౩. యుత్తిహారవిభఙ్గవణ్ణనా

౧౮. ఏవమేతస్స సుత్తస్స అత్థో న గహేతబ్బో, ఏవం పన గహేతబ్బోతి అగ్గహేతబ్బగహేతబ్బానం అత్థానం విజహనగ్గహణత్థాయ యుత్తాయుత్తివిచారణాయం వజ్జేతబ్బేసు తావ పఠమం పటిపత్తీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అతథాకారేన గయ్హమానా సుత్తత్థా విసయో’’తి యథా ‘‘వామం ముఞ్చ, దక్ఖిణం గణ్హా’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౪౯౮; విసుద్ధి. మహాటీ. ౧.౧౪; సం. ని. టీ. ౧.౧.౨౧౩). వజ్జేతబ్బభావతో హి సుత్తపదేహి సుత్తత్థే వివేచితే గహేతబ్బభావో చ అవసిట్ఠో హోతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘మేత్తావిహారస్స సతో బ్యాపాదో చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతీ’తి న యుజ్జతి దేసనా, ‘బ్యాపాదో పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతీ’తి యుజ్జతి దేసనా’’తి (నేత్తి. ౨౧).

యుత్తినిద్ధారణేన అయథాసభావతో వివేచిత్వా యథాసభావతో ధమ్మస్స గహణకారణాని కథేన్తో ‘‘మహన్తా అపదిసితబ్బా ఏతేసన్తి మహాపదేసా’’తి ఇమమత్థమాహ ‘‘బుద్ధాదయో’’తిఆదినా. పతిట్ఠానానీతి పతిట్ఠానసాధనాని. సేసేసూతి సఙ్ఘాపదేసాదీసు. పఠమత్థో ఏవ హి ఇధ పాళి ఆగతో, వినిచ్ఛయనే కారణం మహాపదేసోతి అధిప్పాయో. సుత్తోతరణాదీతి ఆదిసద్దేన సుత్తానోతరణాదిపి సఙ్గయ్హతి. సుత్తోతరణవినయసన్దస్సనాని హి కేనచి యథాభతస్స గన్థస్స ‘‘ధమ్మో’’తి వినిచ్ఛయనే కారణం. సుత్తానోతరణవినయాసన్దస్సనాని ‘‘అధమ్మో’’తి. యది ఏవన్తి యది యథాభతస్స గన్థస్స సుత్తవినయేహి సంసన్దనం ‘‘ధమ్మో’’తి, అసంసన్దనం ‘‘అధమ్మో’’తి వినిచ్ఛయకారణం, ఏవం సన్తేతి అత్థో. సమ్పదీయతి ఞాపీయతి ధమ్మో ఏతేహీతి సమ్పదాయా, అక్ఖాతారో.

వినీయన్తి రాగాదయో ఏతేనాతి వినయో, కారణం. తేనాహ ‘‘రాగాదివూపసమనిమిత్త’’న్తి. కిం పన తం? సాధిట్ఠానసమథవిపస్సనాదిధమ్మా. యే పరతో ‘‘తేచత్తాలీసం బోధఙ్గమా ధమ్మా’’తి (నేత్తి. ౨౪) వక్ఖతి.

వినయమహాపదేసా కప్పియానులోమతో అనులోమకప్పియం నామ, తంసదిసతాయ సుత్తన్తమహాపదేసాపి అనులోమకప్పియన్తి అట్ఠకథావోహారో. తేన వుత్తం ‘‘యం అనులోమకప్పియన్తి వుచ్చతీ’’తి.

యదిపి తత్థ తత్థ పవత్తా భగవతో పకిణ్ణకదేసనా అట్ఠకథా, సా పన ధమ్మసఙ్గాహకేహి తేపిటకం బుద్ధవచనం సఙ్గాయిత్వా తస్స అత్థసంవణ్ణనానురూపేన వాచనామగ్గం ఆరోపితత్తా ఆచరియవాదో నామ. తేన వుత్తం ‘‘ఆచరియవాదో నామ అట్ఠకథా’’తి. తిస్సోపి సఙ్గీతియో ఆరుళ్హో ఏవ హి బుద్ధవచనస్స అత్థసంవణ్ణనాభూతో కథామగ్గో పచ్ఛా తమ్బపణ్ణియేహి మహాథేరేహి సీహళభాసాయ ఠపితో. అత్తనోమతి థేరవాదో. సమేన్తమేవ గహేతబ్బన్తి యథా పాళియా సంసన్దతి, ఏవం మహాపదేసతో అత్థా ఉద్ధరితబ్బాతి దస్సేతి. పమాదపాఠవసేన ఆచరియవాదస్స కదాచి పాళియా అసంసన్దనాపి సియా, సో న గహేతబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘సుత్తేన సమేన్తో ఏవ గహేతబ్బో’’తి.

చతూహి మహాపదేసేహి యుజ్జతీతి చతూహి మహాపదేసేహి న విరుజ్ఝతి. ఇదాని తం అవిరుజ్ఝనాకారం దస్సేన్తో ‘‘యేన యేనా’’తిఆది వుత్తం. సుత్తోతరణాది ఏవ హేత్థ కారణం. తస్స చ అనేకాకారతాయ ‘‘పకారేనా’’తి వుత్తో. సంవణ్ణియమానే సుత్తే సంవణ్ణనావసేన గహేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఆభతేనాతి ఆనీతేన. సుత్తతోతి సుత్తన్తరతో. అయఞ్హేత్థ అత్థో – కేనచి పసఙ్గేన సుత్తన్తరతో ఉద్ధరిత్వా ఆనీతేన సుత్తపదేన సుత్తోతరణాదినా, కారణప్పకారేన చ చతుమహాపదేసావిరోధేన సంవణ్ణియమానే సుత్తే సంవణ్ణనావసేన అత్థజాతం గహేతబ్బన్తి. తేనాహ ‘‘తేన…పే… కాతబ్బా’’తి. తత్థ యుత్తిహారయోజనా కాతబ్బాతి యుత్తినిద్ధారణవసేన అయం యుత్తిహారో యోజేతబ్బో. అథ వా యుత్తిహారయోజనా కాతబ్బాతి ఇమినా హారేన వక్ఖమాననయేన యుత్తిగవేసనం కత్వా తాయ యుత్తియా సబ్బహారయోజనా కాతబ్బాతి అత్థో. లక్ఖణఞ్హేతం యుత్తిగవేసనాయ, యదిదం యుత్తిహారో. తేనాహ ‘‘సబ్బేసం హారానం, యా భూమీ, యో చ గోచరో తేసం. ‘‘యుత్తాయుత్తపరిక్ఖా’’తి (నేత్తి. ౪), ‘‘ఇమాయ యుత్తియా అఞ్ఞమఞ్ఞేహి కారణేహి గవేసితబ్బ’’న్తి (నేత్తి. ౨౦) చ.

౧౯. యది వా సబ్బాని పదాని ఏకం అత్థం అభివదన్తీతి యోజనా.

౨౦. జరాయం ఠితస్స అఞ్ఞథత్తన్తి ఠితస్స యం అఞ్ఞథత్తం అఞ్ఞథాభావో, అయం జరా నామ. ఖణికమరణం ఖణికనిరోధో. సముచ్ఛేదమరణం ఖీణాసవానం ఖన్ధపరినిబ్బానం.

కేవలస్సాతి జరాయ అమిస్సస్స. అఞ్ఞావ జరా, అఞ్ఞం మరణన్తి ‘‘పటిఞ్ఞాతస్స కేవలస్స మరణస్స దిట్ఠత్తా’’తి హేతు. యథా తం దేవానన్తి సదిసూదాహరణం, విసదిసూదాహరణం పన ఇద్ధిపాదాదయో, అన్వయబ్యతిరేకా గహేత్వా యోజేతబ్బా.

తేహీతి జరామరణేహి.

‘‘జీరణభిజ్జనసభావా’’తి ఇమినా లేసేన తణ్హాజరామరణానం అనఞ్ఞత్తం యోజేతి. యదిపి ‘‘అఞ్ఞా తణ్హా, అఞ్ఞా జరా, అఞ్ఞం మరణ’’న్తి సిద్ధోవాయమత్థో, యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘న ఇద’’న్తిఆది, తథాపి సక్కుణేయ్యపరిహారాయం చోదనాతి అజ్ఝారుళ్హం తత్థ దోసం దస్సేతుం ‘‘యది చ యథా జరామరణ’’న్తి పాళిపవత్తాని దస్సేన్తో ‘‘యది…పే… దస్సేతీ’’తి ఆహ. భావోతి అధిప్పాయో. ఏతేసన్తి తణ్హాజరామరణానం.

‘‘ఇమాయ యుత్తియా అఞ్ఞమఞ్ఞేహి కారణేహి గవేసితబ్బ’’న్తి చ కేచి పఠన్తి, బ్యఞ్జనతోపి గవేసితబ్బం, అఞ్ఞత్థ అత్థతో అఞ్ఞత్థమ్పీతి అధిప్పాయో. తమేవ బ్యఞ్జనతో అఞ్ఞత్థం దస్సేతుం పాళియం ‘‘సల్లోతి వా’’తిఆది వుత్తం. ఇమేసన్తి సల్లధూపాయనానం. ఇచ్ఛావిపరియాయేతి ఇచ్ఛితాలాభే, అప్పచ్చయసమవాయే వా. ఇదమ్పి సమత్థనం హోతి యథాధిప్పేతస్స అఞ్ఞత్థస్స బ్యతిరేకదస్సనభావతో. జరామరణవిపరియాయేతి జరామరణే అసతి. న హి యథాధిప్పేతజరామరణాభావే తణ్హా న హోతీతి.

ద్విధా వుత్తాతి ద్విప్పకారేన వుత్తా, ద్విక్ఖత్తుం వా వుత్తా. యం ఇదం…పే… ఆరమ్మణకరణవసేన వా అభిలపనన్తి ఏవం కిరియాపరామసనం యోజేతబ్బన్తి వేదితబ్బం. విసేసోతి అయం ఏతాసం ఇచ్ఛాతణ్హానం పకతిసఙ్ఖాతో విసేసో. ‘‘ద్వీహి నామేహీ’’తిపి పాళి. యదిపి ఏవన్తి కామం విసయవిసేసేసు ఏవం యథావుత్తఅవత్థావిసేసేన ఇచ్ఛాతణ్హానం అత్థి కాచి భేదమత్తాతి అత్థో. సభావతో పన భేదో నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘తథాపీ’’తి ఆహ.

ఇచ్ఛన్తీతి కామేన్తి. తణ్హాయనా పాతుకామతా. సన్తాపనట్ఠేనాతి పరిదహనభావేన. ఆకడ్ఢనట్ఠేనాతి అవహరణట్ఠేన. సరితానీతి రాగవసేన అల్లాని. తంసమ్పయుత్తపీతివసేన సినిద్ధాని సినేహితాని. విసత్తికాతి విత్థతా రూపాదీసు తేభూమకధమ్మేసు బ్యాపనవసేన. విసటాతి పురిమవేవచనమేవ త-కారస్స ట-కారం కత్వా వుత్తం. విసాలాతి విపులా. విసక్కతీతి పరిసక్కతి సహతి. రత్తో హి రాగవత్థునా పాదేన తాళియమానోపి సహతి. ‘‘ఓసక్కనం, విప్ఫన్దనం వా విసక్కన’’న్తి వదన్తి. అనిచ్చాదికం నిచ్చాదితో గణ్హన్తీ విసంవాదికా హోతి. విసంహరతీతి తథా తథా కామేసు ఆనిసంసం దస్సేన్తీ వివిధేహి ఆకారేహి నేక్ఖమ్మాభిముఖప్పవత్తితో చిత్తం సంహరతి సంఖిపతి. విసం వా దుక్ఖం, తం హరతి, వహతీతి అత్థో. దుక్ఖనిబ్బత్తకస్స కమ్మస్స హేతుభావతో విసమూలా, విసం వా దుక్ఖాదిభేదా వేదనా మూలం ఏతాయాతి విసమూలా, దుక్ఖసముదయత్తా విసం ఫలం ఏతిస్సాతి విసఫలా. రూపాదిదుక్ఖస్సేవ పరిభోగో ఏతాయ, న అమతస్సాతి విసపరిభోగా. సబ్బత్థ నిరుత్తివసేన పదసిద్ధి వేదితబ్బా. యో పనేత్థ పధానో అత్థో, తం దస్సేతుం పున ‘‘విసతా వా పనా’’తిఆది వుత్తం.

సినేహనం పేమకరణం. బన్ధనట్ఠేనాతి సంయోజనట్ఠేన. ఆసీసనట్ఠేనాతి ఇచ్ఛనట్ఠేన. అభినన్దనట్ఠేనాతి అస్సాదనట్ఠేన, సమ్పటిచ్ఛనట్ఠేన వా.

౨౧. అనభిరతీతి ఉక్కణ్ఠా. ఞాణనిబ్బిదాతి నిబ్బిదానుపస్సనా. యథా చ దుక్ఖూ…పే… చారేసు యుత్తి వుత్తాతి యోజనా.

సుఖాపటిపదాదన్ధాభిఞ్ఞా సుఖాపటిపదాఖిప్పాభిఞ్ఞా సుఖాపటిపదాదయో. యో దుక్ఖాయ పటిపదాయ విసేసం అధిగన్తుం భబ్బో, తస్స సుఖాపటిపదాయోగ్యస్స వియ కరియమానా ధమ్మదేసనా విసేసావహా న హోతి, తస్మా సా న యుత్తాతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘రాగచరితో’’తిఆదినా. రాగచరితస్స తథా తథా కామానం ఆదీనవం, ఓకారం, సంకిలేసం, నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసఞ్చ అవిభావేత్వా ఆదితో విపస్సనాకథావ కరియమానా న విసేసావహా హోతి ఆసయస్స అసోధితత్తాతి ఏతమత్థం దస్సేన్తో పాళియం ‘‘విపస్సనా…పే… దేసనా’’తి ఆహాతి వేదితబ్బం. సేసపదేసుపీతి యథా ‘‘రాగచరితస్సా’’తిఆదినా రాగచరితకోట్ఠాసవసేన పాళియం దేసనాయ అయుత్తి వుత్తా, ఇమినా నయేన సేసపదేసుపి దోసచరితకోట్ఠాసాదీసుపి ‘‘దోసచరితస్స పుగ్గలస్స అసుభం దేసేయ్యా’’తిఆదినా పాళియం అవుత్తోపి యథాసమ్భవమత్థో నిద్ధారేత్వా వత్తబ్బో. కస్మా పన యుత్తిహారే అయుత్తినిద్ధారణా కతాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది. సేసేసుపి ఏసేవ నయోతి సేసేసుపి దోసచరితాదివసేన నిద్ధారితేసు అయుత్తిగవేసనేసు అయమేవ ఉపాయో. అనులోమప్పహాన’’న్తిపి పాళి, సో ఏవత్థో.

‘‘యావతికా ఞాణస్స భూమీ’’తి ఏతేన యుత్తిహారస్స మహావిసయతం దస్సేతి. కస్మా పనాయం మహావిసయోతి? యుత్తివిచారభావతో, సంవణ్ణేతబ్బస్స చ ధమ్మస్స నానానయనిపుణాదిగుణవిసేసయోగతోతి దస్సేన్తో ‘‘తం కిస్స హేతూ’’తి ఆహ.

అపరభాగేతి పచ్ఛాభాగే. మేత్తావిహారిభాగస్స అపరిహీనతావచనతో అయోగో వుత్తో. తేనాహ ‘‘సతో’’తి. యథావుత్తకారణతో ఏవాతి పటిపక్ఖత్తా ఏవ.

పహానేకట్ఠభావతో దిట్ఠిమఞ్ఞితస్స. ఆదీనవదస్సనేన వితక్కం జిగుచ్ఛన్తా దుతియజ్ఝానస్స ఆసన్నఉపచారజ్ఝానధమ్మాపి వితక్కారమ్మణా న హోన్తి, పగేవ దుతియజ్ఝానధమ్మాతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఆరమ్మణకరణత్థో హేత్థ సహగతసద్దో’’తి.

ఏవం యుత్తిహారలక్ఖణం ఆగమతో యుత్తాయుత్తవిచారం దస్సేత్వా ఇదాని ఆగమానుగతాయ యుత్తియాపి తం దస్సేతుం గుణముఖేన దోసవిభజనం విభజన్తో ‘‘అపిచేత్థా’’తిఆదిమాహ. తం ఉత్తానత్థమేవ.

యుత్తిహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.