౬. చతుబ్యూహహారవిభఙ్గవణ్ణనా

౨౫. హారానన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. హారేసు ఇమస్స చతుబ్యూహహారస్స విసేసతో సుత్తస్స బ్యఞ్జనవిచయభావతోతి యోజనా. తేన వుత్తం ‘‘బ్యఞ్జన…పే… దస్సేతీ’’తి. యాయాతి నిరుత్తియా.

యథారహన్తి సంవణ్ణియమానే సుత్తే యం యం అరహతి నిబ్బచనం వత్తుం, తంతంలోకసమఞ్ఞానురోధేనేవ. పుబ్బభాగపటిపదా సమ్పాదేత్వా పచ్ఛా సచ్చాభిసమయం పాపుణాతీతి ఆహ ‘‘సమ్ముతి…పే… హోతీ’’తి, తంతంపఞ్ఞత్తిగ్గహణముఖేన పరమత్థగ్గహణం హోతీతి ఏవం వా ఇమినా సమ్బన్ధో.

యమిదం అనిన్ద్రియబద్ధరూపసన్తానం సన్ధాయ ‘‘ఉభయమన్తరేనా’’తి ఇధ వుత్తం. ఓతరణహారే (నేత్తి. అట్ఠ. ౪౨ ఆదయో) పనస్స ద్వారప్పవత్తఫస్సాదిధమ్మే సన్ధాయ వుత్తభావం దస్సేతుం ‘‘ఉభయమన్తరేనాతి ఫస్ససముదితేసు ధమ్మేసూ’’తి అత్థో వుత్తో. అట్ఠకథాచరియా పనాహు ‘‘అన్తరేనాతి వచనం పన వికప్పన్తరదీపన’’న్తి. తస్మా అయమేత్థ అత్థో – న ఇమం లోకం, న హురం లోకం, అథ ఖో ఉభయమన్తరేనాతి. అపరో వికప్పో – ఉభయమన్తరేనాతి వా వచనం వికప్పన్తరాభావదీపనం. తస్సత్థో – న ఇమం లోకం, న హురం లోకం నిస్సాయ ఝాయతి ఝాయీ, ఉభయమన్తరేన పన అఞ్ఞం ఠానం అత్థీతి.

యేపి చ ‘‘అన్తరాపరినిబ్బాయీ, సమ్భవేసీ’’తి చ ఇమేసం సుత్తపదానం అత్థం మిచ్ఛా గహేత్వా అత్థి ఏవ అన్తరాభవోతి వదన్తి, తేపి యస్మా అవిహాదీసు తత్థ తత్థ ఆయువేమజ్ఝం అనతిక్కమిత్వా అన్తరా అగ్గమగ్గాధిగమేన అనవసేసకిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయన్తీతి అన్తరాపరినిబ్బాయీ, న అన్తరాభవభూతోతి పురిమస్స సుత్తపదస్స అత్థో. పచ్ఛిమస్స చ యే భూతా ఏవ, న పున భవిస్సన్తి, తే హి (కథా. అనుటీ. ౫౦౭) ఖీణాసవా, పురిమపదేహి ‘‘భూతా’’తి వుత్తా. తబ్బిపరీతతాయ సమ్భవం ఏసన్తీతి సమ్భవేసినో. అప్పహీనభవసంయోజనత్తా సేక్ఖా, పుథుజ్జనా చ. చతూసు వా యోనీసు అణ్డజజలాబుజసత్తా యావ అణ్డకోసం, వత్థికోసఞ్చ న భిన్దన్తి, తావ సమ్భవేసీ నామ. అణ్డకోసతో, వత్థికోసతో చ బహి నిక్ఖన్తా భూతా నామ. సంసేదజఓపపాతికా చ పఠమచిత్తక్ఖణే సమ్భవేసీ నామ, దుతియచిత్తక్ఖణతో పట్ఠాయ భూతా నామ. యేన వా ఇరియాపథేన జాయన్తి, యావ తతో అఞ్ఞం న పాపుణన్తి, తావ సమ్భవేసీ, తతో పరం భూతాతి అత్థో, తస్మా నత్థీతి పటిక్ఖిపితబ్బం. సతి హి ఉజుకే పాళిఅనుగతే అత్థే కిం అనిద్ధారితసామత్థియేన అన్తరాభవేన అత్తభావపరికప్పితేన పయోజనన్తి.

యం పన యే ‘‘సన్తానవసేన పవత్తమానానం ధమ్మానం అవిచ్ఛేదేన దేసన్తరేసు పాతుభావో దిట్ఠో. యథా తం వీహిఆదిఅవిఞ్ఞాణకసన్తానే, ఏవం సవిఞ్ఞాణకసన్తానేపి అవిచ్ఛేదేన దేసన్తరేసు పాతుభావేన భవితబ్బం. అయఞ్చ నయో సతి అన్తరాభవే యుజ్జతి, నాఞ్ఞథా’’తి యుత్తిం వదన్తి. తేహి ఇద్ధిమతో చేతోవసిప్పత్తస్స చిత్తానుగతికం కాయం అధిట్ఠహన్తస్స ఖణేన బ్రహ్మలోకతో ఇధూపసఙ్కమనే, ఇతో వా బ్రహ్మలోకగమనే యుత్తి వత్తబ్బా. యది సబ్బత్థేవ విచ్ఛిన్నదేసే ధమ్మానం పవత్తి న ఇచ్ఛితా, యదిపి సియా ‘‘ఇద్ధివిసయో అచిన్తేయ్యో’’తి, తం ఇధాపి సమానం ‘‘కమ్మవిపాకో అచిన్తేయ్యో’’తి వచనతో, తస్మా తం తేసం మతిమత్తమేవ. అచిన్తేయ్యసభావా హి సభావధమ్మా, తే కత్థచి పచ్చయవిసేసేన విచ్ఛిన్నదేసే పాతుభవన్తి, కత్థచి అవిచ్ఛిన్నదేసే చ. తథా హి ముఖఘోసాదీహి అఞ్ఞస్మిం దేసే ఆదాసపబ్బతప్పదేసాదికే పటిబిమ్బపటిఘోసాదికం పచ్చయుప్పన్నం నిబ్బత్తమానం దిస్సతి, తస్మా న సబ్బం సబ్బత్థ ఉపనేతబ్బన్తి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పన పటిబిమ్బస్స ఉదాహరణభావసాధనాదికో అన్తరాభవవిచారో కథావత్థుప్పకరణస్సటీకాయం (కథా. అనుటీ. ౫౦౭) గహేతబ్బో.

అపరే పన ‘‘ఇధాతి కామభవో, హురన్తి అరూపభవో, ఉభయమన్తరేనాతి రూపభవో వుత్తో’’తి వదన్తి, ‘‘ఇధాతి పచ్చయధమ్మా, హురన్తి పచ్చయుప్పన్నధమ్మా, ఉభయమన్తరేనాతి పణ్ణత్తిధమ్మా వుత్తా’’తి చ వదన్తి, తం సబ్బఅట్ఠకథాసు నత్థి, తస్మా వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. అవసిట్ఠం రూపన్తి ఆపోధాతుఆకాసధాతూహి సద్ధిం లక్ఖణరూపాని, ఓజఞ్చ సన్ధాయాహ అనిన్ద్రియబద్ధరూపస్స అధిప్పేతత్తా. తస్స ఖీణాసవస్స తం నిబ్బానారమ్మణం చిత్తం న జానన్తి న ఞాయన్తి ‘‘ఝాయమానా’’తి వుత్తత్తా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

చతుబ్యూహహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.