నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

ఖుద్దకనికాయే

నేత్తిప్పకరణ-టీకా

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా

సంవణ్ణనారమ్భే (దీ. ని. టీ. ౧.గన్థారమ్భకథావణ్ణనా; మ. ని. టీ. ౧.౧ గన్థారమ్భకథావణ్ణనా; సం. ని. టీ. ౧.౧.౧ గన్థారమ్భకథావణ్ణనా) రతనత్తయవన్దనా సంవణ్ణేతబ్బస్స ధమ్మస్స పభవనిస్సయవిసుద్ధిపటివేదనత్థం, తం పన ధమ్మసంవణ్ణనాసు విఞ్ఞూనం బహుమానుప్పాదనత్థం, తం సమ్మదేవ తేసం ఉగ్గహణధారణాదిక్కమలద్ధబ్బాయ సమ్మాపటిపత్తియా సబ్బహితసుఖనిప్ఫాదనత్థం. అథ వా మఙ్గలభావతో, సబ్బకిరియాసు పుబ్బకిచ్చభావతో, పణ్డితేహి సమ్మాచరితభావతో, ఆయతిం పరేసం దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనతో చ సంవణ్ణనాయం రతనత్తయపణామకిరియా. అథ వా రతనత్తయపణామకరణం పూజనీయపూజాపుఞ్ఞవిసేసనిబ్బత్తనత్థం, తం అత్తనో యథాలద్ధసమ్పత్తినిమిత్తస్స కమ్మస్స బలానుప్పదానత్థం, అన్తరా చ తస్స అసఙ్కోచనత్థం, తదుభయం అనన్తరాయేన అట్ఠకథాయ పరిసమాపనత్థం. ఇదమేవ చ పయోజనం ఆచరియేన ఇధాధిప్పేతం. తథా హి వక్ఖతి ‘‘వన్దనాజనితం…పే… తస్స తేజసా’’తి. వత్థుత్తయపూజా హి నిరతిసయపుఞ్ఞక్ఖేత్తసమ్బుద్ధియా అపరిమేయ్యప్పభావో పుఞ్ఞాతిసయోతి బహువిధన్తరాయేపి లోకసన్నివాసే అన్తరాయనిబన్ధనసకలసంకిలేసవిద్ధంసనాయ పహోతి, భయాదిఉపద్దవఞ్చ నివారేతి. యథాహ –

‘‘పూజారహే పూజయతో, బుద్ధే యది వ సావకే’’తి. (ధ. ప. ౧౯౫; అప. థేర ౧.౧౦.౧) చ,

తథా –

‘‘యే, భిక్ఖవే, బుద్ధే పసన్నా, అగ్గే తే పసన్నా, అగ్గే ఖో పన పసన్నానం అగ్గో విపాకో హోతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦) చ,

తథా –

‘‘‘బుద్ధో’తి కిత్తయన్తస్స, కాయే భవతి యా పీతి;

వరమేవ హి సా పీతి, కసిణేనపి జమ్బుదీపస్స;

‘‘‘ధమ్మో’తి…పే… ‘సఙ్ఘో’తి…పే… దీపస్సా’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౬; ఇతివు. అట్ఠ ౯౦; దీ. ని. టీ. ౧.గన్థారమ్భకథావణ్ణనా; మ. ని. టీ. ౧.౧; అ. ని. టీ. ౨.౪.౩౪) చ,

తథా –

‘‘యస్మిం, మహానామ, సమయే అరియసావకో తథాగతం అనుస్సరతి, నేవస్స తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న దోస…పే… న మోహపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతీ’’తి (అ. ని. ౬.౧౦; ౧౧.౧౧) చ,

తథా –

‘‘అరఞ్ఞే రుక్ఖమూలే వా…పే…;

భయం వా ఛమ్భితత్తం వా, లోమహంసో న హేస్సతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౨౪౯) చ;

తత్థ యస్స రతనత్తయస్స వన్దనం కత్తుకామో, తస్స గుణాతిసయయోగసన్దస్సనత్థం ‘‘మహాకారుణిక’’న్తిఆదినా గాథాత్తయమాహ. గుణాతిసయయోగేన హి వన్దనారహభావో, వన్దనారహే చ కతా వన్దనా యథాధిప్పేతప్పయోజనం సాధేతీతి. తత్థ యస్సా సంవణ్ణనం కత్తుకామో, సా నేత్తి విసేసతో యథానులోమసాసనసన్నిస్సయా, తస్స చ విచిత్తాకారప్పవత్తివిభావినీ. తథా హి సుత్తన్తదేసనా న వినయదేసనా వియ కరుణాప్పధానా, నాపి అభిధమ్మదేసనా వియ పఞ్ఞాప్పధానా, అథ ఖో కరుణాపఞ్ఞాప్పధానాతి తదుభయప్పధానదేసనావిసేసవిభావనం తావ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స థోమనం కాతుం తమ్మూలకత్తా సేసరతనానం ‘‘మహాకారుణికం నాథ’’న్తిఆది వుత్తం.

తత్థ కిరతీతి (దీ. ని. టీ. ౧.గన్థారమ్భకథావణ్ణనా; మ. ని. టీ. ౧.౧; సం. ని. టీ. ౧.౧.౧; అ. ని. టీ. ౧.౧.౧) కరుణా, పరదుక్ఖం విక్ఖిపతి అపనేతీతి అత్థో. అథ వా కిణాతీతి కరుణా, పరదుక్ఖే సతి కారుణికం హింసతి విబాధతీతి అత్థో. కమ్పనం కరోతీతి వా కరుణా, పరదుక్ఖే సతి సాధూనం హదయఖేదం కరోతీతి అత్థో. కమితి వా సుఖం, తం రున్ధతీతి కరుణా. ఏసా హి పరదుక్ఖాపనయనకామతాలక్ఖణా, అత్తసుఖనిరపేక్ఖతాయ కారుణికానం సుఖం రున్ధతి విబన్ధతీతి అత్థో. కిరియతి దుక్ఖితేసు పసారియతీతి వా కరుణా, కరుణాయ నియుత్తోతి కారుణికో యథా ‘‘దోవారికో’’తి (అ. ని. ౭.౬౭). యథా హి ద్వారట్ఠానతో అఞ్ఞత్థ వత్తమానోపి ద్వారపటిబద్ధజీవికో పురిసో ద్వారానతివత్తవుత్తితాయ ద్వారే నియుత్తోతి ‘‘దోవారికో’’తి వుచ్చతి, ఏవం భగవా మేత్తాదివసేన కరుణావిహారతో అఞ్ఞత్థ వత్తమానోపి కరుణానతివత్తవుత్తితాయ కరుణాయ నియుత్తోతి ‘‘కారుణికో’’తి వుచ్చతి. మహాభినీహారతో పట్ఠాయ హి యావ మహాపరినిబ్బానా లోకహితత్థమేవ లోకనాథా తిట్ఠన్తీతి. మహన్తో కారుణికోతి మహాకారుణికో. సతిపి భగవతో తదఞ్ఞగుణానమ్పి వసేన మహన్తభావే కారుణికసద్దసన్నిధానేన వుత్తత్తా కరుణావసేనేవేత్థ మహన్తభావో వేదితబ్బో యథా ‘‘మహావేయ్యాకరణో’’తి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘మహాకారుణికో’’తి ఇమినా పదేన పుగ్గలాధిట్ఠానేన సత్థు మహాకరుణా వుత్తా హోతి.

అపరో నయో – అత్థసాధనతో కరుణం కరుణాయనం కరుణాసమ్పవత్తనం అరహతీతి కారుణికో. భగవతో హి సబ్బఞ్ఞుతాయ అనవసేసతో సత్తానం హితం, హితుపాయఞ్చ జానతో, తత్థ చ అకిలాసునో హితేసితా సత్థికా, న తథా అఞ్ఞేసన్తి. అథ వా కరుణా కరుణాయనం సీలం పకతి సభావో ఏతస్సాతి కారుణికో. భగవా హి పథవీఫస్సాదయో వియ కక్ఖళఫుసనాదిసభావా కరుణాసభావో సభావభూతకరుణోతి అత్థో. సేసం పురిమసదిసమేవ. అథ వా మహావిసయతాయ, మహానుభావతాయ, మహప్ఫలతాయ చ మహతీ కరుణాతి మహాకరుణా. భగవతో హి కరుణా నిరవసేసేసు సత్తేసు పవత్తతి, పవత్తమానా చ అనఞ్ఞసాధారణా పవత్తతి, దిట్ఠధమ్మికాదిభేదఞ్చ మహన్తమేవ సత్తానం హితసుఖం ఏకన్తతో నిప్ఫాదేతి, మహాకరుణాయ నియుత్తోతి మహాకారుణికో, తం మహాకారుణికం. సేసం సబ్బం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. సుమాగధాదిపదానం వియ చేత్థ సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా.

నాథతీతి నాథో, వేనేయ్యానం హితసుఖం ఆసీసతి పత్థేతీతి అత్థో, మేత్తాయనవసేన చేత్థ హితసుఖాసీసనం వేదితబ్బం, న కరుణాయనవసేన పఠమపదేన వుత్తత్తా. అథ వా నాథతి వేనేయ్యగతం కిలేసబ్యసనం ఉపతాపేతీతి నాథో, నాథతీతి వా నాథో, యాచతీతి అత్థో. భగవా హి ‘‘సాధు, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాలేన కాలం అత్తసమ్పత్తిం పచ్చవేక్ఖితా’’తిఆదినా (అ. ని. ౮.౭, ౮) సత్తానం తం తం హితప్పటిపత్తిం యాచిత్వాపి మహాకరుణాయ సముస్సాహితో తే తత్థ నియోజేతి. పరమేన వా చిత్తిస్సరియేన సమన్నాగతో, సబ్బసత్తే వా సీలాదిగుణేహి ఈసతి అభిభవతీతి పరమిస్సరో భగవా ‘‘నాథో’’తి వుచ్చతి, తం నాథం.

ఞాతబ్బన్తి ఞేయ్యం, అతీతాదిభేదభిన్నం సబ్బం సఙ్ఖతం, అసఙ్ఖతఞ్చ. సఙ్గరణట్ఠేన సాగరో, పతితపతితానం అత్తనో పుథులగమ్భీరభావేహి సంసీదనం నిమ్ముజ్జనం కరోతీతి అత్థో. సం-సద్దస్స చేత్థ ‘‘సాభావో, సారాగో’’తిఆదీసు (ధ. స. ౩౮౯, ౩౯౧) వియ నిరుత్తినయేన దట్ఠబ్బో. సఙ్గరణట్ఠేనాతి వా సఙ్గరకరణట్ఠేన, ఠితధమ్మతాయ ‘‘అయం మే మరియాదా, ఇమం వేలం నాతిక్కమామీ’’తి లోకేన సఙ్గరం సఙ్కేతం కరోన్తో వియ హోతీతి అత్థో. సఙ్గరణం వా సమన్తతో గలనం సన్దనం ఉదకేన కరోతీతి సాగరో. కప్పవుట్ఠానకాలే హి మహాసముద్దో ఇతో చితో చ పగ్ఘరిత్వా సకలం లోకధాతుం ఏకోఘం కరోతీతి. లోకియా పన వదన్తి ‘‘సాగరస్స రఞ్ఞో పుత్తేహి సాగరేహి నిబ్బత్తితో ఖతోతి సాగరో, పురత్థిమో సముద్దప్పదేసో, తంసమ్బన్ధతాయ రుళ్హివసేన సబ్బోపి సముద్దో తథా వోహరీయతీ’’తి. సాగరసదిసత్తా సాగరో, ఞేయ్యమేవ సాగరోతి ఞేయ్యసాగరో. సదిసతా చేత్థ పుథులదుత్తరగమ్భీరానాదికాలికతాహి వేదితబ్బా, నిహీనం చేతమోపమ్మం. తథా హి ఞేయ్యస్సేవ సాతిసయా పుథులతా అపరిమాణలోకధాతుబ్యాపనతో, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సేవ తరణీయతాయ దుత్తరతా, గమ్భీరతా, ఆదికోటిరహితా చ పవత్తి, న ఇతరస్స పరిచ్ఛిన్నదేసత్తా బాహిరకవీతరాగేహిపి ఇత్తరేన ఖణేన అతిక్కమితబ్బత్తా, పరిమితగమ్భీరత్తా, పరిమితకాలత్తా చ. ఞేయ్యసాగరస్స పారం పరియన్తం గతోతి ఞేయ్యసాగరపారగూ, తం ఞేయ్యసాగరపారగుం.

గమనఞ్చేత్థ ఞాణగమనమేవ, న ఇతరం ఞేయ్యగ్గహణతో, తం పన ఞాణం దువిధం సమ్మసనపటివేధభేదతో, తథా హేతుఫలభేదతో. తత్థ ‘‘కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౫౭; సం. ని. ౨.౪, ౧౦; పేటకో. ౨౩) కరుణాయనవసేనేవ అభినివిసిత్వా అనేకాకారవోకారే సఙ్ఖారే సమ్మసన్తం భగవతో సమ్మసనఞాణం ఛత్తింసకోటిసతసహస్సముఖేన ఞేయ్యసాగరం అజ్ఝోగాహేత్వా తస్స పారం పరియన్తం అగమాసి, యం ‘‘మహావజిరఞాణ’’న్తి వుచ్చతి. పటివేధఞాణం పన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానం ఆసవక్ఖయఞాణం, ఆసవక్ఖయఞాణపదట్ఠానఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, యం ‘‘మహాబోధీ’’తి వుచ్చతి. పారగమనఞ్చ తస్స కిచ్చసిద్ధియా, సమత్థతాయ చ వేదితబ్బం. తథా యథావుత్తం సమ్మసనఞాణం హేతు, ఇతరం ఫలం. సహ సమ్మసనఞాణేన వా ఆసవక్ఖయఞాణం హేతు, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఫలం తదానిసంసభావతోతి వేదితబ్బం.

వన్దేతి నమామి, అభిత్థవామి వా. సణ్హట్ఠేన నిపుణా, అనుపచితఞాణసమ్భారానం అగాధట్ఠేన గమ్భీరా, ఏకత్తాదిభేదతో నన్దియావట్టాదివిభాగతో చ విచిత్రా విసిట్ఠా నానావిధా నయా ఏతిస్సాతి నిపుణగమ్భీరవిచిత్రనయా, నిపుణగమ్భీరవిచిత్రనయా దేసనా అస్సాతి నిపుణగమ్భీరవిచిత్రనయదేసనో, తం నిపుణ…పే… దేసనం. నయతీతి వా నయో, పాళిగతి, సా చ వుత్తనయేన అత్థతో నిపుణా, అత్థతో బ్యఞ్జనతో చ గమ్భీరా, సఙ్ఖేపవిత్థారానులోమాదిప్పవత్తియా నానావిధతాయ విచిత్రా. తథా హి పఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తిఆదివసేన, సంకిలేసభాగియాదిలోకియాదితదుభయవోమిస్సతాదివసేన, కుసలాదిఖన్ధాదిసఙ్గహాదిసమయవిముత్తాదిఠపనాదికుసలమూలాదితికపట్ఠానాదివసేన చ అనేకవిధా పాళిగతీతి.

తత్థ (దీ. ని. టీ. ౧.గన్థారమ్భకథావణ్ణనా) ద్వీహాకారేహి భగవతో థోమనా వేదితబ్బా అత్తహితసమ్పత్తితో, పరహితప్పటిపత్తితో చ. తేసు అత్తహితసమ్పత్తి అనావరణఞాణాధిగమతో, సవాసనానం సబ్బేసం కిలేసానం అచ్చన్తప్పహానతో చ వేదితబ్బా, పరహితప్పటిపత్తి లాభసక్కారాదినిరపేక్ఖచిత్తస్స సబ్బదుక్ఖనియ్యానికధమ్మదేసనతో, పటివిరుద్ధేసుపి నిచ్చం హితజ్ఝాసయఞాణపరిపాకకాలాగమనతో చ వేదితబ్బా. సా పనేత్థ పయోగతో, ఆసయతో చ దువిధా, పరహితప్పటిపత్తి, యథావుత్తభేదా దువిధా చ అత్తహితసమ్పత్తి పకాసితా హోతి. కథం? ‘‘మహాకారుణిక’’న్తి ఇమినా ఆసయతో, ‘‘నిపుణ…పే… దేసన’’న్తి ఇమినా పయోగతో, ‘‘నాథ’’న్తి ఇమినా పన ఉభయథాపి భగవతో పరహితప్పటిపత్తి పకాసితా కరుణాకిచ్చదీపనతో, ‘‘ఞేయ్యసాగరపారగు’’న్తి ఇమినా సాతిసయం అత్తహితసమ్పత్తి పరముక్కంసగతఞాణకిచ్చదీపనతో.

అథ వా తీహాకారేహి భగవతో థోమనా వేదితబ్బా హేతుతో, ఫలతో, ఉపకారతో చ. తత్థ హేతు మహాకరుణా, సా పన పఠమపదేన సరూపేనేవ దస్సితా. ఫలం చతుబ్బిధం ఞాణసమ్పదా పహానసమ్పదా ఆనుభావసమ్పదా రూపకాయసమ్పదా చాతి. తాసు పధానభూతా ఞాణపహానసమ్పదా ‘‘ఞేయ్యసాగరపారగు’’న్తి ఇమినా పదేన పకాసితా. పధానే హి దస్సితే అవినాభావతో ఇతరమ్పి ద్వయం దస్సితమేవ హోతి. న హి బుద్ధానం ఆనుభావరూపకాయసమ్పత్తీహి వినా కదాచిపి ధమ్మకాయసిరీ వత్తతీతి. ఉపకారో అనన్తరం అబాహిరం కత్వా తివిధయానముఖేన విముత్తిధమ్మదేసనా, సా ‘‘నాథం, నిపుణ…పే… దేసన’’న్తి పదద్వయేన పకాసితాతి వేదితబ్బం.

తత్థ (దీ. ని. టీ. ౧.గన్థారమ్భకథావణ్ణనా) ‘‘మహాకారుణిక’’న్తి ఏతేన సమ్మాసమ్బోధియా మూలం దస్సేతి. మహాకరుణాసఞ్చోదితమానసో హి భగవా సంసారపఙ్కతో సత్తానం సముద్ధరణత్థం కతాభినీహారో అనుపుబ్బేన పారమియో పూరేత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అధిగతోతి కరుణా సమ్మాసమ్బోధియా మూలం. ‘‘ఞేయ్యసాగరపారగు’’న్తి ఏతేన పుబ్బభాగప్పటిపత్తియా సద్ధిం సమ్మాసమ్బోధిం దస్సేతి. అనావరణఞాణపదట్ఠానఞ్హి మగ్గఞాణం, మగ్గఞాణపదట్ఠానఞ్చ అనావరణఞాణం ‘‘సమ్మాసమ్బోధీ’’తి వుచ్చతి. వుత్తప్పభేదం పన సమ్మసనఞాణం సహ పఞ్ఞాపారమియా తస్సా పుబ్బభాగపటిపదా. తస్సా హి ఆనుభావేన లీనుద్ధచ్చపతిట్ఠానాయూహనకామసుఖల్లికత్తకిలమథానుయోగసస్సతుచ్ఛేదాదిఅన్తద్వయవిరహితా ఉక్కంసపారమిప్పత్తా మజ్ఝిమా పటిపదా భావనాపారిపూరిం గతా. ‘‘నాథ’’న్తి ఇమినా సమ్మాసమ్బోధియా ఫలం దస్సేతి లోకత్తయనాయకభావదీపనతో. తథా హి సబ్బానత్థపరిహారపుబ్బఙ్గమాయ నిరవసేసహితసుఖవిధానతప్పరాయ నిరతిసయాయ పయోగసమ్పత్తియా, సదేవమనుస్సాయ పజాయ అచ్చన్తుపకారితాయ అపరిమితనిరుపమభావగుణవిసేససమఙ్గితాయ చ సబ్బసత్తుత్తమో భగవా అపరిమాణాసు లోకధాతూసు అపరిమాణానం సత్తానం అనుత్తరగారవట్ఠానభూతతాయ చ ‘‘నాథో’’తి వుచ్చతీతి. ‘‘నిపుణ…పే… దేసన’’న్తి ఇమినా సమ్మాసమ్బోధియా పయోజనం దస్సేతి. సంసారమహోఘతో సత్తసన్తారణత్థఞ్హి భగవతా సమ్మాసమ్బోధి అభిపత్థితా, తఞ్చ సత్తసన్తారణం యథావుత్తదేసనాసమ్పత్తియా సమిజ్ఝతి తదవినాభావతో. ఇమినా భగవతో సాతిసయా పరహితప్పటిపత్తి దస్సితా, ఇతరేహి అత్తహితసమ్పత్తీతి తదుభయేన అత్తహితాయ పటిపన్నాదీసు చతూసు పుగ్గలేసు భగవతో చతుత్థపుగ్గలభావం దీపేతి, తేన చ అనుత్తరదక్ఖిణేయ్యభావం, ఉత్తమవన్దనీయభావం, అత్తనో చ వన్దనకిరియాయ ఖేత్తఙ్గతభావం దీపేతి.

ఏత్థ చ యథా ‘‘మహాకారుణిక’’న్తి ఇమినా పదేన భగవతో మహాకరుణా దస్సితా, ఏవం ‘‘ఞేయ్యసాగరపారగు’’న్తి ఏతేన మహాపఞ్ఞా దస్సితా. తేసు కరుణాగ్గహణేన లోకియేసు మహగ్గతభావప్పత్తాసాధారణగుణదీపనతో భగవతో సబ్బలోకియగుణసమ్పత్తి దస్సితా హోతి, పఞ్ఞాగ్గహణేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానమగ్గఞాణదీపనతో సబ్బలోకుత్తరగుణసమ్పత్తి. తదుభయగ్గహణసిద్ధో ఏవ చత్థో నాథసద్దేన పకాసీయతి. కరుణావచనేన ఉపగమనం నిరుపక్కిలేసం దస్సేతి, పఞ్ఞావచనేన అపగమనం. తథా కరుణాగ్గహణేన లోకసమఞ్ఞానురూపం భగవతో పవత్తిం దస్సేతి లోకవోహారవిసయత్తా కరుణాయ, పఞ్ఞాగ్గహణేన సమఞ్ఞాయ అనతిధావనం. సభావానవబోధేన హి ధమ్మానం సమఞ్ఞం అతిధావిత్వా సత్తాదిసమ్మసనం హోతీతి. తథా కరుణాగ్గహణేన మహాకరుణాసమాపత్తివిహారం దస్సేతి, పఞ్ఞాగ్గహణేన తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణం, చతుసచ్చఞాణం, చతుపటిసమ్భిదాఞాణం, చతువేసారజ్జఞాణం. కరుణాగ్గహణేన మహాకరుణాసమాపత్తిఞాణస్స గహితత్తా సేసాసాధారణఞాణాని, ఛ అభిఞ్ఞా, అట్ఠసు పరిసాసు (మ. ని. ౧.౧౫౧, ౧౭౮) అకమ్పనఞాణాని, దస బలాని, చుద్దస బుద్ధఞాణాని, సోళస ఞాణచరియా, అట్ఠారస బుద్ధధమ్మా (మహాని. ౬౯, ౧౫౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫; పటి. మ. ౩.౫; దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౩౦౫; విభ. మూలటీ. సుత్తన్తభాజనీయవణ్ణనా; దీ. ని. టీ. ౩.౧౪౧), చతుచత్తాలీస ఞాణవత్థూని సత్తసత్తతి ఞాణవత్థూనీతి (సం. ని. ౨.౩౪) ఏవమాదీనం అనేకేసం పఞ్ఞాప్పభేదానం వసేన ఞాణచారం దస్సేతి.

తథా కరుణాగ్గహణేన చరణసమ్పత్తి, పఞ్ఞాగ్గహణేన విజ్జాసమ్పత్తి. కరుణాగ్గహణేన సత్తాధిపతితా, పఞ్ఞాగ్గహణేన ధమ్మాధిపతితా. కరుణాగ్గహణేన లోకనాథభావో, పఞ్ఞాగ్గహణేన అత్తనాథభావో. తథా కరుణాగ్గహణేన పుబ్బకారిభావో, పఞ్ఞాగ్గహణేన కతఞ్ఞుతా. కరుణాగ్గహణేన అపరన్తపతా, పఞ్ఞాగ్గహణేన అనత్తన్తపతా. కరుణాగ్గహణేన వా బుద్ధకరధమ్మసిద్ధి, పఞ్ఞాగ్గహణేన బుద్ధభావసిద్ధి. తథా కరుణాగ్గహణేన పరేసం తారణం, పఞ్ఞాగ్గహణేన సయం తారణం. తథా కరుణాగ్గహణేన సబ్బసత్తేసు అనుగ్గహచిత్తతా, పఞ్ఞాగ్గహణేన సబ్బధమ్మేసు విరత్తచిత్తతా దస్సితా హోతి. సబ్బేసఞ్చ బుద్ధగుణానం కరుణా ఆది తంనిదానభావతో, పఞ్ఞా పరియోసానం తతో ఉత్తరి కరణీయాభావతో, ఇతి ఆదిపరియోసానదస్సనేన సబ్బే బుద్ధగుణా దస్సితా హోన్తి. తథా కరుణావచనేన సీలక్ఖన్ధపుబ్బఙ్గమో సమాధిక్ఖన్ధో దస్సితో హోతి. కరుణానిదానఞ్హి సీలం తతో పాణాతిపాతాదివిరతిప్పవత్తితో, సా చ ఝానత్తయసమ్పయోగినీతి. పఞ్ఞావచనేన పఞ్ఞాక్ఖన్ధో. సీలఞ్చ సబ్బబుద్ధగుణానం ఆది, సమాధి మజ్ఝే, పఞ్ఞా పరియోసానన్తి ఏవమ్పి ఆదిమజ్ఝపరియోసానకల్యాణా సబ్బే బుద్ధగుణా దస్సితా హోన్తి నయతో దస్సితత్తా. ఏసో ఏవ హి నిరవసేసతో బుద్ధగుణానం దస్సనుపాయో, యదిదం నయగ్గాహణం, అఞ్ఞథా కో నామ సమత్థో భగవతో గుణే అనుపదం నిరవసేసతో దస్సేతుం. తేనేవాహ –

‘‘బుద్ధోపి బుద్ధస్స భణేయ్య వణ్ణం, కప్పమ్పి చే అఞ్ఞమభాసమానో;

ఖీయేథ కప్పో చిరదీఘమన్తరే, వణ్ణో న ఖీయేథ తథాగతస్సా’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౦౪; ౩.౧౪౧; మ. ని. అట్ఠ. ౩.౪౨౫; ఉదా. అట్ఠ. ౫౩; అప. అట్ఠ. ౨.౭.౨౦; బు. వం. అట్ఠ. ౪.౪; చరియా. అట్ఠ. నిదానకథా, పకిణ్ణకకథా; దీ. ని. టీ. ౧.గన్థారమ్భకథావణ్ణనా; మ. ని. టీ. ౧.౧; సం. ని. టీ. ౧.౧.౧; అ. ని. టీ. ౧.౧.౧; వజిర. టీ. గన్థారమ్భకథా; సారత్థ. టీ. ౧.గన్థారమ్భకథావణ్ణనా);

తేనేవ చ ఆయస్మతా సారిపుత్తత్థేరేనాపి బుద్ధగుణపరిచ్ఛేదనం పతి అనుయుత్తేన ‘‘నో హేతం, భన్తే’’తి (దీ. ని. ౨.౧౪౫) పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘అపిచ మే, భన్తే, ధమ్మన్వయో విదితో’’తి (దీ. ని. ౨.౧౪౬) వుత్తం.

ఏవం సఙ్ఖేపేన సకలసబ్బఞ్ఞుగుణేహి భగవన్తం అభిత్థవిత్వా ఇదాని సద్ధమ్మం థోమేతుం ‘‘విజ్జాచరణసమ్పన్నా’’తిఆదిమాహ. తత్థ విజ్జాచరణసమ్పన్నా హుత్వాతి వచనసేసో. విన్దియం ధమ్మానం సలక్ఖణం, సామఞ్ఞలక్ఖణఞ్చ విన్దతీతి విజ్జా, లోభక్ఖన్ధాదీని వా విజ్ఝనట్ఠేన విజ్జా, చతున్నం వా అరియసచ్చానం విదితకరణట్ఠేన విజ్జాతి ఏవం తావేత్థ వచనత్థతో విజ్జా వేదితబ్బా. పభేదతో పన తిస్సోపి విజ్జా విజ్జా భయభేరవసుత్తే ఆగతనియామేనేవ, అట్ఠపి విజ్జా విజ్జా అమ్బట్ఠసుత్తాదీసు (దీ. ని. ౧.౨౭౮ ఆదయో) ఆగతనియామేనేవ. చరన్తి తేహీతి చరణాని, సీలసంవరాదయో పఞ్చదస ధమ్మా, ఇతి ఇమాహి విజ్జాహి, ఇమేహి చ చరణేహి సమ్పన్నా సమ్పన్నాగతాతి విజ్జాచరణసమ్పన్నా.

యేనాతి యేన ధమ్మేన కరణభూతేన, హేతుభూతేన చ. తత్థ మగ్గధమ్మస్స కరణత్థో వేదితబ్బో నియ్యానకిరియాసాధకతమభావతో, నిబ్బానధమ్మస్స హేతుఅత్థో ఆరమ్మణపచ్చయభావతో. పచ్చయత్థో హి అయం హేత్వత్థో. పరియత్తిధమ్మస్సపి హేతుఅత్థో యుజ్జతేవ పరమ్పరాయ హేతుభావతో. ఫలధమ్మే పన ఉభయమ్పి సమ్భవతి. కథం? ‘‘తాయ సద్ధాయ అవూపసన్తాయా’’తి వచనతో మగ్గేన సముచ్ఛిన్నానం కిలేసానం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానకిచ్చతాయ ఫలస్స నియ్యానానుగుణతా, నియ్యానపరియోసానతా చాతి ఇమినా పరియాయేన సియా కరణత్థో నియ్యానకిరియాయ. సకదాగామిమగ్గవిపస్సనాదీనం పన ఉపనిస్సయపచ్చయభావతో సియా హేతుఅత్థో. ఏవఞ్చ కత్వా అగ్గప్పసాదసుత్తాదీసు (ఇతివు. ౯౦) అగ్గాదిభావేన అగ్గహితాపి ఫలపరియత్తిధమ్మా ఛత్తమాణవకవిమానాదీసు (వి. వ. ౮౮౬ ఆదయో) సరణీయభావేన గహితాతి తేసం మగ్గనిబ్బానానం వియ మహాఅట్ఠకథాయం సరణభావో ఉద్ధటో. విసేసతో చేత్థ మగ్గపరియాపన్నా ఏవ విజ్జాచరణధమ్మా వేదితబ్బా. తే హి నిప్పరియాయేన నియ్యానకిరియాయ సాధకతమభూతా, న ఇతరే. ఇతరేసం పన నియ్యానత్థతాయ నియ్యానతా. యది ఏవం కస్మా ‘‘విజ్జాచరణసమ్పన్నా హుత్వా’’తి వుత్తం, నియ్యానసమకాలమేవ హి యథావుత్తవిజ్జాచరణసమ్పత్తిసమధిగమోతి? నాయం విరోధో సమానకాలతాయ ఏవ అధిప్పేతత్తా యథా ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౦౪, ౪౦౦; ౩.౪౨౧, ౪౨౫, ౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౩-౪౫; ౪.౬౦; కథా. ౪౬౫, ౪౬౭). సమ్పన్నాతి వా పదస్స వత్తమానకాలత్థతా వేదితబ్బా ‘‘ఉప్పన్నా ధమ్మా’’తి (ధ. స. తికమాతికా ౧౭) ఏత్థ ఉప్పన్నసద్దస్స వియ. ఏవఞ్చ కత్వా వచనసేసమన్తరేనేవ పదయోజనా సిద్ధా హోతి. ‘‘యేనా’’తి చ పదం ఉభయత్థ సమ్బన్ధితబ్బం ‘‘యేన ధమ్మేన విజ్జాచరణసమ్పన్నా, యేన ధమ్మేన నియ్యన్తీ’’తి.

లోకతోతి ఖన్ధాదిలోకతో, వట్టతోతి అత్థో. న్తి తం మగ్గనిబ్బానఫలపరియత్తిభేదం ధమ్మం. ఉత్తమన్తి సేట్ఠం. తథా హేస అత్తనా ఉత్తరితరస్స అభావేన ‘‘అనుత్తరో’’తి వుచ్చతి. తత్థ మగ్గస్స నియ్యానహేతుఆదిఅత్థేన, నిబ్బానస్స నిస్సరణవివేకాదిఅత్థేన, ఫలస్స అరియసన్తభావాదిఅత్థేన చ సేట్ఠతా వేదితబ్బా. స్వాయమత్థో ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪) ఆదిసుత్తపదానుసారేన విభావేతబ్బో.

ధమ్మన్తి యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే అపాయతో, సంసారతో చ అపతమానే కత్వా ధారేతీతి ధమ్మో. సమ్మా, సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధో, సబ్బఞ్ఞుతాఅనావరణఞాణో సమన్తచక్ఖు భగవా, తేన యథా సమ్మాసమ్బోధిసమధిగమేనేవ సబ్బే బుద్ధగుణా సమ్పాపుణీయన్తి, ఏవం సమ్మదేవ ఆసేవనాయ భావనాయ బహులీకిరియాయ సమ్మాపటిపత్తియా సమ్మదేవ పచ్చవేక్ఖణాయ సక్కచ్చం ధమ్మదేసనాయ వేనేయ్యసన్తానేసు పతిట్ఠాపనేన –

‘‘అరియం, వో భిక్ఖవే, సమ్మాసమాధిం దేసేస్సామి (మ. ని. ౩.౧౩౬; పేటకో. ౨౪). మగ్గానట్ఠఙ్గికో సేట్ఠో (ధ. ప. ౨౭౩; నేత్తి. ౧౭౦; పేటకో. ౩౦). యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪). ఏకాయనో అయం, భిక్ఖవే, మగ్గో సత్తానం విసుద్ధియా (దీ. ని. ౨.౩౭౩; మ. ని. ౧.౧౦౬; సం. ని. ౫.౩౬౭, ౩౮౪). ధమ్మం, వో భిక్ఖవే, దేసేస్సామి ఆదికల్యాణ’’న్తి (మ. ని. ౩.౪౨౦; నేత్తి. ౫) –

ఆదివచనేహి, అభిత్థవనేన చ పూజితో మానితో అపచితోతి సమ్మాసమ్బుద్ధపూజితో, తం సమ్మాసమ్బుద్ధపూజితం ధమ్మం వన్దేతి సమ్బన్ధో.

అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యస్స ధమ్మస్స అధిగమనే విజ్జాసమ్పన్నా చేవ హోన్తి చరణసమ్పన్నా చ, సబ్బవట్టదుక్ఖతో చ నియ్యన్తి, తమేవ అరియానం సకలగుణసమఙ్గిభావనిమిత్తం, అనవసేసదుక్ఖనిస్సరణహేతుభూతఞ్చ ఉత్తమం పవరం సద్ధిం పరియత్తిధమ్మేన నవవిధం లోకుత్తరధమ్మం భగవతాపి సమ్మాపటిపత్తిఆదివిధినా పూజితం నమామి, అభిత్థవామి వాతి.

ఏత్థ చ ‘‘యేన లోకతో నియ్యన్తి, విజ్జాచరణసమ్పన్నా చ హోన్తీ’’తి పదద్వయేన యథాక్కమం ధమ్మస్స భావేతబ్బభావో, సచ్ఛికాతబ్బభావో చ వుత్తో. తేసు పఠమేన విజ్జాసమ్పత్తియా ధమ్మం థోమేతి, దుతియేన విముత్తిసమ్పత్తియా. తథా పఠమేన ఝానసమ్పదాయ, దుతియేన విమోక్ఖసమ్పదాయ. పఠమేన వా సమాధిసమ్పదాయ, దుతియేన సమాపత్తిసమ్పదాయ. పఠమేన వా ఖయఞాణభావేన, దుతియేన అనుప్పాదఞాణభావేన. అథ వా పురిమేన విజ్జూపమతాయ, దుతియేన వజిరూపమతాయ. పురిమేన వా విరాగసమ్పత్తియా, దుతియేన నిరోధసమ్పత్తియా. తథా పఠమేన నియ్యానభావేన, దుతియేన నిస్సరణభావేన. పఠమేన వా హేతుభావేన, దుతియేన అసఙ్ఖతభావేన. పఠమేన వా దస్సనభావేన, దుతియేన వివేకభావేన. పఠమేన వా అధిపతిభావేన, దుతియేన అమతభావేన ధమ్మం థోమేతి. అథ వా పఠమేన నియ్యానికభావదస్సనతో స్వాక్ఖాతతాయ ధమ్మం థోమేతి, దుతియేన సచ్ఛికాతబ్బభావతో సన్దిట్ఠికతాయ. తథా పురిమేన అకాలికతాయ, పచ్ఛిమేన ఏహిపస్సికతాయ. పురిమేన వా ఓపనేయ్యికతాయ, పచ్ఛిమేన పచ్చత్తం వేదితబ్బతాయ ధమ్మం థోమేతి.

‘‘ఉత్తమ’’న్తి చ ఏతేన అఞ్ఞస్స విసిట్ఠస్స అభావదీపనేన పరిపుణ్ణతాయ ధమ్మం థోమేతి, ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధపూజిత’’న్తి ఏతేన పరిసుద్ధతాయ. సబ్బదోసాపగమేన హిస్స పూజనీయతా. పరిసుద్ధతాయ చస్స పహానసమ్పదా, పరిపుణ్ణతాయ పభవసమ్పదా. పహానసమ్పత్తియా చ భావనాపారిపూరీ అనవసేసదోససముగ్ఘాటనతో, పభవసమ్పత్తియా సచ్ఛికిరియనిబ్బత్తి తతుత్తరి కరణీయాభావతో. అనఞ్ఞసాధారణతాయ హి ఉత్తమోతి. తథా భావేతబ్బభావేనస్స సహ పుబ్బభాగసీలాదీహి సేక్ఖా సీలసమాధిపఞ్ఞాక్ఖన్ధా, సచ్ఛికాతబ్బభావేన సహ అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా అసేక్ఖా సీలసమాధిపఞ్ఞాక్ఖన్ధా దస్సితా హోన్తీతి.

ఏవం సఙ్ఖేపేన సబ్బసద్ధమ్మగుణేహి సద్ధమ్మం థోమేత్వా ఇదాని అరియసఙ్ఘం థోమేతుం ‘‘సీలాదిగుణసమ్పన్నో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సీలాదిగుణసమ్పన్నోతి సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తియాదిగుణేహి సమ్పన్నో సమన్నాగతో, సమ్పన్నసీలాదిగుణో వా. అరియానఞ్హి తంతంమగ్గవజ్ఝకిలేసప్పహానేన హతపటిపక్ఖా సువిసుద్ధా సీలాదయో ‘‘సమ్పన్నా’’తి వత్తబ్బతం అరహన్తి, న పుథూజ్జనానం, యతో ‘‘సుప్పటిపన్నో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౭౪; అ. ని. ౬.౧౦; ఉదా. ౧౮) అరియసఙ్ఘో థోమీయతి. అథ వా సీలాదిగుణసమ్పన్నోతి పరిపుణ్ణసీలాదిగుణో. అరియపుగ్గలానఞ్హి అరియసచ్చప్పటివేధేన సహేవ యథారహం సేక్ఖాసేక్ఖా సీలాదిధమ్మక్ఖన్ధా పారిపూరిం గచ్ఛన్తీతి. ఠితో మగ్గఫలేసూతి మగ్గేసు, ఫలేసు చ ఠితో, మగ్గట్ఠో, ఫలట్ఠో చాతి అత్థో. యోతి అనియమతో అరియసఙ్ఘం నిద్దిసతి, తస్స ‘‘త’’న్తి ఇమినా నియమం వేదితబ్బం.

నను చ అరియసఙ్ఘే న సబ్బే అరియపుగ్గలా మగ్గట్ఠా, నాపి సబ్బే ఫలట్ఠాతి? సచ్చమేతం, అవయవధమ్మేన పన సముదాయం నిద్దిసన్తో ఏవమాహ యథా ‘‘సమం చుణ్ణ’’న్తి. యథా హి యోగచుణ్ణస్స అవయవేసు లబ్భమానో సమభావో సముదాయే అపదిసీయతి ‘‘సమం చుణ్ణ’’న్తి, ఏవం అరియసఙ్ఘస్స అవయవభూతేసు అరియపుగ్గలేసు లబ్భమానో మగ్గట్ఠఫలట్ఠభావో సముదాయభూతే అరియసఙ్ఘే ఠితో ‘‘మగ్గఫలేసూ’’తి అపదిట్ఠోతి వేదితబ్బం.

ఆరకత్తా కిలేసేహి, అనయే న ఇరియనతో, అయే చ ఇరియనతో, సదేవకేన చ లోకేన ‘‘సరణ’’న్తి అరణీయతో అరియో, దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతత్తా సఙ్ఘో, అరియో చ సో సఙ్ఘో చాతి అరియసఙ్ఘో, తం అరియసఙ్ఘం. పుజ్జభవఫలనిబ్బత్తనతో అత్తనో సన్తానం పునాతీతి వా పుఞ్ఞం, ఖిత్తం వుత్తం బీజం విరుహనట్ఠానతాయ తాయతి రక్ఖతీతి ఖేత్తం కేదారాది, ఖేత్తం వియాతి ఖేత్తం, సత్తానం పుఞ్ఞస్స మహప్ఫలభావకరణేన విరుహనట్ఠానతాయ ఖేత్తన్తి పుఞ్ఞక్ఖేత్తం. అనుత్తరం వన్దేతి సమ్బన్ధో.

ఏత్థ చ ‘‘సీలాదిగుణసమ్పన్నో’’తి ఏతేన అరియసఙ్ఘస్స భగవతో అనుజాతపుత్తతం దస్సేతి, తేనస్స పభవసమ్పదా దీపితా హోతి. ‘‘ఠితో మగ్గఫలేసూ’’తి ఏతేన పహానసమ్పదం, ఞాణసమ్పదఞ్చ దస్సేతి కిలేసానం సముచ్ఛేదప్పటిప్పస్సద్ధిప్పహానదీపనతో, మగ్గఫలఞాణాధిగమదీపనతో చ. ‘‘అరియసఙ్ఘ’’న్తి ఏతేన పభవసమ్పదం సబ్బసఙ్ఘానం అగ్గభావదీపనతో, సదేవకేన చ లోకేన అరణీయభావదీపనతో. ‘‘పుఞ్ఞక్ఖేత్తం అనుత్తర’’న్తి ఏతేన లోకస్స బహూపకారతం దస్సేతి అగ్గదక్ఖిణేయ్యభావదీపనతో.

తథా ‘‘సీలాదిగుణసమ్పన్నో’’తి ఇదం అరియసఙ్ఘస్స సమ్మాఉజుఞాయసామీచిప్పటిపన్నభావదీపనం. ‘‘ఠితో మగ్గఫలేసూ’’తి ఇదం సతిపి సన్తానవిభాగేన అనేకభావే చతుపురిసయుగఅట్ఠపురిసపుగ్గలభావదీపనం. ‘‘అరియసఙ్ఘ’’న్తి ఇదం ఆహునేయ్యాదిభావదీపనం. ‘‘పుఞ్ఞక్ఖేత్తం అనుత్తర’’న్తి ఇదం లోకస్స హితసుఖాయ పటిపన్నతాదీపనం. తథా ‘‘ఠితో మగ్గఫలేసూ’’తి ఇదం అరియసఙ్ఘస్స లోకుత్తరసరణగమనసబ్భావదీపనం, తేనస్స భగవతో ఓరసపుత్తభావో దస్సితో హోతి. ‘‘సీలాదిగుణసమ్పన్నో’’తి ఇమినా పనస్స విహతవిధస్తకిలేసా అనవసేసా సేక్ఖాసేక్ఖా సీలాదిధమ్మక్ఖన్ధా దస్సితా. ‘‘అరియసఙ్ఘం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం అనుత్తర’’న్తి ఇమినా తేసం తేసఞ్ఞేవ యథావుత్తగుణవిసేసానం సుపరిసుద్ధతం దీపేతి. తేనస్స మహానుభావతం, అనుత్తరదక్ఖిణేయ్యభావం, వన్దనారహభావం, అత్తనో చ వన్దనాకిరియాయ ఖేత్తఙ్గతభావం దీపేతి. సరణగమనఞ్చ సావకానం సబ్బగుణానం ఆది, సపుబ్బభాగప్పటిపదా సేక్ఖా సీలక్ఖన్ధాదయో మజ్ఝే, అసేక్ఖా సీలక్ఖన్ధాదయో పరియోసానన్తి ఆదిమజ్ఝపరియోసానకల్యాణా సబ్బే అరియసఙ్ఘగుణా ఇమాయ గాథాయ పకాసితాతి వేదితబ్బం.

ఏవం గాథాత్తయేన సఙ్ఖేపతో సకలగుణసంకిత్తనముఖేన రతనత్తయస్స పణామం కత్వా ఇదాని తం నిపచ్చకారం యథాధిప్పేతే పయోజనే పరిణామేన్తో ‘‘వన్దనాజనిత’’న్తి గాథమాహ. తత్థ వన్దనాజనితన్తి వన్దనాకారేన నిబ్బత్తితం, రతనత్తయగుణాభిత్థవనవసేన, నిపచ్చకారవసేన వా ఉప్పాదితన్తి అత్థో. ఇతీతి ఏవం ‘‘మహాకారుణిక’’న్తిఆదిప్పకారేన. రతిజననట్ఠేన రతనం, బుద్ధధమ్మసఙ్ఘా, చిత్తీకతాదిభావో వా రతనట్ఠో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘చిత్తీకతం మహగ్ఘఞ్చ, అతులం దుల్లభదస్సనం;

అనోమసత్తపరిభోగం, రతనం తేన వుచ్చతీ’’తి. (ఖు. పా. అట్ఠ. ౬.౩; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩; సం. ని. ౫.౨౨౩; సు. ని. అట్ఠ. ౧.౨౨౬; మహాని. అట్ఠ. ౫౦; దీ. ని. టీ. ౧.గన్థారమ్భకథా; మ. ని. టీ. ౧.౪; సం. ని. టీ. ౧.౧.౪; అ. ని. టీ. ౧.౧.౪; సారత్థ. టీ. ౧.గన్థారమ్భకథావణ్ణనా);

చిత్తీకతభావాదయో చ అనఞ్ఞసాధారణా బుద్ధాదీసు ఏవ లబ్భన్తి, రతనానం తయం రతనత్తయం, తస్మిం రతనత్తయే. హతన్తరాయోతి విధస్తఉపద్దవో హుత్వాతి సమ్బన్ధో, ఏతేన అత్తనో పసాదసమ్పత్తియా, రతనత్తయస్స చ ఖేత్తభావసమ్పత్తియా తస్స పుఞ్ఞస్స అత్థసంవణ్ణనాయ ఉపఘాతకఉపద్దవానం విహననే సమత్థతం దస్సేతి. సబ్బత్థాతి సబ్బస్మిం అన్తో చేవ బహి చ, అజ్ఝత్తికబాహిరవత్థూసూతి అత్థో. సబ్బత్థాతి వా సబ్బస్మిం కాలే, సంవణ్ణనాయ ఆదిమజ్ఝపరియోసానకాలేసూతి వుత్తం హోతి. హుత్వాతి పుబ్బకాలకిరియా, తస్స ‘‘కరిస్సామత్థవణ్ణన’’న్తి ఏతేన సమ్బన్ధో. తస్సాతి యం రతనత్తయే వన్దనాజనితం పుఞ్ఞం, తస్స. తేజసాతి ఆనుభావేన బలేన.

ఏవం రతనత్తయవన్దనాయ పయోజనం దస్సేత్వా ఇదాని నేత్తిప్పకరణస్స గమ్భీరత్థత్తా అత్థసంవణ్ణనాయ దుక్కరభావం దస్సేతుం ‘‘ఠితి’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఠితిన్తి ఠానం అనన్తరధానం అవిచ్ఛేదప్పవత్తిం. ఆకఙ్ఖమానేనాతి ఇచ్ఛమానేన పత్థయన్తేన, ‘‘అహోవతాయం సద్ధమ్మనేత్తి చిరం తిట్ఠేయ్యా’’తి ఏవం పత్థయన్తేనాతి వుత్తం హోతి. చిరన్తి దీఘకాలం, పఞ్చవస్ససహస్సపరిమాణం కాలన్తి అత్థో. సద్ధమ్మనేత్తియాతి సద్ధమ్మసఙ్ఖాతాయ నేత్తియా. సద్ధమ్మో హి వేనేయ్యసన్తానేసు అరియగుణానం నయనతో నేత్తి, సద్ధమ్మస్స వా నేత్తి సద్ధమ్మనేత్తి, తస్సా సద్ధమ్మనేత్తియా, స్వాయమత్థో అట్ఠకథాయం విచారితో ఏవ. థేరేనాతి థిరగుణయుత్తేన. అభియాచితోతి ఆదరగారవేన యాచితో. అభిముఖం వా యాచితో, అనుత్తరం కత్వా యాచితోతి అత్థో. ఉద్దిస్స వా యాచితో, గరుతరం కత్వా యాచితోతి అత్థో, ‘‘కరోతు ఆయస్మా నేత్తిప్పకరణస్స కఞ్చి అత్థసంవణ్ణన’’న్తి ఏవం నేత్తియా అత్థసంవణ్ణనం పతి అజ్ఝేసితోతి వుత్తం హోతి. ఏత్థ చ సద్ధమ్మస్స చిరం ఠితికామేన అజ్ఝాసయసమ్పన్నేన సాసనే థిరగుణయుత్తేన సబ్రహ్మచారినా ఆదరగారవేన, అభిముఖం వా యాచితేన మే న సక్కా తస్స అభియాచనం పటిక్ఖిపితున్తి దస్సేతి ‘‘ఠితిం ఆకఙ్ఖమానేనా’’తి గాథాయ.

పదుముత్తరనాథస్సాతి పదుముత్తరస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స. పస్సతాతి పుబ్బేనివాసచక్ఖునా, సమన్తచక్ఖునా ఏవ వా హత్థతలే ఠపితఆమలకం వియ అభినీహారం పస్సన్తేన. తాదినాతి తాదిభావయుత్తేన, సబ్బత్థ వా నిబ్బికారేన, ‘‘అమ్హాకం భగవతా’’తి వచనసేసో. యస్సాతి ఆయస్మతో మహాకచ్చానత్థేరస్స. ఠపితోతి –

‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థం విభజన్తానం యదిదం మహాకచ్చానో’’తి (అ. ని. ౧.౧౮౮, ౧౯౭) –

ఏవం ఠపితో. సీలాదిగుణవిసేసేహి మహన్తా సావకాతి మహాసావకా (థేరగా. అట్ఠ. ౨.౧౨౮౮; అ. ని. టీ. ౨.౩.౫౯), మహాకస్సపాదయో, తేసు అయమాయస్మా అఞ్ఞతరోతి, మహాసావకో చ సో గుణవిసేసయోగతో ఉత్తమో చాతి మహాసావకుత్తమో.

ఝానాదీసు సాతిసయానం ఆవజ్జనాదివసీభావానం, అరియిద్ధివసేన పరమస్స చ చేతోవసీభావస్స అధిగతత్తా వసిప్పత్తో. అత్థాదీసు సవిసేసభేదగతపటిసమ్భిదాఞాణత్తా పభిన్నపటిసమ్భిదో. ‘‘పణ్డితో, భిక్ఖవే, మహాకచ్చానో, మహాపఞ్ఞో, భిక్ఖవే, మహాకచ్చానో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౦౫) అనేకేసు ఠానేసు భగవతా పసంసితత్తా సమ్బుద్ధేన పసంసితో. తేన వుత్తం ‘‘సత్థు చేవ సంవణ్ణితో సంభావితో, విఞ్ఞూనఞ్చ సబ్రహ్మచారిన’’న్తి.

అనుమోదితాతి ‘‘సాధు సాధు, కచ్చాన, సాధు ఖో, త్వం కచ్చాన, ఇమం ధమ్మసంవణ్ణనం అభాసీ’’తి ఏవం అనుమోదితా. ఏకస్మిం కిర సమయే అయం మహాథేరో జమ్బువనసణ్డే విహరన్తో అత్తనో సన్తికావచరానం భిక్ఖూనం ఇమం హారనయపటిమణ్డితం పకరణం అభాసి. భాసిత్వా చ భగవతో సన్తికం ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో యథాభాసితం ఇమం పకరణం భగవతో నివేదేసి. తం సుత్వా భగవా ‘‘సాధు సాధూ’’తిఆదినా అనుమోదిత్వా ‘‘తస్మాతిహ, త్వం కచ్చాన, ఇమం ధమ్మసంవణ్ణనం ధమ్మనేత్తిత్వేవ ధారేహీ’’తి నామగ్గహణం అకాసీతి వదన్తి. దేసనాహారాదినన్దియావట్టనయాదిహారనయానుసారేనేవ సబ్బధమ్మసంవణ్ణనానం గతియోతి ఆహ ‘‘సాసనస్స సదాయత్తా, నవఙ్గస్సత్థవణ్ణనా’’తి.

గమ్భీరఞాణేహీహి గమ్భీరేహి ఞాణేహి, న సద్ధామత్తకేన, గమ్భీరఞాణేహి వా మహాపఞ్ఞేహి అరియేహి. పకరణస్స గమ్భీరత్థతం, అత్తనో చ ఞాణస్స నాతివిసయతం విదిత్వా సంవణ్ణనారమ్భే సంసీదన్తమ్పి మం సాసనగుణాదిఉపనిస్సయసమ్పదా ఉస్సాహేసీతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆదినా.

‘‘పఞ్చపి నికాయే ఓగాహేత్వా’’తి ఇమినా నేత్తియా పఞ్చపి మహానికాయే అనుపవిసిత్వా అవట్ఠానం, తేసం సంవణ్ణనాభావఞ్చ దీపేతి. తత్థ ‘‘కతమో అస్సాదో చ ఆదీనవో చా’’తిఆదిపేటకోపదేసపాళిం (పేటకో. ౨౩) ఆనేత్వా ఇధ దేసనాహారాదీనం పదత్థవినిచ్ఛయో పేటకేన సంసన్దనం నామ. ‘‘యథాబల’’న్తి ఇమినా సబ్బథా సబ్బభాగేనాపి నేత్తియా సంవణ్ణనా మయా న సుకరా కాతుం, అత్తనో పన ఞాణబలానురూపం కరిస్సామీతి నిరతిమానతం దీపేతి.

సువిసుద్ధన్తి సుట్ఠు విసుద్ధం, నికాయన్తరలద్ధిదోసేహి అన్తరన్తరా అనుప్పవేసితేహి అసమ్మిస్సన్తి అధిప్పాయో. అసంకిణ్ణన్తి సనికాయేపి పదత్థన్తరపరికప్పనాదినా అసంకిణ్ణం తాదిససఙ్కరరహితం అనాకులం సుపరిచ్ఛిన్నం. వివిధేహి ఆకారేహి నిచ్ఛినోతీతి వినిచ్ఛయో. అత్థానం వినిచ్ఛయో అత్థవినిచ్ఛయో. గణ్ఠిట్ఠానభూతేసు అత్థేసు ఖిలమద్దనాకారేన పవత్తా విమతిచ్ఛేదకథా, నిపుణో సుఖుమో సణ్హో అత్థవినిచ్ఛయో ఏతస్సాతి నిపుణత్థవినిచ్ఛయో. అథ వా అత్థే వినిచ్ఛినోతీతి అత్థవినిచ్ఛయో, యథావుత్తఅత్థవిసయఞాణం, నిపుణో ఛేకో అత్థవినిచ్ఛయో ఏతస్సాతి నిపుణత్థవినిచ్ఛయో, తం నిపుణత్థవినిచ్ఛయం. సమయన్తి సిద్ధన్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – మహావిహారవాసీనం సిద్ధన్తో వుత్తనయేన సుపరిసుద్ధో, అనాకులో, సణ్హసుఖుమవినిచ్ఛయో చ, సిద్ధన్తం తం అవిలోమేన్తో అనుకూలతో తత్థ సిద్ధంయేవ ధమ్మనేత్తిం పకాసయన్తో నేత్తిప్పకరణస్స అత్థసంవణ్ణనం కరిస్సామీతి.

పమాదలేఖన్తి అపరభాగే పోత్థకారుళ్హకాలే పమజ్జిత్వా లిఖనవసేన పవత్తప్పమాదపాఠం. వజ్జేత్వాతి అపనేత్వా. పాళిం సమ్మా నియోజయన్తి తం తం నేత్తిపాళిం తత్థ తత్థ ఉదాహరణభావేన ఆనీతసుత్తే సమ్మదేవ నియోజేన్తో, అత్థసంవణ్ణనాయ వా తం తం ఉదాహరణసుత్తసఙ్ఖాతం పాళిం తస్మిం తస్మిం లక్ఖణభూతే నేత్తిగన్థే సమ్మదేవ నియోజేన్తో. ఉపదేసన్తి నేత్తిఉపనిసం నేత్తిహదయం. య్వాయం సపట్ఠానవిభాగస్స తేత్తింసవిధస్స నేత్తిపదత్థస్స సహ నిమిత్తవిభాగేన అసఙ్కరతో వవత్థితో విసయో, తం. విభావేన్తో పకాసేన్తో. తస్సా నేత్తియా కరిస్సామి అత్థవణ్ణనన్తి సమ్బన్ధో.

ఏత్థ చ ‘‘అభియాచితో’’తి ఇమినా అత్థసంవణ్ణనాయ నిమిత్తం దస్సేతి, ‘‘ఠితిం ఆకఙ్ఖమానేన చిరం సద్ధమ్మనేత్తియా’’తి ఇమినా పయోజనం, ‘‘కరిస్సామత్థవణ్ణన’’న్తి ఇమినా పిణ్డత్థం. సంవణ్ణియమానా హి పకరణత్థా సంవణ్ణనాయ పిణ్డత్థో. ‘‘తముపనిస్సాయా’’తిఆదినా కరణప్పకారం.

ఇదాని సంవణ్ణనాయ సవనే నియోజేన్తో ‘‘ఇతి అత్థ’’న్తి ఓసానగాథమాహ. తత్థ ‘‘సక్కచ్చ’’న్తి పదం ఉభయత్థ యోజేతబ్బం ‘‘సక్కచ్చం విభజన్తస్స, సక్కచ్చం నిసామయథా’’తి.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిదానకథావణ్ణనా

వచనత్థజాననేన విదితప్పకరణత్థసామఞ్ఞత్థస్స పకరణకథా వుచ్చమానా సోభేయ్యాతి నేత్తిపదత్థపరిజాననమేవ ఆదిమ్హి యుత్తరూపన్తి తదత్థం పుచ్ఛతి ‘‘తత్థ కేనట్ఠేన నేత్తీ’’తి. తత్థ తత్థాతి ‘‘తస్సా నేత్తియా కరిస్సామత్థవణ్ణన’’న్తి యదిదం వుత్తం, తస్మిం; యస్సా కరిస్సామత్థవణ్ణనన్తి పటిఞ్ఞాతం, సా నేత్తి కేనట్ఠేన నేత్తీతి అత్థో. తత్థాతి వా ‘‘నేత్తిప్పకరణస్సా’’తి ఏతస్మిం వచనే యా నేత్తి వుత్తా, సా కేనట్ఠేన నేత్తీతి అత్థో. ‘‘నయనట్ఠేనా’’తి ఇదం కత్తుకరణాధికరణసాధనానం సాధారణవచనన్తి ‘‘అరియధమ్మం నయతీ’’తి కత్తుసాధనవసేన తావ నేత్తిసద్దస్స అత్థం వత్వా ఇదాని కరణాధికరణసాధనవసేన వత్తుం ‘‘నయన్తి తాయా’’తిఆది వుత్తం.

తథా హి వుత్తన్తి నేత్తిఉపదేసాధీనత్తా ఏవ సుత్తావబోధస్స వుత్తం. పేటకే ‘‘తస్మా నిబ్బాయితుకామేన సుతమయేన అత్థా పరియేసితబ్బా, తత్థ పరియేసనాయ అయం అనుపుబ్బీ భవతి సోళస హారా పఞ్చ నయా అట్ఠారస మూలపదానీ’’తిఆది (పేటకో. ౩). హారనయవిచారణా వినిముత్తో అత్థసంవణ్ణనావిసేసో నత్థీతి ఆహ ‘‘సుత్తస్స అత్థసంవణ్ణనా నేత్తిఉపదేసాయత్తా’’తి. స్వాయమత్థో పరతో పకిణ్ణకకథాయం ఆవి భవిస్సతి. ఏవం మహావిసయా చాయం నేత్తి కుతో పభవాతి ఆహ ‘‘సుత్తప్పభవా’’తి, ఏతేన నేత్తియా పమాణభూతతం దస్సేతి. ఇదఞ్చ సుత్తస్స నేత్తిసన్నిస్సయతాపరిదీపనపరం, న థేరప్పభవతాపటిక్ఖేపపరం. థేరో హి పఞ్చ మహానికాయే ఓగాహేత్వా తంసన్నిస్సయేనేవ తేసం సంవణ్ణనాభూతం ఇమం పకరణం అభాసి, తస్మా అయమేవ సంవణ్ణనాధమ్మో, యదిదం సంవణ్ణేతబ్బధమ్మసన్నిస్సయతా.

పకరణపరిచ్ఛేదతోతి పకరణస్స విభాగతో. హారవిచారాదయో హి తయో నేత్తిప్పకరణస్స విభాగా, పకరణభూతపరిచ్ఛేదతో వా. తీణి హి ఏతాని పకరణాని తయో అధికారా, యదిదం హారవిచారాదయో. పాళివవత్థానతోతి పాఠసన్నివేసతో.

‘‘సబ్బో హి పకరణత్థో’’తిఆదినా సఙ్గహవారస్స అన్వత్థసఞ్ఞతం దస్సేతి. ‘‘నను చేత్థ పట్ఠానం అసఙ్గహిత’’న్తి చోదకో బ్యభిచారమాహ. ఇతరో యదిపి సరూపతో అసఙ్గహితం, అత్థతో పన సఙ్గహితన్తి దస్సేన్తో ‘‘నయిదమేవ’’తిఆదినా పరిహరతి. పున ‘‘తథా హీ’’తిఆదినా తమేవత్థం పాళియా పాకటతరం కరోతి. అత్థనయా నన్దియావట్టాదయో. సఙ్ఖారత్తికా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదయో, కాయసఙ్ఖారాదయో చ. తేసు అత్థనయానం అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్గహో పరతో ఆవి భవిస్సతి. ఇతరే పన కామావచరా, రూపావచరా చ కుసలా చేతనా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో, అకుసలా చేతనా అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో, అరూపావచరా కుసలా చేతనా ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో. పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో చ అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో చ కాయద్వారప్పవత్తో కాయసఙ్ఖారో, సో ఏవ వచీద్వారప్పవత్తో వచీసఙ్ఖారో, మనోద్వారప్పవత్తో పన తివిధోపి చిత్తసఙ్ఖారో. ఇతి జాతివసేన పురిమత్తికే వుత్తా ఏవ ధమ్మా ద్వారవసేన దుతియత్తికే వుత్తా, తే ఏవ చ పురిమత్తికేతి అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్గహో వేదితబ్బో.

యత్థాతి యస్మిం వారే. పేటకేతి పేటకోపదేసే. సమ్పతమానాతి సంవణ్ణనావసేన సన్నిపతన్తా. ‘‘బ్యఞ్జనవిధిపుథుత్తా’’తి ఇదం ఏకస్మిం సుత్తే అనేకేసం హారానం సన్నిపతనస్స కారణవచనం. తథా హి ‘‘అనేకసామత్థియనిచితా సద్దా’’తి అక్ఖరచిన్తకా వదన్తి.

‘‘న సరూపతో’’తి ఇమినా సఙ్గహవారే వియ ఉద్దేసనిద్దేసవారేసుపి పట్ఠానస్స అత్థతో ఉద్ధటతం దస్సేతి. మూలపదగ్గహణేనేవ గహితత్తా ఉద్దేసవారే తావ ఏవం హోతు, నిద్దేసవారే పన కథన్తి? తత్థాపి నయగ్గహణేనేవ మూలపదానిపి గహితానీతి వేదితబ్బం. న హి మూలపదేహి వినా కాచి నయయోజనా సమ్భవతి. అపరే పన ‘‘హారనయా వియ పట్ఠానం న సుత్తస్స సంవణ్ణనావిసేసో, అథ ఖో తస్మిం తస్మిం సుత్తే సంకిలేసభాగియతాదిలబ్భమానవిసేసమత్తన్తి న తస్స పకరణస్స పదత్థసఙ్గహో. ఏవఞ్చ కత్వా తేత్తింసాయ నేత్తిపదత్థేసు పట్ఠానం అసఙ్గహితం, ఉద్దేసనిద్దేసవారేసు చ అనుద్ధటమేవా’’తి వదన్తి.

‘‘పాళితో ఏవ విఞ్ఞాయతీ’’తి వుత్తమత్థం సమత్థేన్తో ‘‘తథా హి…పే… ఆభత’’న్తి ఆహ, తేన థేరేన భాసితభావో వియ భగవతా అనుమోదితభావోపి పాళిఅనుగతో ఏవాతి దస్సేతి. సావకభాసితత్తా నిదానం న వుత్తన్తి న సక్కా వత్తున్తి చోదేన్తో ‘‘సావక…పే… భాసిత’’న్తి ఆహ. నయిదం ఏకన్తికన్తి చ సావకభాసితబుద్ధభాసితభావో నిదానావచనస్స, నిదానవచనస్స చ అకారణం ఉభయత్థాపి ఉభయస్స దస్సనతో. తస్మా నిదానావచనేన నేత్తియా అసావకభాసితతా న సిజ్ఝతీతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘న చ తావతా తాని అప్పమాణం, ఏవమిధాపి దట్ఠబ్బ’’న్తి.

యేనేవ కారణేన నిదానావచనస్స పమాణభావసాధనతా, తేనేవ కారణేన ఇమస్స పకరణస్స పమాణభావసిద్ధీతి దస్సేతి ‘‘నిదానఞ్చ నామా’’తిఆదినా. ఇదాని ‘‘అథ వా’’తిఆదినా నేత్తియా నిదానావచనేన అబ్యభిచారహేతుమాహ. అయఞ్హేత్థ పయోగో న నేత్తియా నిదానం వత్తబ్బం పాళియా అత్థసంవణ్ణనాభావతో. యా హి పాళియా అత్థసంవణ్ణనా న తస్సా నిదానవచనం దిట్ఠం యథా పటిసమ్భిదామగ్గస్స, నిద్దేసాదీనఞ్చాతి.

‘‘అయం విభాగో’’తిఆదినా ఏకవిధతో పట్ఠాయ యావ చతురాసీతిసహస్సప్పభేదా, తావ యథాదస్సితస్స పకరణవిభాగస్స పున ‘‘ఆదినా నయేన పకరణవిభాగో వేదితబ్బో’’తి ఇదం నిగమనం. తత్థ ఆదినా నయేనాతి ఆదిసద్దేన అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మనిద్దేసతో పఞ్ఞత్తిపఞ్ఞపేతబ్బధమ్మవిభజనతో తియద్ధపరియాపన్నధమ్మవిచారతో చతురోఘనిత్థరణత్థతో పఞ్చాభినన్దనాదిప్పహానతో ఛతణ్హాకాయుపసమనతో సఙ్గహవారాదిసత్తవారసఙ్గహతో అట్ఠమిచ్ఛత్తసముగ్ఘాతదీపనతోతి ఏవమాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

౧. సఙ్గహవారవణ్ణనా

యన్తి అనియమత్థో సబ్బనామసద్దో కమ్మసాధనవసేన వుత్తో. అత్థావబోధనత్థో సద్దప్పయోగో అత్థపరాధీనో కేవలో అత్థపదత్థకో, సో పదత్థవిపరియేసకారినా ఇతి-సద్దేన పరభూతేన సద్దపదత్థకో జాయతీతి ఆహ ‘‘యన్తి అనియమతో ఉపయోగనిద్దేసో’’తి. లోకోతి కత్తునిద్దేసోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

ఏవం ‘‘య’’న్తిఆదీనం గాథాపదానం కమ్మకత్తుకిరియాకత్తువిసేసనాదిదస్సనవసేన అత్థం వత్వా ఇదాని అవయవజోతనవసేన పదత్థం దస్సేతుం ‘‘లోకియన్తి ఏత్థా’’తిఆదిమాహ. లోకసద్దో ఇధ సామత్థియతో సత్తలోకవచనో దట్ఠబ్బో. తేనాహ ‘‘పూజనకిరియాయోగ్యభూతతావసేనా’’తి. సాసనన్తరధానతో పరం పూజనా అఞ్ఞబుద్ధుప్పాదేన వేదితబ్బా, యథేతరహి విపస్సీఆదిసమ్మాసమ్బుద్ధానం. ‘‘దీపఙ్కరో’’తిఆదినా యదిపి బుద్ధవంసదేసనాయం (బు. వం. ౨.౭౫) భగవతావ వుత్తం, సుమేధపణ్డితత్తభావేన పన పవత్తిం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యథాహ భగవా సుమేధభూతో’’తి.

పరిఞ్ఞాక్కమేనాతి ఞాతపరిఞ్ఞాదిపటిపాటియా. లక్ఖణావబోధప్పటిపత్తియాతి విపస్సనాయ. తేన వుత్తం ‘‘సుఞ్ఞతముఖాదీహీ’’తి. తథా చ వుత్తన్తి విఞ్ఞూహి వేదనీయతాయ ఏవ సాసనవరస్స వుత్తం భగవతా –

‘‘ఏతు విఞ్ఞూ పురిసో అసఠో అమాయావీ ఉజుజాతికో, అహమనుసాసామి, అహం ధమ్మం దేసేమి, యథానుసిట్ఠం తథా పటిపజ్జమానో న చిరస్సేవ సామఞ్ఞేవ ఉస్సతి, సామం దక్ఖితీ’’తిఆది (మ. ని. ౨.౨౮౧).

యం-సద్దో సాసనవిసయో, లోకపాలసద్దో సత్థువిసయోపి లోకం పతి గుణీభూతోతి ‘‘తస్సా’’తి పటినిద్దేసస్స కథం సత్థువిసయతాతి చోదనం మనసికత్వా ఆహ ‘‘సలోకపాలోతి చేత్థా’’తిఆది, గుణీభూతోపి లోకపాలసద్దో పధానభూతో వియ పటినిద్దేసం అరహతి. అఞ్ఞో హి సద్దక్కమో, అఞ్ఞో అత్థక్కమోతి.

ధమ్మగారవేన భగవా ధమ్మం పూజేన్తో వేనేయ్యబన్ధవే అచిన్తేత్వా సమాపత్తిసమాపజ్జనధమ్మపచ్చవేక్ఖణాహి సత్తసత్తాహం వీతినామేసీతి ఆహ ‘‘భగవతో…పే… దీపేతబ్బా’’తి. తత్థ ఆదిసద్దేన సావకేహి ధమ్మస్సవనస్స, తేసం పచ్చుగ్గమనాదీనఞ్చ సఙ్గహో వేదితబ్బో.

ఇచ్చస్సాతి ఇతి అస్స, ఏవం భగవతో అవిపరీతఅనన్తరాయికనియ్యానికధమ్మదేసనాయ సబ్బఞ్ఞుతానావరణభావదీపనేనాతి అత్థో. తేనాతి చతువేసారజ్జయోగేన. తదవినాభావినా దసబల…పే… పకాసితా హోతి. ఆవేణికబుద్ధధమ్మాదీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణాని, చతుసచ్చఞాణాని, చతుపటిసమ్భిదాఞాణాని, పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదకఞాణాని, ఛ అభిఞ్ఞాఞాణాని, సత్త అరియధనాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అట్ఠ విజ్జా, అట్ఠసు పరిసాసు అకమ్పనఞాణాని, అట్ఠ విమోక్ఖా, నవ సమాధిచరియా, నవ అనుపుబ్బవిహారా, దస నాథకరణా ధమ్మా, దస అరియవాసా, ద్వాదస ధమ్మచక్కాకారా, తేరస ధుతధమ్మా, చుద్దస బుద్ధఞాణాని, పన్నరస చరణధమ్మా, సోళస ఞాణచరియా, సోళస ఆనాపానస్సతీ, ఏకూనవీసతి పచ్చవేక్ఖణఞాణాని, చతువీసతి పచ్చయవిభావనఞాణాని, చతుచత్తారీస ఞాణవత్థూని, సత్తసత్తతి ఞాణవత్థూని, చతువీసతికోటిసతసహస్ససమాపత్తిసఞ్చారిమహావజిరఞాణం, అనన్తనయసమన్తపట్ఠానపవిచయదేసనాకారప్పవత్తఞాణాని చాతి ఏవమాదీనం భగవతో గుణవిసేసానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

అపరో నయో – గుణవిసిట్ఠతం దీపేతి, సా చ గుణవిసిట్ఠతా మహాకరుణామహాపఞ్ఞాహి వేదితబ్బా తాహి సత్థుసమ్పత్తిసిద్ధితో. తత్థ మహాకరుణాయ పవత్తిభేదో ‘‘బహుకేహి ఆకారేహి పస్సన్తానం బుద్ధానం భగవన్తానం సత్తేసు మహాకరుణా ఓక్కమతీ’’తిఆదినా పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౧౧౭) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. మహాపఞ్ఞాయ పన పవత్తిభేదో వుత్తో ఏవ. తత్థ కరుణాయ భగవతో చరణసమ్పత్తి, పఞ్ఞాయ విజ్జాసమ్పత్తి. కరుణాయ సత్తాధిపతితా, పఞ్ఞాయ ధమ్మాధిపతితా. కరుణాయ లోకనాథతా, పఞ్ఞాయ అత్తనాథతా. కరుణాయ పుబ్బకారితా, పఞ్ఞాయ కతఞ్ఞుతా. కరుణాయ అపరన్తపతా, పఞ్ఞాయ అనత్తన్తపతా. కరుణాయ బుద్ధకరధమ్మసిద్ధి, పఞ్ఞాయ బుద్ధభావసిద్ధి. కరుణాయ పరేసం తారణం, పఞ్ఞాయ సయం తారణం. కరుణాయ సబ్బసత్తేసు అనుగ్గహచిత్తతా, పఞ్ఞాయ సబ్బధమ్మేసు విరత్తచిత్తతా పకాసితా హోతీతి అనవసేసతో పరహితపటిపత్తియా, అత్తహితసమ్పత్తియా చ పారిపూరీ వేదితబ్బా. తీసుపి అవత్థాసూతి హేతుఫలసత్తూపకారావత్థాసు.

అభిసమయో పటివేధసాసనస్స, మనసికరణం పటిపత్తిసాసనస్స, సవనాదీహి పరిచయకరణం పరియత్తిసాసనస్సాతి తిణ్ణమ్పి వసేన యోజేతబ్బో. తేనాహ ‘‘యథారహ’’న్తి. ‘‘సక్కచ్చం ధమ్మదేసనేనా’’తి ఇమినా ఇధ ‘‘సాసన’’న్తి వుత్తస్స తివిధస్సాపి సద్ధమ్మస్స అవిసేసేన దేసనాపూజం వత్వా థోమనాపూజనస్స వసేన తం విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘‘అరియం, వో భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘థోమనేనా’’తి పదేనాపి ‘‘సక్కచ్చ’’న్తి పదం యోజేతబ్బం. పూజనాద్వయస్సాపి వా వసేన ఇధాపి పదయోజనా వేదితబ్బా. అరియభావాదయోతి అరియసేట్ఠఅగ్గభావాదయో. నియ్యానాదయోతి నియ్యానహేతుదస్సనాదయో. స్వాక్ఖాతతాదయోతి స్వాక్ఖాతసన్దిట్ఠికతాదయో.

ఇదాని అరియసఙ్ఘగుణానమ్పి ఇమాయ గాథాయ పకాసితభావం దస్సేతుం ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది వుత్తం. బాల్యాదిసమతిక్కమనతోతి బాలఅబ్యత్తభావాదిసమతిక్కమనతో.

ఞాణవిసేసో సుతచిన్తాభావనామయఞాణాని. సోతబ్బమనసికాతబ్బపటివిజ్ఝితబ్బావత్థా అవత్థాభేదో. ఉభయన్తి బ్యఞ్జనపదం, అత్థపదఞ్చ. ఉభయథాతి కరణకమ్మసాధనవసేన పచ్చేకం యోజేతబ్బం. పటిపజ్జితబ్బత్తాతి ఞాతబ్బత్తా.

‘‘అయఞ్చ గాథా’’తిఆది కేసఞ్చి వాదో. తథా హి అపరే ‘‘థేరేనేవాయం గాథా భాసితా’’తి వదన్తి. అత్తూపనాయికాపి హి కదాచి ధమ్మదేసనా హోతి ఏవ యథా ‘‘దసబలసమన్నాగతో, భిక్ఖవే, తథాగతో చతువేసారజ్జవిసారదో’’తిఆది (సం. ని. ౨.౨౧-౨౨). ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘కతమే సోళస హారా’’తిఆదివచనం సమత్థితం హోతి.

యథావుత్తఅత్థముఖేనేవాతి మూలపదసఙ్ఖాతఅత్థుద్ధారేనేవ. పరతో ఆగమిస్సతీతి నిద్దేసవారస్స పరియోసానే ఆగమిస్సతి ‘‘తీణి చ నయా అనూనా’’తిఆదినా (నేత్తి. ౪ ద్వాదసపద).

వుచ్చతీతి కత్తరి కమ్మనిద్దేసోతి ఆహ ‘‘వదతీ’’తి. అథ వా వుచ్చతీతి కమ్మకత్తునిద్దేసోయం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – హారా, నయా చాతి ఉభయం పరిగ్గహితం సంవణ్ణకేన సబ్బథా గహితఞ్చే, వుచ్చతి సుత్తం, సయమేవ సుత్తం సంవణ్ణేతీతి, ఏతేన హారనయేసు వసీభావేన సుత్తసంవణ్ణనాయ సుకరతం దస్సేతి.

పకారన్తరేనాతి పుబ్బే ‘‘సాసన’’న్తి వుత్తమత్థం ‘‘దేసనా, దేసిత’’న్తి తతో అఞ్ఞేన పకారేన. నియమేత్వాతి తస్స ఏకన్తతో విఞ్ఞేయ్యతం అవధారేత్వా. విఞ్ఞేయ్యతా విసిట్ఠేసు దేసనాదేసితేసు విఞ్ఞేయ్యపదే లబ్భమానా విజాననకిరియా.

దేసనాదేసితాని చ యావదేవ విజాననత్థానీతి విజాననం పధానన్తి తమేవ నిద్ధారేన్తో ‘‘తత్రాతి తస్మిం విజాననే’’తి ఆహ.

ఏత్థాహాతి నవఙ్గసాసననవవిధసుత్తన్తాతి ఏతస్మిం అత్థవచనే ఆహ చోదకో. తస్సాయం అధిప్పాయో – నవహి అఙ్గేహి వవత్థితేహి అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్కరరహితేహి భవితబ్బం, తథా చ సతి అసుత్తసభావానేవ గేయ్యఙ్గాదీనీతి నవవిధసుత్తన్తవచనం విరుజ్ఝేయ్య. అథ సుత్తసభావాని గేయ్యఙ్గాదీని, ఏవం సతి ‘‘సుత్త’’న్తి విసుం సుత్తఙ్గం న సియా, ఏవం సన్తే అట్ఠఙ్గసాసనం ఆపజ్జతీతి. తేనాహ ‘‘కథం పనా’’తిఆది. గేయ్యఙ్గాదీసు కతిపయానమ్పి సుత్తభావే యథావుత్తదోసానతివత్తి, పగేవ సబ్బేసన్తి దస్సేతి ‘‘యఞ్చా’’తిఆదినా. సఙ్గహేసూతి అట్ఠకథాసు. పోరాణట్ఠకథానఞ్హి సఙ్ఖేపభూతా ఇదాని అట్ఠకథా ‘‘సఙ్గహా’’తి వుత్తా. సుత్తం నామ సగాథకం వా సియా, నిగ్గాథకం వాతి అఙ్గద్వయేనేవ తదుభయఙ్గం కతన్తి విసుం సుత్తఙ్గస్స అసమ్భవో తదుభయవినిముత్తస్స సుత్తస్స అభావతో. తేన వుత్తం ‘‘సుత్తఙ్గమేవ న సియా’’తి. అథాపి కథఞ్చి. సియాతి వక్ఖమానం సామఞ్ఞవిధిం సన్ధాయాహ. ఏవమ్పి అయం దోసోతి దస్సేన్తో ‘‘మఙ్గలసుత్తాదీన’’న్తిఆదిమాహ.

తబ్భావనిమిత్తన్తి గేయ్యఙ్గభావనిమిత్తం. వేయ్యాకరణస్స తబ్భావనిమిత్తన్తి సమ్బన్ధో. చోదకో ‘‘గాథావిరహే’’తి వచనం అగ్గణ్హన్తో ‘‘పుచ్ఛావిస్సజ్జనం బ్యాకరణ’’న్తి వచనమత్తమేవ గహేత్వా ‘‘ఏవం సన్తే’’తిఆదినా చోదేతి. ఇతరో పన ఓకాసవిధితో అనోకాసో విధి బలవాతి ఞాయం గాథావిరహితంయేవ వేయ్యాకరణన్తి, ఇధాధిప్పేతన్తి చ దస్సేన్తో ‘‘నాపజ్జతీ’’తిఆదినా పరిహరతి. తథా హీతి తేనేవ కారణేన, సతిపి సఞ్ఞన్తరనిమిత్తయోగే అనోకాససఞ్ఞానం బలవభావేనేవాతి అత్థో.

సఙ్గహవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. ఉద్దేసవారవణ్ణనా

౧. విభాగేనాతి సరూపవిభాగేన. అదిట్ఠం జోతీయతి ఏతాయాతి అదిట్ఠజోతనా. దిట్ఠం సంసన్దీయతి ఏతాయాతి దిట్ఠసంసన్దనా, సంసన్దనం చేత్థ సాకచ్ఛావసేన వినిచ్ఛయకరణం. విమతి ఛిజ్జతి ఏతాయాతి విమతిచ్ఛేదనా. అనుమతియా పుచ్ఛా అనుమతిపుచ్ఛా. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథా’’తి హి కా తుమ్హాకం అనుమతీతి అనుమతి పుచ్ఛితా. కథేతుకమ్యతాతి కథేతుకమ్యతాయ.

‘‘హరీయన్తి ఏతేహీ’’తిఆదినా కరణాధికరణకత్తుభావకమ్మసాధనానం వసేన హార-సద్దస్స అత్థం వత్వా సదిసకప్పనావసేన దస్సేతుం ‘‘హారా వియా’’తిఆది వుత్తం. పున గన్థకరణాదిఅత్థేన గన్థాదిసద్దానం వియ హారకరణాదిఅత్థేన హారసద్దసిద్ధిం దస్సేతుం ‘‘హారయన్తీ’’తిఆదిమాహ. ‘‘హరణతో, రమణతో చా’’తి ఇమినా మనోహరా మనోరమా చేతే సంవణ్ణనావిసేసాతి దస్సేతి.

ఉపపత్తిసాధనయుత్తీతి లక్ఖణహేతు. వుత్తనయేనాతి ‘‘నను చ అఞ్ఞేపి హారా యుత్తిసహితా ఏవా’’తిఆదినా దేసనాహారే వుత్తనయానుసారేన.

చతున్నం బ్యూహో ఏత్థాతి భిన్నాధికరణానమ్పి పదానం అఞ్ఞపదత్థసమాసో లబ్భతి ‘‘ఉరసిలోమో’’తిఆదీనం (దీ. ని. టీ. ౩.౫౪, ౩౦౩) వియాతి వుత్తం.

సేసన్తి ‘‘వివచనమేవ వేవచన’’న్తి ఏవమాది.

అనుప్పవేసీయన్తీతి అవగాహీయన్తి. సమాధీయన్తీతి పరిహరీయన్తి. వినా వికప్పేనాతి జాతి సామఞ్ఞం, భేదో సామఞ్ఞం, సమ్బన్ధో సామఞ్ఞన్తిఆదినా పదత్థన్తరభావవికప్పనమన్తరేన.

పదట్ఠానాదిముఖేనాతి పదట్ఠానవేవచనభావనాపహానముఖేన. కేచీతి పదట్ఠానపరిక్ఖారఆవట్టపరివత్తనపఞ్ఞత్తిఓతరణే సన్ధాయ వదతి.

౨. సమ్బన్ధోతి హేతుఫలభావయోగో. తథాభూతానఞ్హి ధమ్మానం ఏకసన్తానసిద్ధతా ఏకత్తనయో. విభాగో సతిపి నేసం హేతుఫలభావే విభత్తసభావతా. అఞ్ఞో ఏవ హి హేతు, అఞ్ఞం ఫలన్తి. బ్యాపారవిరహో నిరీహతా. న హి హేతుఫలానం ఏవం హోతి ‘‘అహం ఇమం నిబ్బత్తేమి, ఇమినాహం నిబ్బత్తో’’తి. అనురూపఫలతా పచ్చయుప్పన్నానం పచ్చయానుకూలతా. సమూహాదిం ఉపాదాయ లోకసఙ్కేతసిద్ధా వోహారమత్తతా సమ్ముతిసభావో. పథవీఫస్సాదీనం కక్ఖళఫుసనాదిలక్ఖణం పరమత్థసభావో. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపో – యస్మిం భిన్నే, ఇతరాపోహే వా చిత్తేన కతేన తథా బుద్ధి, ఇదం సమ్ముతిసచ్చం యథా ఘటే, ససమ్భారజలే చ, తబ్బిపరియాయేన పరమత్థసచ్చన్తి. పరమత్థసచ్చప్పటివేధాయాతి నిబ్బానాధిగమాయ.

అన్తోతి అబ్భన్తరో. పధానావయవేనాతి మూలభావేన. ‘‘నన్దీ దుక్ఖస్స మూల’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౩) తణ్హా ‘‘నన్దీ’’తి వుత్తా. ‘‘సఙ్గామే చ నన్దిం చరతీ’’తిఆదీసు పమోదోతి ఆహ ‘‘తణ్హాయ, పమోదస్స వా’’తి.

౩. జాతిభేదతోతి కుసలా, అకుసలాతి ఇమస్మా విసేసా. యుజ్జన్తీతి ఏత్థ హేతుఅత్థో అన్తోనీతో వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘యోజీయన్తీ’’తి. కేహి యోజీయన్తి? సంవణ్ణనకేహీతి అధిప్పాయో. యుజ్జన్తీతి వా యుత్తా హోన్తి, తేహి సమానయోగక్ఖమా తగ్గహణేనేవ గహితా హోన్తీతి అత్థో తదేకట్ఠభావతో. ఇమస్మిం అత్థే ‘‘నవహి పదేహీ’’తి సహయోగే కరణవచనం, పురిమస్మిం కరణే. ‘‘ఏతే ఖో’’తి చ పాఠో. తత్థ ఖో-సద్దస్స పదపూరణతా, అవధారణత్థతా వా వేదితబ్బా. ఏతే ఏవాతి ఏతే తణ్హాదయో ఏవ, న ఇతో అఞ్ఞేతి అత్థో. అట్ఠారసేవ న తతో ఉద్ధం, అధో వాతి. పురిమస్మిం పక్ఖే మూలపదన్తరాభావో, దుతియస్మిం తేసం అనూనాధికతా దీపితా హోతి.

ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. నిద్దేసవారవణ్ణనా

౪. నిద్దేసవారే సామఞ్ఞతోతి సాధారణతో. విసేసేనాతి అసాధారణతో. పదత్థోతి సద్దత్థో. లక్ఖణన్తి సభావో. కమోతి అనుపుబ్బీ. ఏత్తావతాతి ఏత్తకప్పమాణభావో. హేత్వాదీతి హేతుఫలభూమిఉపనిసాసభాగవిసభాగలక్ఖణనయా. విసేసతో పన లక్ఖణన్తి సమ్బన్ధో.

హారసఙ్ఖేపవణ్ణనా

౧. యం, భిక్ఖవేతి ఏత్థ యన్తి పచ్చత్తవచనం, తఞ్చ సుఖం, సోమనస్సన్తి ద్వయేన సమానాధికరణన్తి కత్వా ‘‘అస్సాదీయతీతి అస్సాదో, సుఖం, సోమనస్సఞ్చా’’తి వుత్తం. సుఖాదివేదనా వియ మనాపియరూపాదిపి అవీతరాగస్స అస్సాదేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఏవం ఇట్ఠారమ్మణమ్పీ’’తి. ‘‘అస్సాదేతి ఏతాయాతి వా అస్సాదో, తణ్హా’’తి ఏతేన ‘‘య’’న్తి హేతుఅత్థే నిపాతోతి దస్సేతి. తత్రాయమత్థో – యేన హేతునా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే పటిచ్చ అస్సాదనీయభావేన ఉప్పజ్జతి సుఖం సోమనస్సం, అయం తణ్హాసఙ్ఖాతో అస్సాదో అస్సాదనకిరియాయ కారణన్తి. ఇతి కత్వా అయమత్థో దిట్ఠాభినన్దనాదిభావతో విపల్లాసేసుపి సమ్భవతీతి ఆహ ‘‘ఏవం విపల్లాసాపీ’’తి. అనిట్ఠమ్పీతి పి-సద్దేన ఇట్ఠమ్పీతి యోజేతబ్బం, అనవసేసా సాసవా ధమ్మా ఇధ ఆరమ్మణగ్గహణేన గహితాతి ఆహ ‘‘సబ్బేసం తేభూమకసఙ్ఖారాన’’న్తి.

దుక్ఖాదుక్ఖమసుఖవేదనానన్తి ఏత్థ దుక్ఖసభావా ఏవ అదుక్ఖమసుఖా వేదనా గహితా అనిట్ఠారమ్మణస్స అధిప్పేతత్తా, న సుఖసభావా. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘యాయం, భన్తే, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా, సన్తస్మిం ఏసా పణీతే సుఖే వుత్తా భగవతా’’తి (మ. ని. ౨.౮౮; సం. ని. ౪.౨౬౭). ‘‘సుఖపరియాయసబ్భావతో’’తి ఇమినా ఇట్ఠతామత్తతోపి లేసేన సత్తానం ఆరమ్మణస్స అస్సాదనీయతా సమ్భవతీతి దస్సేతి.

ఆదీనవో దోసనిస్సన్దనతాయ దోసో, స్వాయం పీళనవుత్తియా వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘ఆదీనవో దుక్ఖా వేదనా, తిస్సోపి వా దుక్ఖతా’’తి. ఏవం దోసత్థతం ఆదీనవస్స దస్సేత్వా ఇదాని కపణత్థతం దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. యతోతి యస్మా దోసకపణసభావత్తాతి వుత్తం హోతి.

నిస్సరతీతి వివిత్తి, సబ్బసఙ్ఖారవివేకోతి అత్థో. సామఞ్ఞనిద్దేసేనాతి నిస్సరణసద్దవచనీయతాసామఞ్ఞేన. పురిమానన్తి అస్సాదాదీనవతానం. ఉపాయో చాతిఆదీసు చ-సద్దో పదపూరణమత్తన్తి కత్వా ఆహ ‘‘పచ్ఛిమానఞ్చా’’తి, ఫలాదీనన్తి అత్థో. తదన్తోగధభేదానన్తి అరియమగ్గపరియాపన్నవిసేసానం.

కామభవాదీనన్తి ఆది-సద్దేన న రూపారూపభవా ఏవ గహితా, అథ ఖో తే చ సఞ్ఞీభవాదయో చ ఏకవోకారభవాదయో చ గహితా. తేనాహ ‘‘తిణ్ణం తిణ్ణం భవాన’’న్తి.

యావదేవ అనుపాదాపరినిబ్బానత్థా భగవతో దేసనాతి ఆహ ‘‘నను చ…పే… నిప్ఫాదీయతీ’’తి. ‘‘వుత్తమేవా’’తి ఇమినా పునరుత్తిదోసం చోదేతి. ఇతరో ‘‘సచ్చమేత’’న్తి అనుజానిత్వా ‘‘తఞ్చ ఖో’’తిఆదినా పరిహరతి. ‘‘పరమ్పరాయా’’తి ఏతేన అజ్ఝత్తం యోనిసోమనసికారో వియ న పరతోఘోసో ఆసన్నకారణం ధమ్మాధిగమస్స ధమ్మస్స పచ్చత్తం వేదనీయత్తాతి దస్సేతి. తథా హి ‘‘అక్ఖాతారో తథాగతా, పటిపన్నా పమోక్ఖన్తి, ఝాయినో మారబన్ధనా’’తి (ధ. ప. ౨౭౬) వుత్తం. తదధిగమకారణం అరియమగ్గాధిగమకారణం సియా. కిం పన తన్తి ఆహ ‘‘సమ్పత్తిభవహేతూ’’తి, తేన చరిమత్తభావహేతుభూతం పుఞ్ఞసమ్పత్తిం వదతి.

‘‘అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చ, ఏవం మచ్చుతరో సియా’’తి ఇదం అరియమగ్గస్స పుబ్బభాగపటిపదాయ ఫలభావసాధనం. యేన హి విధినా అత్తానుదిట్ఠిసముగ్ఘాతో, మచ్చుతరణఞ్చ సియా, సో ‘‘ఏవ’’న్తి ఇమినా పకాసితోతి. అత్తానుదిట్ఠిసముగ్ఘాతమచ్చుతరణానం ఫలభావే వత్తబ్బమేవ నత్థి.

‘‘ధమ్మో హవే’’తి పన గాథాయం లోకియస్స పుఞ్ఞఫలస్స వుత్తత్తా ఆహ ‘‘ఇదం ఫల’’న్తి. యం నిబ్బత్తేతబ్బం, తం ఫలం. యం నిబ్బత్తకం, సో ఉపాయో. అయమేత్థ వినిచ్ఛయో. తేనాహ ‘‘ఏతేన నయేనా’’తిఆది. ఉపధిసమ్పత్తీతి అత్తభావసోభా.

విసుద్ధీతి ఞాణదస్సనవిసుద్ధి అధిప్పేతాతి ఆహ – ‘‘ఏత్థాపి…పే… విఞ్ఞాతు’’న్తి. ‘‘యస్మా పనా’’తిఆదినాపి తమేవత్థం వచనన్తరే పాకటతరం కరోతి.

సరూపతో ఆగతాని ‘‘యతో ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పఞ్చన్నం ఉపాదానక్ఖన్ధానం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం పజానాతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౨౬-౨౮). ఏకదేసేన ఆగతాని ‘‘సంయోజనియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో (సం. ని. ౨.౫౩), బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా, ఆదీనవో ఏత్థ భియ్యో (మ. ని. ౧.౧౧౭), సఙ్ఖారానమేతం నిస్సరణం, యదిదం నిబ్బాన’’న్తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౨౪; ౩.౪౧). న సరూపేన ఆగతాని యథా సామఞ్ఞఫలసుత్తాదీసు. అత్థవసేనాతి అస్సాదేతబ్బాదిఅత్థవసేన. న పపఞ్చితోతి న విత్థారితో.

౨. ఏసేవ నయోతి అతిదేసేన విచియమానవచనసేసో అతిదిట్ఠో. భావత్థే తోహి ఆహ ‘‘విస్సజ్జితన్తి విస్సజ్జనా’’తి. సుత్తే ఆగతం న అత్థసంవణ్ణనావసేన అట్ఠకథాయం ఆగతన్తి అధిప్పాయో. పుచ్ఛానురూపతా ఇధ పుబ్బాపరన్తి చతుబ్యూహపుబ్బాపరతో ఇమం విసేసేత్వా దస్సేతి. పుచ్ఛానుసన్ధీతి పుచ్ఛాయ విస్సజ్జనేన అనుసన్ధానం. అట్ఠకథాయం పన హేట్ఠిమదేసనాయ పుచ్ఛానిమిత్తపవత్తఉపరిదేసనాయ సమ్బన్ధో ‘‘పుచ్ఛానుసన్ధీ’’తి వుత్తం. పుబ్బాపేక్ఖన్తి పుచ్ఛితవిస్సజ్జితపదాపేక్ఖం. ‘‘సుత్తస్సా’’తి వా ఇమినా పుచ్ఛావిస్సజ్జనాఅనుగీతియో ఠపేత్వా సేసో విచయహారపదత్థో సఙ్గహితోతి పదస్సాపి సఙ్గహో వేదితబ్బో. ఇమస్మిం పక్ఖే గాథాయం చ-సద్దో పదపూరణమత్తే దట్ఠబ్బో.

‘‘చక్ఖు అనిచ్చ’’న్తి పుట్ఠే ‘‘ఆమ, చక్ఖు అనిచ్చమేవా’’తి ఏకన్తతో విస్సజ్జనం ఏకంసబ్యాకరణం. ‘‘అఞ్ఞిన్ద్రియం భావేతబ్బం, సచ్ఛికాతబ్బఞ్చా’’తి పుట్ఠే ‘‘మగ్గపరియాపన్నం భావేతబ్బం, ఫలపరియాపన్నం సచ్ఛికాతబ్బ’’న్తి విభజిత్వా విస్సజ్జనం విభజ్జబ్యాకరణం. ‘‘అఞ్ఞిన్ద్రియం కుసల’’న్తి పుట్ఠే ‘‘కిం అనవజ్జట్ఠో కుసలట్ఠో, ఉదాహు సుఖవిపాకట్ఠో’’తి పటిపుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనం పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణం. ‘‘సస్సతో అత్తా, అసస్సతో వా’’తి వుత్తే ‘‘అబ్యాకతమేత’’న్తిఆదినా అవిస్సజ్జనం ఠపనం. ‘‘కిం పనేతే కుసలాతి వా ధమ్మాతి వా ఏకత్థా, ఉదాహు నానత్థా’’తి ఇదం పుచ్ఛనం సావసేసం. విస్సజ్జనస్స పన సావసేసతా వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన దేసనాయం వేదితబ్బా. అప్పాటిహీరకం సఉత్తరం. సప్పాటిహీరకం నిరుత్తరం. సేసం విచయహారనిద్దేసే సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఏత్థ చ అస్సాదో అస్సాదహేతు యావ ఆణత్తిహేతూతి ఏవం హేతూనమ్పి అస్సాదాదయో వేదితబ్బా. తత్థ సఙ్ఖేపతో సుఖసుఖపచ్చయలక్ఖణో అస్సాదో, సో విసేసతో సగ్గసమ్పత్తియా దీపేతబ్బో. సా హి తస్స ఉక్కంసో, సేసా పనేత్థ భవసమ్పత్తి తదన్వాయికా వేదితబ్బా. తస్స హేతు దానమయం, సీలమయఞ్చ పుఞ్ఞకిరియవత్థు. దుక్ఖదుక్ఖపచ్చయలక్ఖణో ఆదీనవో. విపరిణామసఙ్ఖారదుక్ఖతానం తదవరోధతో వట్టదుక్ఖస్సాపి ఏత్థ సఙ్గహో. విసేసతో పన కామానం ఓకారోతి దట్ఠబ్బో, స్వాయం సంకిలేసవత్థునా, ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానతాదీహి చ విభావేతబ్బో, తస్స హేతు దస అకుసలకమ్మపథా. నేక్ఖమ్మం నిస్సరణం, తస్స హేతు యథారహం తదనుచ్ఛవికా పుబ్బభాగప్పటిపదా. ఫలం దేసనాఫలమేవ, తస్స హేతు దేసనా. ఉపాయో యథావుత్తఉపాయోవ, తస్స హేతు చత్తారి చక్కాని. ఆణత్తి ఉపదేసో, తస్స రాగగ్గిఆదీహి లోకస్స ఆదిత్తతా, సత్థు మహాకరుణాయోగో చ హేతు.

తథా చతూసు అరియసచ్చేసు సముదయేన అస్సాదో, దుక్ఖేన ఆదీనవో, మగ్గనిరోధేహి నిస్సరణం, మగ్గో వా ఉపాయో, తదుపదేసో ఆణత్తి, అనుపాదిసేసా నిబ్బానధాతు ఫలం. ఇతి అనుపుబ్బకథాయ సద్ధిం బుద్ధానం సాముక్కంసికాయ ధమ్మదేసనాయ నిద్ధారణభావేన విచయో వేదితబ్బో. పదస్స పదత్థసమ్బన్ధో హేతు. సో హి తస్స పవత్తినిమిత్తం, పఞ్హస్స ఞాతుకామతా, కథేకుకామతా చ. అదిట్ఠజోతనాదీనఞ్హి చతున్నం ఞాతుకామతా, ఇతరస్స ఇతరా. విస్సజ్జనస్స పఞ్హో హేతు. ఏవం సేసానమ్పి యథారహం వత్తబ్బం.

౩. బ్యఞ్జనత్థానం యుత్తాయుత్తపరిక్ఖాతి బ్యఞ్జనగ్గహణేన పదం గహితం, అత్థగ్గహణేన పఞ్హాదీహి సద్ధిం అస్సాదాదయో గహితా. విచయహారపదత్థా ఏవ హి యుత్తాయుత్తాదివిసేససహితా యుత్తిహారాదీనం పదత్థా. తథా హి పదట్ఠానపదట్ఠానికభావవిసిట్ఠా తేయేవ పదట్ఠానహారస్స పదత్థా. లక్ఖణలక్ఖితబ్బతావిసిట్ఠా, నిద్ధారితా చ లక్ఖణహారస్స, నిబ్బచనాదివిభావనావిసిట్ఠా చతుబ్యూహహారస్స, సభాగధమ్మవసేన, విసభాగధమ్మవసేన చ ఆవట్టనవిసిట్ఠా ఆవట్టహారస్స, భూమివిభాగాదివిసిట్ఠా విభత్తిహారస్స, పటిపక్ఖతో పరివత్తనవిసిట్ఠా పరివత్తనహారస్స, పరియాయవేవచనవిసిట్ఠా వేవచనహారస్స, పభవాదిపఞ్ఞాపనవిసిట్ఠా పఞ్ఞత్తిహారస్స, ఖన్ధాదిముఖేహి ఓతరణవిసిట్ఠా ఓతరణహారస్స, పదపదత్థపఞ్హారమ్భసోధనవిసిట్ఠా సోధనహారస్స, సామఞ్ఞవిసేసనిద్ధారణవిసిట్ఠా అధిట్ఠానహారస్స, పచ్చయధమ్మేహి పరిక్ఖరణవిసిట్ఠా పరిక్ఖారహారస్స, పహాతబ్బభావేతబ్బతానిద్ధారణవిసిట్ఠా సమారోపనహారస్స పదత్థా. ‘‘బ్యఞ్జనస్స సభావనిరుత్తితా, అత్థస్స సుత్తాదీహి అవిలోమనం యుత్తభావో’’తి ఇమినా అసభావనిరుత్తితా, సుత్తాదీహి విలోమనఞ్చ అయుత్తభావోతి దీపేతి, తేన యుత్తాయుత్తీనం హేతుం దస్సేతి.

౪. యోనిసోమనసికారాదీతి ఆదిసద్దేన సద్ధమ్మస్సవనసప్పురిసూపనిస్సయాదిసాధారణం, అసాధారణఞ్చ దేయ్యపటిగ్గాహకాదిం సఙ్గణ్హాతి. సమ్భవతోతి యథారహం తస్స ధమ్మస్స అనురూపం. యావ సబ్బధమ్మాతి ఏత్థ సబ్బం నామ పదేససబ్బం, న సబ్బసబ్బన్తి. అయఞ్హి సబ్బసద్దో యథా పఠమవికప్పే సుత్తే ఆగతధమ్మవసేన పదేసవిసయో, ఏవం దుతియవికప్పే పదట్ఠానపదట్ఠానికనిద్ధారణేన తంతంపకరణపరిచ్ఛిన్నధమ్మగ్గహణతో పదేసవిసయో ఏవ, న అనవసేసధమ్మవిసయోతి. సుత్తాగతధమ్మానం యాని పదట్ఠానాని, తేసఞ్చ యానీతి ఏవం కారణపరమ్పరానిద్ధారణలక్ఖణో పదట్ఠానహారో, పరిక్ఖారహారో పన సుత్తాగతధమ్మానం తంతంపచ్చయుప్పన్నానం పటిహేతుపచ్చయతావిసేసవిభావనలక్ఖణోతి సతిపి కారణవిచారణభావే అయం పదట్ఠానహారపరిక్ఖారహారానం విసేసో.

౫. యథా ‘‘సమానాధికరణసమానపదే’’తిఆదీసు ఏకసద్దస్స అత్థో సమానసద్దో, ఏవం ఏకరసట్ఠేన భావనా ‘‘ఏకుప్పాదా’’తిఆదీసు (కథా. ౪౭౩) వియ ఏకలక్ఖణాతి ఏత్థ ఏకసద్దో సమానత్థోతి ఆహ ‘‘సమానలక్ఖణా’’తి. సంవణ్ణనావసేనాతి ఏత్థ కమ్మత్థే అన-సద్దో, సంవణ్ణేతబ్బతావసేనాతి అత్థో. లక్ఖణాతి ఉపలక్ఖణా. ‘‘నానత్తకాయనానత్తసఞ్ఞినో (దీ. ని. ౩.౩౪౧, ౩౫౭, ౩౫౯; అ. ని. ౯.౨౪), నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా’’తిఆదీసు సహచారితా దట్ఠబ్బా. సఞ్ఞాసహగతా హి ధమ్మా తత్థ సఞ్ఞాగ్గహణేన గహితా. ‘‘దదం మిత్తాని గన్థతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౮౯) సమానకిచ్చతా. పియవచనత్థచరియా సమానత్తతాపి హి తత్థ మిత్తగన్థనకిచ్చేన సమానకిచ్చా గయ్హన్తి సఙ్గహవత్థుభావతో. ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౧, ౩౯; మహావ. ౧; విభ. ౨౨౫; ఉదా. ౧; నేత్తి. ౨౪) సమానహేతుతా. యథా హి ఫస్సో వేదనాయ, ఏవం సఞ్ఞాదీనమ్పి సహజాతాదినా పచ్చయో హోతి ఏవాతి తేపి సమానహేతుతాయ వుత్తా ఏవ హోన్తి. తథా హి వుత్తం ‘‘తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్ఫస్సజా చేతనా’’తి (ధ. స. ౫), ‘‘ఫుట్ఠో సఞ్జానాతి, ఫుట్ఠో చేతేతీ’’తిఆది (సం. ని. ౪.౯౩). ఏవం ‘‘తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’’న్తి (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౧, ౩౯; మహావ. ౧; విభ. ౨౨౫; ఉదా. ౧; నేత్తి. ౨౪) ఏవమాదిపి ఉదాహరితబ్బం. ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౧, ౩౯; మహావ. ౧; విభ. ౨౨౫; ఉదా. ౧; నేత్తి. ౨౪) సమానఫలతా దట్ఠబ్బా. యథా హి సఙ్ఖారా అవిజ్జాయ ఫలం, ఏవం తణ్హుపాదాదీనమ్పీతి తేపి తత్థ గహితావ హోన్తి. తేనాహ ‘‘పురిమకమ్మభవస్మిం మోహో అవిజ్జా ఆయూహనా సఙ్ఖారా నికన్తి తణ్హా ఉపగమనం ఉపాదాన’’న్తి. ‘‘రూపం అస్సాదేతి అభినన్దతి, తం ఆరబ్భ రాగో ఉప్పజ్జతీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౪) వుత్తే తంసమ్పయుత్తా వేదనాదయో వుత్తా ఏవ హోన్తి సమానారమ్మణభావతో. న హి తేహి వినా తస్స ఉప్పత్తి అత్థి. ఏవమాదీహీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన అత్థప్పకరణలిఙ్గసద్దన్తరసన్నిధానసామత్థియాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అత్థాదివసేనపి హి సుత్తే అవుత్తానమ్పి వుత్తానం వియ నిద్ధారణం సమ్భవతీతి. వుత్తప్పకారేనాతి ‘‘వధకట్ఠేన ఏకలక్ఖణానీ’’తిఆదినా పాళియం, ‘‘సహచారితా’’తిఆదినా అట్ఠకథాయఞ్చ వుత్తేన పకారేన.

౬. ‘‘ఫుసనట్ఠేన ఫస్సో’’తిఆదినా నిద్ధారేత్వా వచనం నిబ్బచనం, తం పన పదస్సేవ, న వాక్యస్సాతి ఆహ ‘‘పదనిబ్బచన’’న్తి. అధిప్పాయనిదానానిపేత్థ బ్యఞ్జనముఖేనేవ నిద్ధారేతబ్బాని. నిబ్బచనపుబ్బాపరసన్ధీసు వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ఆహ ‘‘విసేసతో బ్యఞ్జనద్వారేనేవ అత్థపరియేసనా’’తి. పవత్తినిమిత్తం అజ్ఝాసయాది.

౭. ‘‘పదట్ఠానే’’తి ఇదం సుత్తే ఆగతధమ్మానం కారణభూతేపి ధమ్మే నిద్ధారేత్వా సభాగతో, విసభాగతో చ ఆవట్టనం కాతబ్బన్తి దస్సనత్థం వుత్తం, న తన్తివసేన. తస్మా పదట్ఠాననిద్ధారణాయ వినాపి ఆవట్టనం యుత్తమేవాతి సిద్ధం హోతి. పదస్స వా సద్దపవత్తిట్ఠానం పదట్ఠానం పదత్థో. ఏతస్మిం పక్ఖే ‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథాతి (సం. ని. ౧.౧౮౫; నేత్తి. ౨౯; పేటకో. ౩౮; మి. ప. ౫.౧.౪) వీరియస్స పదట్ఠాన’’న్తి (నేత్తి. ౨౯) ఏత్థ య్వాయమారమ్భధాతుఆదికో అత్థో వుత్తో, తం వీరియసద్దస్స పవత్తిట్ఠానం వీరియసద్దాభిధేయ్యో అత్థోతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. సేసకం నామగహితతో ఇతరం, తం పన తస్స పటిపక్ఖభూతం వా సియా, అఞ్ఞం వాతి ఆహ ‘‘విసభాగతాయ అగ్గహణేన వా’’తి. సంవణ్ణనాయ యోజేన్తోతి యథావుత్తవిసభాగధమ్మనిద్ధారణభూతేన అత్థకథనేన పాళియం యోజేన్తో. తేనాహ ‘‘దేసన’’న్తి. ‘‘పటిపక్ఖే’’తి ఇదం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం సభాగధమ్మవసేనపి ఆవట్టనస్స ఇచ్ఛితత్తా.

౮. నామవసేనాతి సాధారణనామవసేన. పాళియం పన ‘‘మిచ్ఛత్తనియతానం సత్తానం, అనియతానఞ్చ సత్తానం దస్సనపహాతబ్బా కిలేసా సాధారణా’’తిఆగతత్తా (నేత్తి. ౩౪) ‘‘దస్సనపహాతబ్బాదినామవసేనా’’తి వుత్తం. వత్థువసేనాతి సత్తసన్తానవసేన. సో హి ధమ్మానం పవత్తిట్ఠానతాయ ఇధ ‘‘వత్థూ’’తి అధిప్పేతో. తేనాహ – ‘‘పుథుజ్జనస్స, సోతాపన్నస్స చ కామరాగబ్యాపాదా సాధారణా’’తిఆది (నేత్తి. ౩౪). వుత్తవిపరియాయేనాతి నామతో, వత్థుతో చ ఆవేణికతాయ. తంతంమగ్గఫలట్ఠానఞ్హి తంతంమగ్గఫలట్ఠతా, భబ్బానం భబ్బతా, అభబ్బానం అభబ్బతా అసాధారణా.

౯. ‘‘భావితే’’తి ఇదం భావనాకిరియాయ ఉపలక్ఖణం, న ఏత్థ కాలవచనిచ్ఛాతి ఆహ ‘‘భావేతబ్బేతి అత్థో’’తి. భావనా చేత్థ ఆసేవనాతి, కుసలసద్దోపి అనవజ్జట్ఠోతి వేదితబ్బో. పటిపక్ఖతోతి విపక్ఖతో. విసదిసూదాహరణేన బ్యతిరేకతో యథాధిప్పేతధమ్మప్పతిట్ఠానా హేసా.

౧౦. పదత్థస్సాతి పదాభిధేయ్యస్స అత్థస్స, సభావధమ్మస్స వా.

౧౧. నిక్ఖేపో దేసనా. పభవో సముదయో.

౧౨. ‘‘అవుత్తానమ్పి సఙ్గహో’’తి ఇమినా అవుత్తసముచ్చయత్థో చ-సద్దోతి దస్సేతి.

౧౩. ‘‘గాథారుళ్హే’’తి ఇమినా పాళిఆగతోవ పఞ్హో వేదితబ్బో, న ఇతరోతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘బుద్ధాదీహి బ్యాకతే’’తి. తస్స అత్థస్సాతి ఆరద్ధస్స అత్థస్స, తేన ఆరమ్భసోధనస్స విసయమాహ. ఏత్థ చ అత్థద్వారేనేవ పదపుచ్ఛాసోధనమ్పి కరీయతీతి పున ‘‘తస్స అత్థస్సా’’తి వుత్తం. అథ వా విస్సజ్జితమ్హీతి విస్సజ్జనే. విస్సజ్జనసోధనేన హి పఞ్హాసోధనం. పఞ్హేతి పుచ్ఛాయం. గాథాయన్తి ఉపలక్ఖణం, తేన గాథాయం, సుత్తగేయ్యాదీసు చాతి వుత్తం హోతి. యమారబ్భాతి యం సీలాదిమారబ్భ గాథాదీసు దేసితం, తస్మిం ఆరమ్భేతి అత్థో. పుచ్ఛితాతి పుచ్ఛాకారినీ, ‘‘కా ఏత్థ పదసుద్ధి, కా పఞ్హాసుద్ధి, కా ఆరమ్భసుద్ధీ’’తి ఏవం పుచ్ఛాకారినీ పుచ్ఛం కత్వా పవత్తితా సుద్ధాసుద్ధపరిక్ఖాతి యోజనా.

౧౪. న వికప్పయితబ్బాతి యథా లోకే ‘‘జాతి సామఞ్ఞం, భేదో సామఞ్ఞం, సమ్బన్ధో సామఞ్ఞ’’న్తిఆదినా సామఞ్ఞం జాతిఆదిం, తబ్బిధురఞ్చ విసేసం వికప్పేన్తి పరికప్పేన్తి, ఏవం న వికప్పయితబ్బాతి అత్థో. యదా యో కాలవిసేసో ‘‘స్వే’’తి లద్ధవోహారో, తదా సో తందివసాతిక్కమే ‘‘అజ్జా’’తి, పున తందివసాతిక్కమే ‘‘హియ్యో’’తి వోహరీయతీతి అనవట్ఠితసభావా ఏతే కాలవిసేసా. దిసాయపి ‘‘ఏకం అవధిం అపేక్ఖిత్వా పురత్థిమా దిసా, తతో అఞ్ఞం అపేక్ఖిత్వా పచ్ఛిమా నామ హోతీ’’తిఆదినా అనవట్ఠితసభావతా వేదితబ్బా. జాతిఆదిఅపేక్ఖాయాతి జాతిఆదిదుక్ఖవిసేసాపేక్ఖాయ. సచ్చాపేక్ఖాయాతి సచ్చసామఞ్ఞాపేక్ఖాయ. ‘‘తణ్హా’’తి వుచ్చమానం కామతణ్హాదిఅపేక్ఖాయ సామఞ్ఞమ్పి సమానం సచ్చాపేక్ఖాయ విసేసో హోతీతి ఏవమాదిం సన్ధాయాహ ‘‘ఏస నయో సముదయాదీసుపీ’’తి.

౧౬. ఏత్థాతి ఏతస్మిం బుద్ధవచనే. తేనాహ ‘‘సిక్ఖత్తయసఙ్ఖాతస్సా’’తిఆది. యథారుతం యథాకథితం సద్దతో అధిగతం నిద్ధారితం, న అత్థప్పకరణలిఙ్గసద్దన్తరసన్నిధానాదిప్పమాణన్తరాధిగతం. ‘‘అత్థతో దస్సితా’’తి ఇదం యస్మిం సుత్తే భావనావ కథితా, న పహానం, తం సన్ధాయ వుత్తం.

నయసఙ్ఖేపవణ్ణనా

౧౭. తణ్హావిజ్జాహి కరణభూతాహి. సంకిలేసో పక్ఖో ఏతస్సాతి సంకిలేసపక్ఖో, సంకిలేసపక్ఖికో సుత్తత్థో, తస్స నయనలక్ఖణోతి యోజనా. వోదానపక్ఖస్స సుత్తత్థస్సాతి సమ్బన్ధో. వుట్ఠానగామినియా, బలవవిపస్సనాయ చ దుక్ఖాదీసు పరిఞ్ఞేయ్యతాదీని మగ్గానుగుణో గహణాకారో అనుగాహణనయో. యది ఏవం కథం నయోతి ఆహ ‘‘తస్స పనా’’తిఆది. తత్థ ‘‘నయవోహారో’’తి ఇమినా నయాధిట్ఠానం నయోతి వుత్తన్తి దస్సేతి.

౧౮. బాధకాదిభావతోతి బాధకపభవసన్తినియ్యానభావతో. అఞ్ఞథాభావాభావేనాతి అబాధకఅప్పభవఅసన్తి అనియ్యానభావాభావేన. సచ్చసభావత్తాతి అముసాసభావత్తా. అవిసంవాదనతోతి అరియసభావాదిభావస్స న విసంవాదనతో ఏకన్తికత్తాతి అత్థో.

౧౯. సంకిలిట్ఠధమ్మాతి సంకిలేససమన్నాగతా ధమ్మా సద్ధమ్మనయకోవిదాతి సచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదిధమ్మనయకుసలా, ఏకత్తాదినయకుసలా వా.

౨౦. అత్థవిస్సజ్జనేసూతి ‘‘ఇమే ధమ్మా కుసలా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧) సుత్తే కతపఞ్హవిస్సజ్జనేసు చేవ అట్ఠకథాయ కతఅత్థసంవణ్ణనాసు చ. ‘‘వోదానియా’’తి ఇమినా అనవజ్జధమ్మా ఇధ కుసలాతి అధిప్పేతా, న సుఖవిపాకాతి దస్సేతి. తస్స తస్స అత్థనయస్స యోజనత్థం మనసా వోలోకయతేతి యోజనా.

౨౧. యది కరణభూతం, కథం తస్స అత్థన్తరాభావోతి ఆహ ‘‘యేన హీ’’తిఆది. దిసాభూతధమ్మానం వోలోకయనసమానయనభావతో వోహారభూతో, కమ్మభూతో చ నయో, న నన్దియావట్టాదయో వియ అత్థభూతోతి ‘‘వోహారనయో, కమ్మనయో’’తి చ వుచ్చతి.

ద్వాదసపదవణ్ణనా

౨౩. అపరియోసితే పదేతి ఉచ్చారణవేలాయం పదే అసమత్తే, విప్పకతేతి అత్థో. పరియోసితే హి ‘‘పద’’న్త్వే సమఞ్ఞా సియా, న ‘‘అక్ఖర’’న్తి అధిప్పాయో. పదస్స వేవచనతాయ అత్థవసేన పరియాయం ఖరన్తం సఞ్చరన్తం వియ హోతి, న ఏవం వణ్ణో అవేవచనత్తాతి ఆహ పరియాయవసేన అక్ఖరణతో’’తి. న హి వణ్ణస్స పరియాయో విజ్జతీ’’తి ఇదం అకారాదివణ్ణవిసేసం సన్ధాయ వదతి, న వణ్ణసామఞ్ఞం. తస్స హి వణ్ణో అక్ఖరన్తి పరియాయో వుత్తో ఏవాతి.

అక్ఖరసద్దస్స అత్థం వత్వా తప్పసఙ్గేన వణ్ణసద్దస్సపి వత్తుం ‘‘కేనట్ఠేన వణ్ణో’’తిఆదిమాహ. తత్థ నను పదేన, వాక్యేన వా అత్థో సంవణ్ణీయతి, న అక్ఖరేనాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘వణ్ణో ఏవ హీ’’తిఆది. పదాదిభావేనాతి పదవాక్యభావేన. యథాసమ్బన్ధన్తి యథాసఙ్కేతం. అయం-సద్దో ఇమస్సత్థస్స వాచకో, అయం అత్థో ఇమస్స సద్దస్స వచనీయోతి యథాగహితసఙ్కేతానురూపం సద్దత్థానం వాచకవచనీయభావో. అథ వా య్వాయం సద్దత్థానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అవినాభావో, సో సమ్బన్ధో. తదనురూపం ఏకక్ఖరం నామపదం ‘‘మా ఏవం మఞ్ఞసీ’’తిఆదీసు మా-కారాది. కేచీతి అభయగిరివాసినో. తే హి అభిధమ్మదేసనం ‘‘మనసాదేసనా’’తి వదన్తి, యతో రాహులాచరియో ‘‘విసుద్ధకరుణానం మనసాదేసనా వాచాయ అక్ఖరణతో అక్ఖరసఞ్ఞితా’’తి ఆహ.

సత్వప్పధానన్తి ద్రబ్యప్పధానం. నామపదే హి ద్రబ్యమావిభూతరూపం, కిరియా అనావిభూతరూపా యథా ‘‘ఫస్సో’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౧, ౩౯; మహావ. ౧; విభ. ౨౨౫; ఉదా. ౧; నేత్తి. ౨౪). ఆఖ్యాతపదే పన కిరియా ఆవిభూతరూపా, ద్రబ్యమనావిభూతరూపం యథా ‘‘ఫుసతీ’’తి. తేన నేసం సత్వకిరియాప్పధానతా వుత్తా. కిరియావిసేసగ్గహణనిమిత్తన్తి కిరియావిసేసావబోధహేతు కిరియావిసేసదీపనతో, యథా ‘‘చిరప్పవాసి’’న్తి (ధ. ప. ౨౧౯) ఏత్థ ప-సద్దో వసనకిరియాయ వియోగవిసిట్ఠతం దీపేతి. ‘‘ఏవం మనసి కరోథ, మా ఏవం మనసాకత్థా’’తిఆదీసు కిరియావిసేసస్స జోతకో ఏవం-సద్దో. ‘‘ఏవంసీలా (దీ. ని. ౩.౧౪౨) ఏవంధమ్మా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౩; మ. ని. ౩. ౧౯౮; సం. ని. ౫.౩౭౮) సత్వవిసేసస్స. ఏవం సేసనిపాతపదానమ్పీతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘కిరియాయ…పే… నిపాతపద’’న్తి.

సఙ్ఖేపతో వుత్తం, కిం పన తన్తి ఆహ ‘‘పదాభిహిత’’న్తి. అథ వా సఙ్ఖేపతో వుత్తం, యో అక్ఖరేహి సఙ్కాసితోతి వుచ్చతి. పదాభిహితం పదేహి కథితం, యో పదేహి పకాసితోతి వుచ్చతి. తదుభయం, యది పదసముదాయో వాక్యం, తస్స కో పరిచ్ఛేదో. యావతా అధిప్పేతత్థపరియోసానం, తావతా ఏకవాక్యన్తిపి వదన్తి, బహూపేత్థ పకారే వణ్ణేన్తి. కిం తేహి, సాఖ్యాతం సాబ్యయం సకారకం సవిసేసనం ‘‘వాక్య’’న్తి దట్ఠబ్బం. నను చ పదేనపి అత్థో బ్యఞ్జీయతీతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘పదమత్తసవనేపి హీ’’తిఆది. ఆకారేసు వాక్యవిభాగేసు అభిహితం కథితం నిబ్బచనం ఆకారాభిహితం నిబ్బచనం. ‘‘అభిహితన్తి చ పాళిఆగత’’న్తి వదన్తి.

‘‘నిబ్బానం మగ్గతి, నిబ్బానత్థికేహి వా మగ్గీయతి, కిలేసే వా మారేన్తో గచ్ఛతీతి మగ్గో’’తిఆదినా (ధ. స. అట్ఠ. ౧౬) నిబ్బచనానం విత్థారో. తంనిద్దేసకథనత్తా నిద్దేసోతి ఇమమత్థమాహ ‘‘నిబ్బచనవిత్థారో నిరవసేసదేసనత్తా నిద్దేసో’’తి. పదేహీతి వాక్యావయవభూతేహి, వాక్యతో విభజ్జమానేహి వా ఆఖ్యాతాదిపదేహి. తేనాహ ‘‘వాక్యస్స విభాగో’’తి, తథా చాహ ‘‘అపరియోసితే’’తిఆది. అపరే పన ‘‘పకతిపచ్చయలోపాదేసాదివసేన అక్ఖరవిభాగో ఆకారో, నిరుత్తినయేన పదవిభాగో నిబ్బచనం, వాక్యవిభాగో నిద్దేసో. వణ్ణపదవాక్యాని హి అవిభత్తాని, విభత్తాని చ ఛ బ్యఞ్జనపదానీ’’తి వదన్తి. ఛట్ఠం వచనన్తి ఛట్ఠం పదం. కాతబ్బన్తి ‘‘అక్ఖరం పదం బ్యఞ్జనం ఆకారో తథేవ నిరుత్తి నిద్దేసో ఛట్ఠవచన’’న్తి గాథాయం ఏవం కత్తబ్బం, సంవణ్ణనావసేన వా ఆకారపదం చతుత్థం కాతబ్బన్తి అత్థో. సబ్బో సద్దవోహారో విభత్తేహి, అవిభత్తేహి చ అక్ఖరపదవాక్యేహేవ, తదఞ్ఞప్పకారో నత్థీతి ఆహ ‘‘యానిమానీ’’తిఆది.

౨౪. కాసనాసద్దో కమ్మత్థోతి దస్సేతుం ‘‘కాసీయతీ’’తిఆది వుత్తం. పదేహి తావ అత్థస్స సఙ్కాసనా, పకాసనా చ హోతు, పదావధికాపి సంవణ్ణనా ఇచ్ఛితాతి అక్ఖరేహి పన కథన్తి ఆహ ‘‘అక్ఖరేహి సుయ్యమానేహీ’’తిఆది. పదత్థసమ్పటిపత్తీతి పదాభిధేయ్యఅత్థావబోధో. ‘‘అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతీ’’తిఆదినా అక్ఖరకరణం సఙ్కాసనభూతం ఉగ్ఘటనకిరియం వదన్తేన యథావుత్తో అత్థో సాధితోతి దస్సేతుం ‘‘తథా హీ’’తిఆది వుత్తం.

విభజనుత్తానీకమ్మపఞ్ఞత్తీతి ఏకత్తనిద్దేసో సమాహారోతి అయం ద్వన్దసమాసో. ఉభయేనాతి ‘‘వివరణా, విభజనా’’తి ఇమినా ద్వయేన. ఏతేహీతి ఏత్థ ఏవ-కారో లుత్తనిద్దిట్ఠోతి ఆహ ‘‘ఏతేహి ఏవా’’తి. ‘‘సఙ్కాసనా…పే… అభావతో’’తి ఇమినా యథాధిప్పేతఅనూనావధారణఫలం దస్సేతి. ఉగ్ఘటనాదీతి ఆదిసద్దేన విపఞ్చననయాని సఙ్గణ్హాతి.

౨౫. సమ్మా యుత్తోతి సమ్మా అవిపరీతం, అనవసేసతో చ యుత్తో సహితో. తథా హి వుత్తం ‘‘అనూనా’’తి. సబ్బో హి పాళిఅత్థో అత్థపదఅత్థనయేహి అనవసేసతో సఙ్గహితో. తేనాహ ‘‘సబ్బస్స హీ’’తిఆది.