏవం సంసన్దతీ’’తి. అత్థతో అపేతన్తి అయుత్తత్థం. అసమ్బన్ధత్థన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం అసమ్బన్ధపదత్థం. నను పట్ఠానవిచారో నయవిచారో వియ హారేహి అసమ్మిస్సో విచారణన్తరోతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. ఇధ నిక్ఖిత్తోతి ఇధ సుత్తవిచయే సుత్తత్థవిచారభావతో నిక్ఖిత్తో, ఏతేన వా పట్ఠానస్స హారన్తోగధభావదస్సనేనేవ మూలపదానం వియ పట్ఠానస్స పదత్థన్తరాభావో దస్సితోతి వేదితబ్బం.
ఇమస్స సుత్తస్సాతి సంవణ్ణియమానసుత్తం సన్ధాయాహ. కస్మిం వా పదేతి సంవణ్ణియమానం గాథం సన్ధాయాహ. తబ్బిచయేనాతి పుచ్ఛాదివిచయేన, అస్సాదాదివిచయేన చ.
విచయహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. యుత్తిహారవిభఙ్గవణ్ణనా
౧౮. ఏవమేతస్స సుత్తస్స అత్థో న గహేతబ్బో, ఏవం పన గహేతబ్బోతి అగ్గహేతబ్బగహేతబ్బానం అత్థానం విజహనగ్గహణత్థాయ యుత్తాయుత్తివిచారణాయం వజ్జేతబ్బేసు తావ పఠమం పటిపత్తీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అతథాకారేన గయ్హమానా సుత్తత్థా విసయో’’తి యథా ‘‘వామం ముఞ్చ, దక్ఖిణం గణ్హా’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౪౯౮; విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౪; సం. ని. టీ. ౧.౧.౨౧౩). వజ్జేతబ్బభావతో హి సుత్తపదేహి సుత్తత్థే వివేచితే గహేతబ్బభావో చ అవసిట్ఠో హోతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘మేత్తావిహారస్స సతో బ్యాపాదో చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతీ’తి న యుజ్జతి దేసనా, ‘బ్యాపాదో పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతీ’తి యుజ్జతి దేసనా’’తి (నేత్తి. ౨౧).
యుత్తినిద్ధారణేన అయథాసభావతో వివేచిత్వా యథాసభావతో ధమ్మస్స గహణకారణాని కథేన్తో ‘‘మహన్తా అపదిసితబ్బా ఏతేసన్తి మహాపదేసా’’తి ఇమమత్థమాహ ‘‘బుద్ధాదయో’’తిఆదినా. పతిట్ఠానానీతి పతిట్ఠానసాధనాని. సేసేసూతి సఙ్ఘాపదేసాదీసు. పఠమత్థో ఏవ హి ఇధ పాళి ఆగతో, వినిచ్ఛయనే కారణం మహాపదేసోతి అధిప్పాయో. సుత్తోతరణాదీతి ఆదిసద్దేన సుత్తానోతరణాదిపి సఙ్గయ్హతి. సుత్తోతరణవినయసన్దస్సనాని హి కేనచి యథాభతస్స గన్థస్స ‘‘ధమ్మో’’తి వినిచ్ఛయనే కారణం. సుత్తానోతరణవినయాసన్దస్సనాని ‘‘అధమ్మో’’తి. యది ఏవన్తి యది యథాభతస్స గన్థస్స సుత్తవినయేహి సంసన్దనం ‘‘ధమ్మో’’తి, అసంసన్దనం ‘‘అధమ్మో’’తి వినిచ్ఛయకారణం, ఏవం సన్తేతి అత్థో. సమ్పదీయతి ఞాపీయతి ధమ్మో ఏతేహీతి సమ్పదాయా, అక్ఖాతారో.
వినీయన్తి రాగాదయో ఏతేనాతి వినయో, కారణం. తేనాహ ‘‘రాగాదివూపసమనిమిత్త’’న్తి. కిం పన తం? సాధిట్ఠానసమథవిపస్సనాదిధమ్మా. యే పరతో ‘‘తేచత్తాలీసం బోధఙ్గమా ధమ్మా’’తి (నేత్తి. ౨౪) వక్ఖతి.
వినయమహాపదేసా కప్పియానులోమతో అనులోమకప్పియం నామ, తంసదిసతాయ సుత్తన్తమహాపదేసాపి అనులోమకప్పియన్తి అట్ఠకథావోహారో. తేన వుత్తం ‘‘యం అనులోమకప్పియన్తి వుచ్చతీ’’తి.
యదిపి తత్థ తత్థ పవత్తా భగవతో పకిణ్ణకదేసనా అట్ఠకథా, సా పన ధమ్మసఙ్గాహకేహి తేపిటకం బుద్ధవచనం సఙ్గాయిత్వా తస్స అత్థసంవణ్ణనానురూపేన వాచనామగ్గం ఆరోపితత్తా ఆచరియవాదో నామ. తేన వుత్తం ‘‘ఆచరియవాదో నామ అట్ఠకథా’’తి. తిస్సోపి సఙ్గీతియో ఆరుళ్హో ఏవ హి బుద్ధవచనస్స అత్థసంవణ్ణనాభూతో కథామగ్గో పచ్ఛా తమ్బపణ్ణియేహి మహాథేరేహి సీహళభాసాయ ఠపితో. అత్తనోమతి థేరవాదో. సమేన్తమేవ గహేతబ్బన్తి యథా పాళియా సంసన్దతి, ఏవం మహాపదేసతో అత్థా ఉద్ధరితబ్బాతి దస్సేతి. పమాదపాఠవసేన ఆచరియవాదస్స కదాచి పాళియా అసంసన్దనాపి సియా, సో న గహేతబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘సుత్తేన సమేన్తో ఏవ గహేతబ్బో’’తి.
చతూహి మహాపదేసేహి యుజ్జతీతి చతూహి మహాపదేసేహి న విరుజ్ఝతి. ఇదాని తం అవిరుజ్ఝనాకారం దస్సేన్తో ‘‘యేన యేనా’’తిఆది వుత్తం. సుత్తోతరణాది ఏవ హేత్థ కారణం. తస్స చ అనేకాకారతాయ ‘‘పకారేనా’’తి వుత్తో. సంవణ్ణియమానే సుత్తే సంవణ్ణనావసేన గహేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఆభతేనాతి ఆనీతేన. సుత్తతోతి సుత్తన్తరతో. అయఞ్హేత్థ అత్థో – కేనచి పసఙ్గేన సుత్తన్తరతో ఉద్ధరిత్వా ఆనీతేన సుత్తపదేన సుత్తోతరణాదినా, కారణప్పకారేన చ చతుమహాపదేసావిరోధేన సంవణ్ణియమానే సుత్తే సంవణ్ణనావసేన అత్థజాతం గహేతబ్బన్తి. తేనాహ ‘‘తేన…పే… కాతబ్బా’’తి. తత్థ యుత్తిహారయోజనా కాతబ్బాతి యుత్తినిద్ధారణవసేన అయం యుత్తిహారో యోజేతబ్బో. అథ వా యుత్తిహారయోజనా కాతబ్బాతి ఇమినా హారేన వక్ఖమాననయేన యుత్తిగవేసనం కత్వా తాయ యుత్తియా సబ్బహారయోజనా కాతబ్బాతి అత్థో. లక్ఖణఞ్హేతం యుత్తిగవేసనాయ, యదిదం యుత్తిహారో. తేనాహ ‘‘సబ్బేసం హారానం, యా భూమీ, యో చ గోచరో తేసం. ‘‘యుత్తాయుత్తపరిక్ఖా’’తి (నేత్తి. ౪), ‘‘ఇమాయ యుత్తియా అఞ్ఞమఞ్ఞేహి కారణేహి గవేసితబ్బ’’న్తి (నేత్తి. ౨౦) చ.
౧౯. యది వా సబ్బాని పదాని ఏకం అత్థం అభివదన్తీతి యోజనా.
౨౦. జరాయం ఠితస్స అఞ్ఞథత్తన్తి ఠితస్స యం అఞ్ఞథత్తం అఞ్ఞథాభావో, అయం జరా నామ. ఖణికమరణం ఖణికనిరోధో. సముచ్ఛేదమరణం ఖీణాసవానం ఖన్ధపరినిబ్బానం.
కేవలస్సాతి జరాయ అమిస్సస్స. అఞ్ఞావ జరా, అఞ్ఞం మరణన్తి ‘‘పటిఞ్ఞాతస్స కేవలస్స మరణస్స దిట్ఠత్తా’’తి హేతు. యథా తం దేవానన్తి సదిసూదాహరణం, విసదిసూదాహరణం పన ఇద్ధిపాదాదయో, అన్వయబ్యతిరేకా గహేత్వా యోజేతబ్బా.
తేహీతి జరామరణేహి.
‘‘జీరణభిజ్జనసభావా’’తి ఇమినా లేసేన తణ్హాజరామరణానం అనఞ్ఞత్తం యోజేతి. యదిపి ‘‘అఞ్ఞా తణ్హా, అఞ్ఞా జరా, అఞ్ఞం మరణ’’న్తి సిద్ధోవాయమత్థో, యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘న ఇద’’న్తిఆది, తథాపి సక్కుణేయ్యపరిహారాయం చోదనాతి అజ్ఝారుళ్హం తత్థ దోసం దస్సేతుం ‘‘యది చ యథా జరామరణ’’న్తి పాళిపవత్తాని దస్సేన్తో ‘‘యది…పే… దస్సేతీ’’తి ఆహ. భావోతి అధిప్పాయో. ఏతేసన్తి తణ్హాజరామరణానం.
‘‘ఇమాయ యుత్తియా అఞ్ఞమఞ్ఞేహి కారణేహి గవేసితబ్బ’’న్తి చ కేచి పఠన్తి, బ్యఞ్జనతోపి గవేసితబ్బం, అఞ్ఞత్థ అత్థతో అఞ్ఞత్థమ్పీతి అధిప్పాయో. తమేవ బ్యఞ్జనతో అఞ్ఞత్థం దస్సేతుం పాళియం ‘‘సల్లోతి వా’’తిఆది వుత్తం. ఇమేసన్తి సల్లధూపాయనానం. ఇచ్ఛావిపరియాయేతి ఇచ్ఛితాలాభే, అప్పచ్చయసమవాయే వా. ఇదమ్పి సమత్థనం హోతి యథాధిప్పేతస్స అఞ్ఞత్థస్స బ్యతిరేకదస్సనభావతో. జరామరణవిపరియాయేతి జరామరణే అసతి. న హి యథాధిప్పేతజరామరణాభావే తణ్హా న హోతీతి.
ద్విధా వుత్తాతి ద్విప్పకారేన వుత్తా, ద్విక్ఖత్తుం వా వుత్తా. యం ఇదం…పే… ఆరమ్మణకరణవసేన వా అభిలపనన్తి ఏవం కిరియాపరామసనం యోజేతబ్బన్తి వేదితబ్బం. విసేసోతి అయం ఏతాసం ఇచ్ఛాతణ్హానం పకతిసఙ్ఖాతో విసేసో. ‘‘ద్వీహి నామేహీ’’తిపి పాళి. యదిపి ఏవన్తి కామం విసయవిసేసేసు ఏవం యథావుత్తఅవత్థావిసేసేన ఇచ్ఛాతణ్హానం అత్థి కాచి భేదమత్తాతి అత్థో. సభావతో పన భేదో నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘తథాపీ’’తి ఆహ.
ఇచ్ఛన్తీతి కామేన్తి. తణ్హాయనా పాతుకామతా. సన్తాపనట్ఠేనాతి పరిదహనభావేన. ఆకడ్ఢనట్ఠేనాతి అవహరణట్ఠేన. సరితానీతి రాగవసేన అల్లాని. తంసమ్పయుత్తపీతివసేన సినిద్ధాని సినేహితాని. విసత్తికాతి విత్థతా రూపాదీసు తేభూమకధమ్మేసు బ్యాపనవసేన. విసటాతి పురిమవేవచనమేవ త-కారస్స ట-కారం కత్వా వుత్తం. విసాలాతి విపులా. విసక్కతీతి పరిసక్కతి సహతి. రత్తో హి రాగవత్థునా పాదేన తాళియమానోపి సహతి. ‘‘ఓసక్కనం, విప్ఫన్దనం వా విసక్కన’’న్తి వదన్తి. అనిచ్చాదికం నిచ్చాదితో గణ్హన్తీ విసంవాదికా హోతి. విసంహరతీతి తథా తథా కామేసు ఆనిసంసం దస్సేన్తీ వివిధేహి ఆకారేహి నేక్ఖమ్మాభిముఖప్పవత్తితో చిత్తం సంహరతి సంఖిపతి. విసం వా దుక్ఖం, తం హరతి, వహతీతి అత్థో. దుక్ఖనిబ్బత్తకస్స కమ్మస్స హేతుభావతో విసమూలా, విసం వా దుక్ఖాదిభేదా వేదనా మూలం ఏతాయాతి విసమూలా, దుక్ఖసముదయత్తా విసం ఫలం ఏతిస్సాతి విసఫలా. రూపాదిదుక్ఖస్సేవ పరిభోగో ఏతాయ, న అమతస్సాతి విసపరిభోగా. సబ్బత్థ నిరుత్తివసేన పదసిద్ధి వేదితబ్బా. యో పనేత్థ పధానో అత్థో, తం దస్సేతుం పున ‘‘విసతా వా పనా’’తిఆది వుత్తం.
సినేహనం పేమకరణం. బన్ధనట్ఠేనాతి సంయోజనట్ఠేన. ఆసీసనట్ఠేనాతి ఇచ్ఛనట్ఠేన. అభినన్దనట్ఠేనాతి అస్సాదనట్ఠేన, సమ్పటిచ్ఛనట్ఠేన వా.
౨౧. అనభిరతీతి ఉక్కణ్ఠా. ఞాణనిబ్బిదాతి నిబ్బిదానుపస్సనా. యథా చ దుక్ఖూ…పే… చారేసు యుత్తి వుత్తాతి యోజనా.
సుఖాపటిపదాదన్ధాభిఞ్ఞా సుఖాపటిపదాఖిప్పాభిఞ్ఞా సుఖాపటిపదాదయో. యో దుక్ఖాయ పటిపదాయ విసేసం అధిగన్తుం భబ్బో, తస్స సుఖాపటిపదాయోగ్యస్స వియ కరియమానా ధమ్మదేసనా విసేసావహా న హోతి, తస్మా సా న యుత్తాతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘రాగచరితో’’తిఆదినా. రాగచరితస్స తథా తథా కామానం ఆదీనవం, ఓకారం, సంకిలేసం, నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసఞ్చ అవిభావేత్వా ఆదితో విపస్సనాకథావ కరియమానా న విసేసావహా హోతి ఆసయస్స అసోధితత్తాతి ఏతమత్థం దస్సేన్తో పాళియం ‘‘విపస్సనా…పే… దేసనా’’తి ఆహాతి వేదితబ్బం. సేసపదేసుపీతి యథా ‘‘రాగచరితస్సా’’తిఆదినా రాగచరితకోట్ఠాసవసేన పాళియం దేసనాయ అయుత్తి వుత్తా, ఇమినా నయేన సేసపదేసుపి దోసచరితకోట్ఠాసాదీసుపి ‘‘దోసచరితస్స పుగ్గలస్స అసుభం దేసేయ్యా’’తిఆదినా పాళియం అవుత్తోపి యథాసమ్భవమత్థో నిద్ధారేత్వా వత్తబ్బో. కస్మా పన యుత్తిహారే అయుత్తినిద్ధారణా కతాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది. సేసేసుపి ఏసేవ నయోతి సేసేసుపి దోసచరితాదివసేన నిద్ధారితేసు అయుత్తిగవేసనేసు అయమేవ ఉపాయో. అనులోమప్పహాన’’న్తిపి పాళి, సో ఏవత్థో.
‘‘యావతికా ఞాణస్స భూమీ’’తి ఏతేన యుత్తిహారస్స మహావిసయతం దస్సేతి. కస్మా పనాయం మహావిసయోతి? యుత్తివిచారభావతో, సంవణ్ణేతబ్బస్స చ ధమ్మస్స నానానయనిపుణాదిగుణవిసేసయోగతోతి దస్సేన్తో ‘‘తం కిస్స హేతూ’’తి ఆహ.
అపరభాగేతి పచ్ఛాభాగే. మేత్తావిహారిభాగస్స అపరిహీనతావచనతో అయోగో వుత్తో. తేనాహ ‘‘సతో’’తి. యథావుత్తకారణతో ఏవాతి పటిపక్ఖత్తా ఏవ.
పహానేకట్ఠభావతో దిట్ఠిమఞ్ఞితస్స. ఆదీనవదస్సనేన వితక్కం జిగుచ్ఛన్తా దుతియజ్ఝానస్స ఆసన్నఉపచారజ్ఝానధమ్మాపి వితక్కారమ్మణా న హోన్తి, పగేవ దుతియజ్ఝానధమ్మాతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఆరమ్మణకరణత్థో హేత్థ సహగతసద్దో’’తి.
ఏవం యుత్తిహారలక్ఖణం ఆగమతో యుత్తాయుత్తవిచారం దస్సేత్వా ఇదాని ఆగమానుగతాయ యుత్తియాపి తం దస్సేతుం గుణముఖేన దోసవిభజనం విభజన్తో ‘‘అపిచేత్థా’’తిఆదిమాహ. తం ఉత్తానత్థమేవ.
యుత్తిహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. పదట్ఠానహారవిభఙ్గవణ్ణనా
౨౨. తేసం తేసన్తి అనవసేసపరియాదానం, తేన యే సుత్తే వుత్తా చ ధమ్మా, యే చ తేసం కారణభూతం, తేసం సబ్బేసమ్పీతి వుత్తం హోతి. సబ్బధమ్మయాథావఅసమ్పటివేధోతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘కత్థ పన సో’’తిఆది వుత్తం.
పియాయితబ్బజాతియన్తి పేమనీయసభావం. మిచ్ఛాపటిపదాతి పమాదాపత్తి, మిచ్ఛాభినివేసో వా. ఏకవారం ఉప్పన్నాపి పాణాతిపాతచేతనా వేరప్పసవనతో దోసస్స, ఏకవారం ఉప్పన్నాపి పమాదాపత్తి, మిచ్ఛాభినివేసో వా మోహస్స ఉప్పత్తికారణన్తి పాళియం అవుత్తమ్పి నయతో నిద్ధారేతబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘దోసస్స…పే… ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో’’తి ఆహ. నిమిత్తత్థగ్గహణలక్ఖణం వణ్ణసణ్ఠానం, అనుబ్యఞ్జనత్థగ్గహణలక్ఖణం అనుబ్యఞ్జనన్తి ‘‘నిమిత్తానుబ్యఞ్జనగ్గహణలక్ఖణా’’తి వుత్తం. తత్థ తత్థ నిమిత్తం ఇత్థిపురిసనిమిత్తం. అనుబ్యఞ్జనం హత్థపాదహసితకథితాది. ఫస్సో పచ్చయో ఏతిస్సాతి ఫస్సపచ్చయా, తంభావో ఫస్సపచ్చయతా. అస్సాదేతి ఏతాయాతి అస్సాదో, తణ్హా.
వత్థూని ఞేయ్యధమ్మోతి ఆహ ‘‘వత్థుఅవిప్పటిపత్తి విసయసభావపటివేధో’’తి. ఇధాధిప్పేతం సమ్మాపటిపత్తిం దస్సేతుం ‘‘సీలసమాధిసమ్పదాన’’న్తి వుత్తం. ఏకదేసుపలక్ఖణవసేన, వణ్ణగన్ధరాగిసప్పాయవసేన వా పాళియం ‘‘వినీలకవిపుబ్బకగ్గహణలక్ఖణా అసుభసఞ్ఞా’’తి వత్వా ‘‘తస్సా నిబ్బిదాపదట్ఠాన’’న్తి వుత్తం నిబ్బిదం దస్సేన్తో ‘‘నిబ్బిదా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పరితస్సనతో విసేసేతుం ‘‘ఞాణేనా’’తి విసేసితం. తథా పవత్తన్తి నిబ్బిదనాకారేన పవత్తనం.
యోనిసో ఉమ్ముజ్జన్తియా విదేహరఞ్ఞో ధీతాయ రుచాయ జాతిస్సరఞాణం కమ్మస్సకతఞ్ఞాణస్స కారణం అహోసి, న పన అసప్పురిసూపనిస్సయతో, అయోనిసో ఉమ్ముజ్జన్తస్స తస్సేవ రఞ్ఞో సేనాపతినో అలాతస్స బీజకస్స దాసస్సాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఇమస్స చ…పే… ఉదాహరితబ్బో’’తి ఆహ. సోతి పసాదో. అవత్థావిసేసోతి సమ్పయుత్తధమ్మానం అనావిలభావలక్ఖితో అవత్థాభేదో. ఆయతనగతోతి ఠానగతో, రతనత్తయవిసయోతి అత్థో. ‘‘కాయో’’తిఆదినా అవత్థావిసేసేన వినా సభావసిద్ధమేవ పదట్ఠానం దస్సేతి.
ఇమస్మిం చ ఠానే పాళియం పుబ్బే యేసం ధమ్మానం పదట్ఠానం నిద్ధారితం, తే ధమ్మా యేసం ధమ్మానం పదట్ఠానాని హోన్తి, తే దస్సేతుం ‘‘అపరో నయో’’తిఆది ఆరద్ధన్తి వేదితబ్బం. అస్సాదమనసికారో అయోనిసోమనసికారలక్ఖణో వుత్తో నిదస్సనమత్తఅత్థోతి వేదితబ్బో, యేభుయ్యేన సత్తానం లోభవసేన అయోనిసోమనసికారా సంవత్తన్తీత్తి దస్సనత్థం వా ఏవం వుత్తం. ఉపపత్తి ఏవ ఓపపచ్చయం, తస్స భావో ఓపపచ్చయికన్తి ఆహ ‘‘ఉపపత్తిభవభావేనా’’తి. వవత్థితభావోతి వవత్థితభావో రూపస్స దస్సనాదిపటినియతారమ్మణకిచ్చతా. భవస్స అఙ్గానీతి భవస్స కారణాని. దుతియే అఙ్గానీతి అవయవా, కమ్మవట్టమ్పి వా కారణఙ్గభావేన యోజేతబ్బం.
కమ్మట్ఠానస్సాతి భావనాయ బ్రూహనా వడ్ఢనా. తేసూతి తిత్థఞ్ఞుతాదీసు. కల్యాణమిత్తస్స సమ్మదేవ పయిరుపాసనాయపీతి తం నిస్సాయ లద్ధేన సబ్బాయ ధమ్మస్సవనేన ధమ్ముపసంహితం పామోజ్జం హోతీతి తిత్థఞ్ఞుతా పీతఞ్ఞుతాయ పదట్ఠానం. ఏవం యాయ విముత్తియా సతి విముత్తిఞాణదస్సనం హోతీతి సా తస్స పదట్ఠానన్తి అయమత్థో పాకటోతి ఆహ ‘‘పురిమానం…పే… సువిఞ్ఞేయ్యో ఏవా’’తి. సహ అధిట్ఠానేనాతి ఞాతపరిఞ్ఞాయ సద్ధిం. ఞాతపరిఞ్ఞా హి తీరణపరిఞ్ఞాయ అధిట్ఠానం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
పదట్ఠానహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. లక్ఖణహారవిభఙ్గవణ్ణనా
౨౩. ‘‘లక్ఖణహారస్స విసయం పుచ్ఛతీ’’తి వుత్తం, ‘‘కో పన తస్స విసయో’’తి వుత్తే సమానలక్ఖణా అవుత్తధమ్మా. కాయానుపస్సనాయ సమారద్ధాయ వేదనానుపస్సనాదయో సుఖేనేవ సిజ్ఝన్తీతి తబ్బచనేన వేదనాగతాసతిఆదీనం వుత్తభావో దస్సితో సతిపట్ఠానభావేన ఏకలక్ఖణత్తాతి కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానస్స సద్ధానుగ్గహితాని వీరియసతిసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియాని సాధనం, ఏవం ఇతరేసమ్పీతి కత్వా వుత్తం. అయం అత్థో అట్ఠకథాయమేవ (నేత్తి. అట్ఠ. ౫౧) పరతో ఆగమిస్సతి. ఇమినా నయేన సేసేసుపి ఏకలక్ఖణతానిద్దేసేసు అత్థో వేదితబ్బో. పరతోతి చతుబ్యూహహారవణ్ణనాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౦).
అసమ్మిస్సతోతి వేదనాదయోపి ఏత్థ సితా ఏత్థ పటిసన్ధాతి కాయే వేదనాదిఅనుపస్సనాపసఙ్గేపి ఆపన్నే తదసమ్మిస్సతోతి అత్థో.
అవయవిగాహసమఞ్ఞాతిధావనసారాదానాభినివేసనిసేధనత్థం కాయం అఙ్గపచ్చఙ్గేహి, తాని చ కేసాదీహి, కేసాదికే చ భూతుపాదాయరూపేహి వినిబ్భుజితుం ‘‘తథా న కాయే’’తిఆదిమాహ. పాసాదాదినగరావయవసమూహే అవయవివాదినోపి అవయవిగాహణం కరోన్తి. నగరం నామ కోచి అత్థో అత్థీతి పన కేసఞ్చి సమఞ్ఞాతిధావనం సియాతి ఇత్థిపురిసాదిసమఞ్ఞాతిధావనే నగరనిదస్సనం వుత్తం. అఞ్ఞో కోచి సత్తాదికో. యం పస్సతి ఇత్థిం, పురిసం వా. నను చక్ఖునా ఇత్థిపురిసదస్సనం నత్థీతి? సచ్చం నత్థి, ‘‘ఇత్థిం పస్సామి, పురిసం పస్సామీ’’తి పన పవత్తసమఞ్ఞావసేన ‘‘యం పస్సతీ’’తి వుత్తం. మిచ్ఛాదస్సనేన వా దిట్ఠియా యం పస్సతి, న తం దిట్ఠం రూపాయతనం హోతి, రూపాయతనం వా తం న హోతీతి అత్థో. అథ వా తం కోసాదిభూతుపాదాయసమూహసఙ్ఖాతం దిట్ఠం న హోతి, దిట్ఠం వా యథావుత్తం న హోతీతి అత్థో. యం దిట్ఠం తం న పస్సతీతి యం రూపాయతనం, కేసాదిభూతుపాదాయసమూహసఙ్ఖాతం వా దిట్ఠం, తం పఞ్ఞాచక్ఖునా భూతతో న పస్సతీతి అత్థో.
న అఞ్ఞధమ్మానుపస్సీతి న అఞ్ఞసభావానుపస్సీ, అసుభాదితో అఞ్ఞాకారానుపస్సీ న హోతీతి వుత్తం హోతి.
పథవీకాయన్తి కేసాదిం పథవీధమ్మసమూహత్తా ‘‘కాయో’’తి వదతి, లక్ఖణపథవిమేవ వా అనేకభేదభిన్నం సకలసరీరగతం పుబ్బాపరియభావేన పవత్తమానం సమూహవసేన గహేత్వా ‘‘కాయో’’తి వదతి. ఏవం అఞ్ఞత్థాపి.
ఆకారసమూహసఙ్ఖాతస్సాతి అనిచ్చతాదిఆకారసముదాయపరియాయస్స.
తీసు భవేసు కిలేసేతి భవత్తయవిసయకిలేసే. సబ్బత్థికన్తి సబ్బత్థ లీనే, ఉద్ధతే చ చిత్తే ఇచ్ఛితబ్బత్థా, సబ్బే వా లీనే, ఉద్ధతే చ భావేతబ్బా బోజ్ఝఙ్గా అత్థికా ఏతాయాతి సబ్బత్థికా. అన్తో సఙ్కోచోతి అన్తో ఓలీయనా, కోసజ్జన్తి అత్థో.
౨౪. గహితేసూతి భావనాగ్గహణేన గహితేసు, భావితేసూతి అత్థో, వచనేన వా గహితేసు. భావనాగ్గహణదీపనత్థత్తా పన వచనేన గహణస్స భావనాగ్గహణమేత్థ పధానం. యస్స సతిపట్ఠానా భావితా, తస్స సమ్మప్పధానాదయో బోధిపక్ఖియధమ్మా న భావితాతి నేతం ఠానం విజ్జతీతి చ సమానలక్ఖణతాపదేసేన ఇమమత్థం దస్సేతుం పాళియం ‘‘చతూసు సతిపట్ఠానేసు భావియమానేసు చత్తారో సమ్మప్పధానా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తీ’’తిఆది వుత్తం.
విపల్లాసా పహీయన్తి ఉజువిపచ్చనీకభావతో. ‘‘ఆహారసముదయా కాయస్స సముదయో, ఫస్ససముదయా వేదనానం సముదయో (సం. ని. ౫.౪౦౮), సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి (సం. ని. ౧.౧, ౩౯; మ. ని. ౩.౧౨౬; మహావ. ౧; ఉదా. ౧; విభ. ౨౨౫) వచనతో కాయాదీనం సముదయభూతా కబళీకారాహారఫస్సమనోసఞ్చేతనావిఞ్ఞాణాహారాకాయాదీనం పరిజాననేన పరిఞ్ఞాతా హోన్తి తప్పటిపక్ఖప్పహానతోతి దస్సేన్తో ‘‘చత్తారో ఆహారా’’తిఆదిమాహ. సబ్బత్థాతి ‘‘ఉపాదానేహి అనుపాదానో భవతీ’’తి ఏవమాదీసు.
తత్థ యస్మా పఞ్చ కామగుణా సవిసేసా కాయే లబ్భన్తీతి విసేసేన కాయో కాముపాదానస్స వత్థు, సుఖవేదనస్సాదవసేన పరలోకనిరపేక్ఖో ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆది (దీ. ని. ౧.౧౭౧; మ. ని. ౧.౪౪౫; ౨.౯౪-౯౫, ౨౨౫; ౩.౯౧, ౧౧౬; సం. ని. ౩.౨౧౦; ధ. స. ౧౨౨౧; విభ. ౯౩౮) పరామాసం ఉప్పాదేతీతి దిట్ఠుపాదానస్స వేదనా, చిత్తే నిచ్చగ్గహణవసేన సస్సతస్స ‘‘అత్తనో సీలాదివసేన పరిసుద్ధపరామసనం హోతీ’’తి సీలబ్బతుపాదానస్స చిత్తం, నామరూపపరిచ్ఛేదేన భూతం భూతతో అపస్సన్తస్స ‘‘అత్తాభినివేసో హోతీ’’తి అత్తవాదుపాదానస్స ధమ్మా వత్థు, తస్మా ‘‘చతూసు సతిపట్ఠానేసు భావియమానేసు ఉపాదానేహి అనుపాదానో భవతీ’’తి వుత్తం.
యస్మా పన వుత్తనయేనేవ కాయో కామయోగస్స వత్థు, భవేసు సుఖగ్గహణవసేన భవస్సాదో హోతీతి భవయోగస్స వేదనా, సన్తతిఘనగ్గహణవసేన చిత్తే అత్తాభినివేసో హోతీతి దిట్ఠియోగస్సచిత్తం, ధమ్మవినిబ్భోగస్స దుక్కరత్తా, ధమ్మానం ధమ్మమత్తతాయ చ దుప్పటివిజ్ఝత్తా సమ్మోహో హోతీతి అవిజ్జాయోగస్స ధమ్మా, వత్థు, తస్మా చతుసతిపట్ఠానభావనాయ తేసు తేసం పహానసిద్ధితో యోగేహి విసంయుత్తతా వుత్తా. ఏతేనేవ ఆసవేహి అనాసవతా, ఓఘేహి నిత్తిణ్ణతా చ సంవణ్ణితా హోతి కామరాగాదీనం ఏవ కామయోగకామాసవకామోఘాదిభావతో.
వుత్తనయేనేవ కాయో అభిజ్ఝాకాయగన్థస్స వత్థు, ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ పటిఘానుసయో అనుసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫) దుక్ఖదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖసఙ్ఖారదుక్ఖభూతా వేదనా విసేసేన బ్యాపాదకాయగన్థస్స వత్థు, చిత్తే నిచ్చాభినివేసవసేన సస్సతస్స ‘‘అత్తనో సీలేన సుద్ధీ’’తిఆదిపరామసనం హోతీతి సీలబ్బతపరామాసస్స చిత్తం వత్థు, సప్పచ్చయనామరూపదస్సనాభావతో భవవిభవదిట్ఠిసఙ్ఖాతో ఇదంసచ్చాభినివేసో హోతీతి తస్స ధమ్మా వత్థూతి చతుసతిపట్ఠానాతి యోజేతబ్బం.
వుత్తనయేనేవ విసేసతో కాయో రాగసల్లస్స వత్థు, వేదనా దోససల్లస్స, ‘‘చిత్తం నిచ్చగ్గహణవసేన అత్తాభినివేసం అత్తానం సేయ్యాదితో దహతీ’’తి చిత్తం మానసల్లస్స, వుత్తనయేనేవ ధమ్మా మోహసల్లస్స వత్థూతి చతుసతిపట్ఠానాతి యోజేతబ్బం.
యస్మా పన కాయానుపస్సనాదీహి కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు పరిఞ్ఞాతేసు రూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతా హోన్తి, చిత్తే హి పరిఞ్ఞాతే సఞ్ఞాపి పరిఞ్ఞాతావ హోతి, తస్మా ‘‘విఞ్ఞాణట్ఠితియో చస్స పరిఞ్ఞం గచ్ఛన్తీ’’తి వుత్తం.
తథా విసేసతో కాయే సాపేక్ఖా ఛన్దాగతిం గచ్ఛతీతి కాయో ఛన్దాగతియా వత్థు, వుత్తనయేనేవ వేదనా బ్యాపాదస్స నిమిత్తన్తి సా దోసాగతియా వత్థు, సన్తతిఘనగ్గహణవసేన సరాగాదిచిత్తే సమ్మోహో హోతీతి మోహాగతియా చిత్తం, ధమ్మసభావానవబోధేన భయం హోతీతి భయాగతియా ధమ్మా వత్థూతి చతుసతిపట్ఠానభావనాయ అగతిగమనప్పహానం హోతీతి ఆహ ‘‘అగతిగమనేహి చ న అగతిం గచ్ఛతీ’’తి.
‘‘అకుసలస్స సోమనస్సస్స వసేనా’’తి ఇదం ‘‘అయమ్పి అత్థో సమ్భవతీ’’తి కత్వా వుత్తం. ‘‘సుఖాయ వేదనాయ రాగానుసయో అనుసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫) పన వచనతో సుఖవేదనాగ్గహణేన తత్థానుసయనేన సముదయసచ్చం దేసితన్తి వేదితబ్బం. దేసితం దుక్ఖం అరియసచ్చన్తి దుక్ఖదుక్ఖగ్గహణేన సాతిసయం దుక్ఖం అరియసచ్చం పకాసితం హోతీతి పాళియం ‘‘దుక్ఖం అరియసచ్చం దేసిత’’న్తి వుత్తం. సహచరణాదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా నిద్దేసవారవణ్ణనాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౫ ఆదయో) వుత్తం.
లక్ఖణహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. చతుబ్యూహహారవిభఙ్గవణ్ణనా
౨౫. హారానన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. హారేసు ఇమస్స చతుబ్యూహహారస్స విసేసతో సుత్తస్స బ్యఞ్జనవిచయభావతోతి యోజనా. తేన వుత్తం ‘‘బ్యఞ్జన…పే… దస్సేతీ’’తి. యాయాతి నిరుత్తియా.
యథారహన్తి సంవణ్ణియమానే సుత్తే యం యం అరహతి నిబ్బచనం వత్తుం, తంతంలోకసమఞ్ఞానురోధేనేవ. పుబ్బభాగపటిపదా సమ్పాదేత్వా పచ్ఛా సచ్చాభిసమయం పాపుణాతీతి ఆహ ‘‘సమ్ముతి…పే… హోతీ’’తి, తంతంపఞ్ఞత్తిగ్గహణముఖేన పరమత్థగ్గహణం హోతీతి ఏవం వా ఇమినా సమ్బన్ధో.
యమిదం అనిన్ద్రియబద్ధరూపసన్తానం సన్ధాయ ‘‘ఉభయమన్తరేనా’’తి ఇధ వుత్తం. ఓతరణహారే (నేత్తి. అట్ఠ. ౪౨ ఆదయో) పనస్స ద్వారప్పవత్తఫస్సాదిధమ్మే సన్ధాయ వుత్తభావం దస్సేతుం ‘‘ఉభయమన్తరేనాతి ఫస్ససముదితేసు ధమ్మేసూ’’తి అత్థో వుత్తో. అట్ఠకథాచరియా పనాహు ‘‘అన్తరేనాతి వచనం పన వికప్పన్తరదీపన’’న్తి. తస్మా అయమేత్థ అత్థో – న ఇమం లోకం, న హురం లోకం, అథ ఖో ఉభయమన్తరేనాతి. అపరో వికప్పో – ఉభయమన్తరేనాతి వా వచనం వికప్పన్తరాభావదీపనం. తస్సత్థో – న ఇమం లోకం, న హురం లోకం నిస్సాయ ఝాయతి ఝాయీ, ఉభయమన్తరేన పన అఞ్ఞం ఠానం అత్థీతి.
యేపి చ ‘‘అన్తరాపరినిబ్బాయీ, సమ్భవేసీ’’తి చ ఇమేసం సుత్తపదానం అత్థం మిచ్ఛా గహేత్వా అత్థి ఏవ అన్తరాభవోతి వదన్తి, తేపి యస్మా అవిహాదీసు తత్థ తత్థ ఆయువేమజ్ఝం అనతిక్కమిత్వా అన్తరా అగ్గమగ్గాధిగమేన అనవసేసకిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయన్తీతి అన్తరాపరినిబ్బాయీ, న అన్తరాభవభూతోతి పురిమస్స సుత్తపదస్స అత్థో. పచ్ఛిమస్స చ యే భూతా ఏవ, న పున భవిస్సన్తి, తే హి (కథా. అనుటీ. ౫౦౭) ఖీణాసవా, పురిమపదేహి ‘‘భూతా’’తి వుత్తా. తబ్బిపరీతతాయ సమ్భవం ఏసన్తీతి సమ్భవేసినో. అప్పహీనభవసంయోజనత్తా సేక్ఖా, పుథుజ్జనా చ. చతూసు వా యోనీసు అణ్డజజలాబుజసత్తా యావ అణ్డకోసం, వత్థికోసఞ్చ న భిన్దన్తి, తావ సమ్భవేసీ నామ. అణ్డకోసతో, వత్థికోసతో చ బహి నిక్ఖన్తా భూతా నామ. సంసేదజఓపపాతికా చ పఠమచిత్తక్ఖణే సమ్భవేసీ నామ, దుతియచిత్తక్ఖణతో పట్ఠాయ భూతా నామ. యేన వా ఇరియాపథేన జాయన్తి, యావ తతో అఞ్ఞం న పాపుణన్తి, తావ సమ్భవేసీ, తతో పరం భూతాతి అత్థో, తస్మా నత్థీతి పటిక్ఖిపితబ్బం. సతి హి ఉజుకే పాళిఅనుగతే అత్థే కిం అనిద్ధారితసామత్థియేన అన్తరాభవేన అత్తభావపరికప్పితేన పయోజనన్తి.
యం పన యే ‘‘సన్తానవసేన పవత్తమానానం ధమ్మానం అవిచ్ఛేదేన దేసన్తరేసు పాతుభావో దిట్ఠో. యథా తం వీహిఆదిఅవిఞ్ఞాణకసన్తానే, ఏవం సవిఞ్ఞాణకసన్తానేపి అవిచ్ఛేదేన దేసన్తరేసు పాతుభావేన భవితబ్బం. అయఞ్చ నయో సతి అన్తరాభవే యుజ్జతి, నాఞ్ఞథా’’తి యుత్తిం వదన్తి. తేహి ఇద్ధిమతో చేతోవసిప్పత్తస్స చిత్తానుగతికం కాయం అధిట్ఠహన్తస్స ఖణేన బ్రహ్మలోకతో ఇధూపసఙ్కమనే, ఇతో వా బ్రహ్మలోకగమనే యుత్తి వత్తబ్బా. యది సబ్బత్థేవ విచ్ఛిన్నదేసే ధమ్మానం పవత్తి న ఇచ్ఛితా, యదిపి సియా ‘‘ఇద్ధివిసయో అచిన్తేయ్యో’’తి, తం ఇధాపి సమానం ‘‘కమ్మవిపాకో అచిన్తేయ్యో’’తి వచనతో, తస్మా తం తేసం మతిమత్తమేవ. అచిన్తేయ్యసభావా హి సభావధమ్మా, తే కత్థచి పచ్చయవిసేసేన విచ్ఛిన్నదేసే పాతుభవన్తి, కత్థచి అవిచ్ఛిన్నదేసే చ. తథా హి ముఖఘోసాదీహి అఞ్ఞస్మిం దేసే ఆదాసపబ్బతప్పదేసాదికే పటిబిమ్బపటిఘోసాదికం పచ్చయుప్పన్నం నిబ్బత్తమానం దిస్సతి, తస్మా న సబ్బం సబ్బత్థ ఉపనేతబ్బన్తి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పన పటిబిమ్బస్స ఉదాహరణభావసాధనాదికో అన్తరాభవవిచారో కథావత్థుప్పకరణస్సటీకాయం (కథా. అనుటీ. ౫౦౭) గహేతబ్బో.
అపరే పన ‘‘ఇధాతి కామభవో, హురన్తి అరూపభవో, ఉభయమన్తరేనాతి రూపభవో వుత్తో’’తి వదన్తి, ‘‘ఇధాతి పచ్చయధమ్మా, హురన్తి పచ్చయుప్పన్నధమ్మా, ఉభయమన్తరేనాతి పణ్ణత్తిధమ్మా వుత్తా’’తి చ వదన్తి, తం సబ్బఅట్ఠకథాసు నత్థి, తస్మా వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. అవసిట్ఠం రూపన్తి ఆపోధాతుఆకాసధాతూహి సద్ధిం లక్ఖణరూపాని, ఓజఞ్చ సన్ధాయాహ అనిన్ద్రియబద్ధరూపస్స అధిప్పేతత్తా. తస్స ఖీణాసవస్స తం నిబ్బానారమ్మణం చిత్తం న జానన్తి న ఞాయన్తి ‘‘ఝాయమానా’’తి వుత్తత్తా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
చతుబ్యూహహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. ఆవట్టహారవిభఙ్గవణ్ణనా
౨౯. అకుసలానం ధమ్మానం విద్ధంసనసభావత్తా, అకుసలానం వా పజహనే కుసలానం సమ్పాదనే పట్ఠపనసభావత్తా ఆరమ్భధాతు. తథాభూతాతి సీలాదీహి సమఙ్గీభూతా. కామధాతుఆదికా తిధాతుయోవ తేధాతు. తస్స అభిభవనతో తేధాతుఇస్సరో మచ్చురాజా. అనాదిమతిసంసారే చిరకాలం లద్ధపతిట్ఠాపి అచిరకాలం భావితేహి కుసలేహి ధమ్మేహి సముచ్ఛిన్దనీయత్తా అబలా కిలేసాతి వుత్తం ‘‘అబలం దుబ్బల’’న్తి. తేనాహ ‘‘అబలా నం బలీయన్తీ’’తి.
ఇదం వచనం అయం గాథాపాదో. సమాధిస్స పదట్ఠానన్తి ఏత్థ సమాధిస్స కారణం సమతానుయోగే నియోజనతోతి యోజేతబ్బం. ఏస నయో సేసేసుపి. పపఞ్చాతి రాగాదయోవ. తథా చేవ సంవణ్ణితన్తి దేసనాయ పదట్ఠానభావేనేవ అత్థసంవణ్ణనా కతాతి అత్థో.
న్తి తం దేసనం. తస్సాతి సభాగాదివసేన ఆవట్టనస్స. పరిపక్కఞాణానం విసేసాధిగమాయ. లాభవినిచ్ఛయపరిగ్గహమచ్ఛరియానీతిఆదీసు లాభోతి రూపాదిఆరమ్మణప్పటిలాభో. సో పరియేసనాయ సతి హోతీతి పరియేసనాగ్గహణేన గహితో. వినిచ్ఛయోతి ‘‘ఏత్తకం మే రూపారమ్మణత్థాయ భవిస్సతి, ఏత్తకం సద్దాదిఆరమ్మణత్థాయ, ఏత్తకం మయ్హం, ఏత్తకం పరస్స, ఏత్తకం పరిభుఞ్జిస్సామి, ఏత్తకం నిదహిస్సామీ’’తి ఏవం పవత్తో వితక్కో వినిచ్ఛయో. సో లాపితహేతుకత్తా పరియేసనమూలకతాయ పరియేసనాగ్గహణేనేవ గహితో, తథా పరిగ్గహమచ్ఛరియాని. తత్థ పరిగ్గహో ‘‘మమ ఇద’’న్తి పరిగ్గణ్హనం. మచ్ఛరియం ‘‘మయ్హేవ హోతూ’’తి పరేహి సాధారణభావాసహనం. తేనేవస్స పోరాణా ఏవం వచనత్థం వదన్తి ‘‘మయ్హేవిదమచ్ఛరియం హోతు, మా అఞ్ఞేసం అచ్ఛరియం హోతూతి పవత్తత్తా మచ్ఛరియన్తి వుచ్చతీ’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౦౩; అ. ని. అట్ఠ. ౩.౯.౨౩). పరిభోగత్థానం పన వినిచ్ఛయాదీనం పరిభోగన్తోగధతా వేదితబ్బా. ఛన్దరాగో దుబ్బలరాగో. అజ్ఝోసానం ‘‘మమ ఇద’’న్తి తణ్హావసేన బలవసన్నిట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘ఛన్దరాగఅజ్ఝోసానా తణ్హా ఏవా’’తి. ఆరక్ఖనిమిత్తం ద్వారపిదహనమఞ్జూసాగోపనాదినా సుట్ఠు రక్ఖణనిమిత్తం. పాపాని కరోన్తో పరిభోగనిమిత్తం రత్తో గిద్ధో గధితో ముచ్ఛితో హుత్వా మిగోవ పరిభుఞ్జననిమిత్తం పమాదం ఆపజ్జతీతి ఏవం పరియేనారక్ఖా పరిభోగనిమిత్తం. పమాదో తివిధో తణ్హాయ వసేన కథితోతి దస్సేన్తో ‘‘తివిధో తణ్హాయాతి వుత్త’’న్తి ఆహ.
అవిసేసేన వుత్తన్తి ‘‘కతమేన ఉపాదానేన సఉపాదానా’’తి విభాగేన పుచ్ఛిత్వాపి ‘‘అవిజ్జాయ చ తణ్హాయ చా’’తి అవినిబ్భుజిత్వా వుత్తం. తణ్హఞ్చ అవిజ్జఞ్చ చతురుపాదానం వసేనాతి కాముపాదానాదీనం చతున్నం ఉపాదానానం వసేన విభజిత్వా ఖన్ధానం దుక్ఖభావేన దుక్ఖసచ్చభావేన సహ పరిఞ్ఞేయ్యభావం, ఉపాదానానం సముదయభావేన సముదయసచ్చభావేన సహ పహాతబ్బభావం దస్సేతీతి యోజనా.
౩౦. ‘‘యో’’తిఆదినా వుత్తో తివిధో పమాదో పరియేసతి, ఆరక్ఖణఞ్చ కరోతి, పరిభోగనిమిత్తఞ్చాతి సమ్బన్ధో. పమాదో హి పమజ్జన్తస్స పుగ్గలస్స భోగానం పరియేసనాయ, ఆరక్ఖణాయ చ హేతుభూతో కత్తుభావేన ఉపచరితో, పరిభోగస్స పన నిమిత్తం. ‘‘తప్పటిపక్ఖేనా’’తి పదస్స అత్థం వివరతి ‘‘అప్పమాదానుయోగేనా’’తి, తేన సమథభావం దస్సేతి. ఖేపనాతి ఖయపాపనా. వోదానపక్ఖవిసభాగధమ్మవసేనాతి వోదానపక్ఖో చ సో పమాదస్స విసభాగధమ్మో చాతి వోదాన…పే… ధమ్మో, సమథో, తస్స వసేన.
సమథే సతీతి అధిట్ఠానభూతే ఝానే సతి, తం పాదకం కత్వాతి అత్థో. యా పఞ్ఞాతి నామరూపపరిచ్ఛేదాదివసేన పవత్తపఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘అయం విపస్సనా’’తి. పహీనేసూతి పహీయమానేసు.
వోదానపక్ఖన్తి ఆరమ్భధాతుఆదివోదానపక్ఖం నిక్ఖిపిత్వా. విసభాగధమ్మవసేనాతి పమాదవసేనేవ. సభాగధమ్మవసేనాతి పుబ్బే నిక్ఖిత్తస్స ఆరమ్భధాతుఆదివోదానధమ్మస్స సమథాదిసభాగధమ్మవసేన.
పున అపరియోదాపనియం సిఖాప్పత్తపరియోదాపనం ఇధాధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘తం పన అరహత్తేన హోతీ’’తి.
మోహసముట్ఠానతా వుత్తా ‘‘మోహో ఏవ సముట్ఠాన’’న్తి కత్వా. అఞ్ఞథా పిసుణావాచాయ దోససముట్ఠానతా ముసావాదస్స వియ మోహసముట్ఠానభావా వత్తబ్బా సియా.
కమ్మపథభావం పత్తానం, అప్పత్తానఞ్చ అకుసలధమ్మానం ‘‘సబ్బపాప’’న్తి పదేన పరిగ్గహితత్తా వుత్తం ‘‘కమ్మపథకమ్మవిభాగేనా’’తి.
౩౧. సేసపదానన్తి ‘‘కుసలస్స ఉపసమ్పదా’’తిఆదీనం (దీ. ని. ౨.౯౦; ధ. ప. ౧౮౩; నేత్తి. ౩౦, ౫౦, ౧౧౬, ౧౨౪; పేటకో. ౨౯) గాథాయ అవసిట్ఠపదానం. యథాధిగతన్తి అత్తనా అధిగతప్పకారం, పచ్ఛా భూమిదిసా.