౫. లక్ఖణహారవిభఙ్గవణ్ణనా

౨౩. ‘‘లక్ఖణహారస్స విసయం పుచ్ఛతీ’’తి వుత్తం, ‘‘కో పన తస్స విసయో’’తి వుత్తే సమానలక్ఖణా అవుత్తధమ్మా. కాయానుపస్సనాయ సమారద్ధాయ వేదనానుపస్సనాదయో సుఖేనేవ సిజ్ఝన్తీతి తబ్బచనేన వేదనాగతాసతిఆదీనం వుత్తభావో దస్సితో సతిపట్ఠానభావేన ఏకలక్ఖణత్తాతి కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానస్స సద్ధానుగ్గహితాని వీరియసతిసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియాని సాధనం, ఏవం ఇతరేసమ్పీతి కత్వా వుత్తం. అయం అత్థో అట్ఠకథాయమేవ (నేత్తి. అట్ఠ. ౫౧) పరతో ఆగమిస్సతి. ఇమినా నయేన సేసేసుపి ఏకలక్ఖణతానిద్దేసేసు అత్థో వేదితబ్బో. పరతోతి చతుబ్యూహహారవణ్ణనాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౦).

అసమ్మిస్సతోతి వేదనాదయోపి ఏత్థ సితా ఏత్థ పటిసన్ధాతి కాయే వేదనాదిఅనుపస్సనాపసఙ్గేపి ఆపన్నే తదసమ్మిస్సతోతి అత్థో.

అవయవిగాహసమఞ్ఞాతిధావనసారాదానాభినివేసనిసేధనత్థం కాయం అఙ్గపచ్చఙ్గేహి, తాని చ కేసాదీహి, కేసాదికే చ భూతుపాదాయరూపేహి వినిబ్భుజితుం ‘‘తథా న కాయే’’తిఆదిమాహ. పాసాదాదినగరావయవసమూహే అవయవివాదినోపి అవయవిగాహణం కరోన్తి. నగరం నామ కోచి అత్థో అత్థీతి పన కేసఞ్చి సమఞ్ఞాతిధావనం సియాతి ఇత్థిపురిసాదిసమఞ్ఞాతిధావనే నగరనిదస్సనం వుత్తం. అఞ్ఞో కోచి సత్తాదికో. యం పస్సతి ఇత్థిం, పురిసం వా. నను చక్ఖునా ఇత్థిపురిసదస్సనం నత్థీతి? సచ్చం నత్థి, ‘‘ఇత్థిం పస్సామి, పురిసం పస్సామీ’’తి పన పవత్తసమఞ్ఞావసేన ‘‘యం పస్సతీ’’తి వుత్తం. మిచ్ఛాదస్సనేన వా దిట్ఠియా యం పస్సతి, న తం దిట్ఠం రూపాయతనం హోతి, రూపాయతనం వా తం న హోతీతి అత్థో. అథ వా తం కోసాదిభూతుపాదాయసమూహసఙ్ఖాతం దిట్ఠం న హోతి, దిట్ఠం వా యథావుత్తం న హోతీతి అత్థో. యం దిట్ఠం తం న పస్సతీతి యం రూపాయతనం, కేసాదిభూతుపాదాయసమూహసఙ్ఖాతం వా దిట్ఠం, తం పఞ్ఞాచక్ఖునా భూతతో న పస్సతీతి అత్థో.

న అఞ్ఞధమ్మానుపస్సీతి న అఞ్ఞసభావానుపస్సీ, అసుభాదితో అఞ్ఞాకారానుపస్సీ న హోతీతి వుత్తం హోతి.

పథవీకాయన్తి కేసాదిం పథవీధమ్మసమూహత్తా ‘‘కాయో’’తి వదతి, లక్ఖణపథవిమేవ వా అనేకభేదభిన్నం సకలసరీరగతం పుబ్బాపరియభావేన పవత్తమానం సమూహవసేన గహేత్వా ‘‘కాయో’’తి వదతి. ఏవం అఞ్ఞత్థాపి.

ఆకారసమూహసఙ్ఖాతస్సాతి అనిచ్చతాదిఆకారసముదాయపరియాయస్స.

తీసు భవేసు కిలేసేతి భవత్తయవిసయకిలేసే. సబ్బత్థికన్తి సబ్బత్థ లీనే, ఉద్ధతే చ చిత్తే ఇచ్ఛితబ్బత్థా, సబ్బే వా లీనే, ఉద్ధతే చ భావేతబ్బా బోజ్ఝఙ్గా అత్థికా ఏతాయాతి సబ్బత్థికా. అన్తో సఙ్కోచోతి అన్తో ఓలీయనా, కోసజ్జన్తి అత్థో.

౨౪. గహితేసూతి భావనాగ్గహణేన గహితేసు, భావితేసూతి అత్థో, వచనేన వా గహితేసు. భావనాగ్గహణదీపనత్థత్తా పన వచనేన గహణస్స భావనాగ్గహణమేత్థ పధానం. యస్స సతిపట్ఠానా భావితా, తస్స సమ్మప్పధానాదయో బోధిపక్ఖియధమ్మా న భావితాతి నేతం ఠానం విజ్జతీతి చ సమానలక్ఖణతాపదేసేన ఇమమత్థం దస్సేతుం పాళియం ‘‘చతూసు సతిపట్ఠానేసు భావియమానేసు చత్తారో సమ్మప్పధానా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తీ’’తిఆది వుత్తం.

విపల్లాసా పహీయన్తి ఉజువిపచ్చనీకభావతో. ‘‘ఆహారసముదయా కాయస్స సముదయో, ఫస్ససముదయా వేదనానం సముదయో (సం. ని. ౫.౪౦౮), సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి (సం. ని. ౧.౧, ౩౯; మ. ని. ౩.౧౨౬; మహావ. ౧; ఉదా. ౧; విభ. ౨౨౫) వచనతో కాయాదీనం సముదయభూతా కబళీకారాహారఫస్సమనోసఞ్చేతనావిఞ్ఞాణాహారాకాయాదీనం పరిజాననేన పరిఞ్ఞాతా హోన్తి తప్పటిపక్ఖప్పహానతోతి దస్సేన్తో ‘‘చత్తారో ఆహారా’’తిఆదిమాహ. సబ్బత్థాతి ‘‘ఉపాదానేహి అనుపాదానో భవతీ’’తి ఏవమాదీసు.

తత్థ యస్మా పఞ్చ కామగుణా సవిసేసా కాయే లబ్భన్తీతి విసేసేన కాయో కాముపాదానస్స వత్థు, సుఖవేదనస్సాదవసేన పరలోకనిరపేక్ఖో ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆది (దీ. ని. ౧.౧౭౧; మ. ని. ౧.౪౪౫; ౨.౯౪-౯౫, ౨౨౫; ౩.౯౧, ౧౧౬; సం. ని. ౩.౨౧౦; ధ. స. ౧౨౨౧; విభ. ౯౩౮) పరామాసం ఉప్పాదేతీతి దిట్ఠుపాదానస్స వేదనా, చిత్తే నిచ్చగ్గహణవసేన సస్సతస్స ‘‘అత్తనో సీలాదివసేన పరిసుద్ధపరామసనం హోతీ’’తి సీలబ్బతుపాదానస్స చిత్తం, నామరూపపరిచ్ఛేదేన భూతం భూతతో అపస్సన్తస్స ‘‘అత్తాభినివేసో హోతీ’’తి అత్తవాదుపాదానస్స ధమ్మా వత్థు, తస్మా ‘‘చతూసు సతిపట్ఠానేసు భావియమానేసు ఉపాదానేహి అనుపాదానో భవతీ’’తి వుత్తం.

యస్మా పన వుత్తనయేనేవ కాయో కామయోగస్స వత్థు, భవేసు సుఖగ్గహణవసేన భవస్సాదో హోతీతి భవయోగస్స వేదనా, సన్తతిఘనగ్గహణవసేన చిత్తే అత్తాభినివేసో హోతీతి దిట్ఠియోగస్సచిత్తం, ధమ్మవినిబ్భోగస్స దుక్కరత్తా, ధమ్మానం ధమ్మమత్తతాయ చ దుప్పటివిజ్ఝత్తా సమ్మోహో హోతీతి అవిజ్జాయోగస్స ధమ్మా, వత్థు, తస్మా చతుసతిపట్ఠానభావనాయ తేసు తేసం పహానసిద్ధితో యోగేహి విసంయుత్తతా వుత్తా. ఏతేనేవ ఆసవేహి అనాసవతా, ఓఘేహి నిత్తిణ్ణతా చ సంవణ్ణితా హోతి కామరాగాదీనం ఏవ కామయోగకామాసవకామోఘాదిభావతో.

వుత్తనయేనేవ కాయో అభిజ్ఝాకాయగన్థస్స వత్థు, ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ పటిఘానుసయో అనుసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫) దుక్ఖదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖసఙ్ఖారదుక్ఖభూతా వేదనా విసేసేన బ్యాపాదకాయగన్థస్స వత్థు, చిత్తే నిచ్చాభినివేసవసేన సస్సతస్స ‘‘అత్తనో సీలేన సుద్ధీ’’తిఆదిపరామసనం హోతీతి సీలబ్బతపరామాసస్స చిత్తం వత్థు, సప్పచ్చయనామరూపదస్సనాభావతో భవవిభవదిట్ఠిసఙ్ఖాతో ఇదంసచ్చాభినివేసో హోతీతి తస్స ధమ్మా వత్థూతి చతుసతిపట్ఠానాతి యోజేతబ్బం.

వుత్తనయేనేవ విసేసతో కాయో రాగసల్లస్స వత్థు, వేదనా దోససల్లస్స, ‘‘చిత్తం నిచ్చగ్గహణవసేన అత్తాభినివేసం అత్తానం సేయ్యాదితో దహతీ’’తి చిత్తం మానసల్లస్స, వుత్తనయేనేవ ధమ్మా మోహసల్లస్స వత్థూతి చతుసతిపట్ఠానాతి యోజేతబ్బం.

యస్మా పన కాయానుపస్సనాదీహి కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు పరిఞ్ఞాతేసు రూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతా హోన్తి, చిత్తే హి పరిఞ్ఞాతే సఞ్ఞాపి పరిఞ్ఞాతావ హోతి, తస్మా ‘‘విఞ్ఞాణట్ఠితియో చస్స పరిఞ్ఞం గచ్ఛన్తీ’’తి వుత్తం.

తథా విసేసతో కాయే సాపేక్ఖా ఛన్దాగతిం గచ్ఛతీతి కాయో ఛన్దాగతియా వత్థు, వుత్తనయేనేవ వేదనా బ్యాపాదస్స నిమిత్తన్తి సా దోసాగతియా వత్థు, సన్తతిఘనగ్గహణవసేన సరాగాదిచిత్తే సమ్మోహో హోతీతి మోహాగతియా చిత్తం, ధమ్మసభావానవబోధేన భయం హోతీతి భయాగతియా ధమ్మా వత్థూతి చతుసతిపట్ఠానభావనాయ అగతిగమనప్పహానం హోతీతి ఆహ ‘‘అగతిగమనేహి చ న అగతిం గచ్ఛతీ’’తి.

‘‘అకుసలస్స సోమనస్సస్స వసేనా’’తి ఇదం ‘‘అయమ్పి అత్థో సమ్భవతీ’’తి కత్వా వుత్తం. ‘‘సుఖాయ వేదనాయ రాగానుసయో అనుసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫) పన వచనతో సుఖవేదనాగ్గహణేన తత్థానుసయనేన సముదయసచ్చం దేసితన్తి వేదితబ్బం. దేసితం దుక్ఖం అరియసచ్చన్తి దుక్ఖదుక్ఖగ్గహణేన సాతిసయం దుక్ఖం అరియసచ్చం పకాసితం హోతీతి పాళియం ‘‘దుక్ఖం అరియసచ్చం దేసిత’’న్తి వుత్తం. సహచరణాదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా నిద్దేసవారవణ్ణనాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౫ ఆదయో) వుత్తం.

లక్ఖణహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.