నయసముట్ఠానవారవణ్ణనా

౭౯. ‘‘విసయభేదతో’’తి సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం విత్థారతో వివరితుం ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ నయతోతి నయగ్గాహతో. న హి పటివేధఞాణం వియ విపస్సనాఞాణం పచ్చక్ఖతో పవత్తతీతి. అనుబుజ్ఝియమానోతి అభిసమయఞాణస్స అనురూపం బుజ్ఝియమానో. యథా ఏకపటివేధేనేవ మగ్గఞాణం పవత్తతి, ఏవం తదనుచ్ఛవికం విపస్సనాఞాణేన గయ్హమానోతి అత్థో. ఏవఞ్చ కత్వా నన్దియావట్టాదీనం తిణ్ణం అత్థనయభావో సమత్థితో హోతీతి. తథా హి అత్థవిసేససరూపతాయ తయో నయా ‘‘సుత్తత్థో’’తి వుత్తా, పదత్థవిచారభావేపి పన హారా ‘‘బ్యఞ్జనవిచయో’’తి. యది ఏవం కథం తయోతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘పటివిజ్ఝన్తానం పనా’’తిఆది. తత్థ ఏకమేకో సంకిలేసవోదానానం విభాగతో ద్విసఙ్గహోతి యోజనా. చతుఛఅట్ఠదిసో చాతి న పచ్చేకం తే నన్దియావట్టాదయో చతుఛఅట్ఠదిసా, అథ ఖో యథాక్కమన్తి. ‘‘ఏవ’’న్తిఆది యథావుత్తస్స అత్థస్స నిగమనం.

తథా చాతి యథావుత్తస్స అత్థస్స ఉపచయేన సమత్థనా. పుబ్బా కోటి న పఞ్ఞాయతీతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం పరతో పట్ఠానకథాయం ఆవి భవిస్సతి. ‘‘అన్ధం తమం తదా హోతి, యం లోభో సహతే నర’’న్తిఆది (చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౮) వచనతో కామతణ్హాపి పటిచ్ఛాదనసభావా, యతో కామచ్ఛన్దం ‘‘నీవరణ’’న్తి వుత్తం. అవిజ్జాయ పన భవేసు ఆదీనవప్పటిచ్ఛాదనం సాతిసయన్తి. తథా అవిజ్జాపి సంయోజనసభావా, యతో సా బహిద్ధా సంయోజనభావేన వుత్తా. ఏవం సన్తేపి తణ్హాయ బన్ధనట్ఠో సాతిసయో అపేక్ఖితభావతోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘తథాపి…పే… వుత్త’’న్తి ఆహ.

‘‘సంయుత్తా’’తి పదస్స సమ్పయుత్తాతి అత్థోతి ఆహ ‘‘మిస్సితా’’తి. ‘‘అవిజ్జాభిభూతా…పే… అభినివిసన్తా’’తి ఏతేన అవిజ్జాయ అయాథావగహణహేతుతం దస్సేతి, తతో సో అవిన్దియం విన్దతీతి అవిజ్జాతి వుచ్చతి. కిలిస్సనం ఉపతాపనన్తి ఆహ ‘‘కిలిస్సనప్పయోగం అత్తపరితాపనపటిపత్తి’’న్తి. అల్లీయనం సేవనం.

దుక్ఖన్తి …పే… జానన్తీతి అత్తనా అనుభూయమానం తథా తథా ఉపట్ఠితం కాయికచేతసికదుక్ఖం, ఇతరమ్పి వా ఏకదేసం జానన్తి. తణ్హాయపి ఏసేవ నయో. సభాగవిసభాగపటిపజ్జితబ్బాకారతో తత్థ తేసం ఞాణం నత్థేవాతిదస్సేన్తో ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదిమాహ. పవత్తిపవత్తిహేతుమత్తమ్పీతి ‘‘పవత్తి పవత్తిహేతూ’’తి ఏత్తకమ్పి. కా పన కథాతి పచురజనసాధారణే లోకియేపి నామ అత్థే యేసం ఞాణస్స పటిఘాతో, పరమగమ్భీరే అరియానం ఏవ విసయభూతే లోకుత్తరే నివత్తినివత్తిహేతుసఙ్ఖాతే అత్థే కా నామ కథా, ఛిన్నా కథాతి అత్థో. అట్ఠసమాపత్తిపభేదస్స కేవలస్స సమథస్స తాదిసే కాలే బాహిరకానఞ్చ ఇజ్ఝనతో ‘‘విపస్సనాధిట్ఠాన’’న్తి విసేసితం. వూపసమో సముచ్ఛేదో, పటిప్పస్సద్ధి చ.

‘‘సంసారస్స అనుపచ్ఛేదనతో’’తి ఇదం దిట్ఠిగతానం దిట్ఠిగతికమతదస్సనం. సో హి పుత్తముఖదస్సనే అసతి సంసారో ఉచ్ఛిజ్జేయ్యాతి భాయతి. యతో వుత్తం –

‘‘గణ్డుప్పాదో కికీ చేవ, కున్తీ బ్రాహ్మణధమ్మికో;

ఏతే అభయం భాయన్తి, సమ్మూళ్హా చతురో జనా’’తి. (సు. ని. అట్ఠ. ౨.౨౯౩; అ. ని. టీ. ౩.౫.౧౯౨);

తదభిఞ్ఞాతి తం యథావుత్తఅన్తద్వయం అభిజానన్తి గుణం ఆరోపేత్వా జానన్తీతి తదభిఞ్ఞా. అత్థభఞ్జనతో, రోగగణ్డసల్లసదిసతాయ అత్తభావసంకిలేసానఞ్చ రోగగణ్డసల్లతా.

సక్కాయదస్సనేతి ఏత్థ దిట్ఠిదస్సనం, సక్కాయోవ దస్సనం సక్కాయదస్సనన్తి అత్థో వేదితబ్బో. తేసన్తి దిట్ఠిచరితానం. అత్తాభినివేసో బలవా. తస్మా యథాఉపట్ఠితం రూపం ‘‘అత్తా’’ఇచ్చేవ గణ్హన్తీతి అధిప్పాయో. తథా వేదనాదిం. తణ్హాచరితో పన యథాఉపట్ఠితం రూపం తణ్హావత్థుం కత్వా అత్తనియాభినివేసేన అభినివిసన్తా తదఞ్ఞమేవ అత్తతో సమనుపస్సన్తి. ఏవం వేదనాదీసు. తేనాహ ‘‘తణ్హాచరితా’’తిఆది. విజ్జమానేతి పరమత్థతో ఉపలబ్భమానే. కాయేతి సమూహే. దిట్ఠియా పరికప్పితో అత్తాది ఏవ పరమత్థతో నుపలబ్భతి, దిట్ఠి పన లబ్భతేవాతి ఆహ ‘‘సతీ వా విజ్జమానా’’తి.

సక్కాయదస్సనముఖేనాతి సక్కాయదిట్ఠిముఖేన.

ఉచ్ఛేదసస్సతన్తి తంసహచరణతో ఉచ్ఛేదసస్సతదిట్ఠి వుత్తా. ‘‘ఉచ్ఛేదసస్సతవాదా’’తిపి పాఠో.

కసిణాయతనానీతి కసిణజ్ఝానాని.

తేజేత్వాతి నిసానేత్వా.

౮౧. ఏత్తావతా నన్దియావట్టస్స భూమిరచనవసేన సంకిలేసపక్ఖో దస్సితోతి ఆహ ‘‘తత్థ దిట్ఠిచరితోతిఆదినా వోదానపక్ఖం దస్సేతీ’’తి. ‘‘యస్మా సల్లేఖే తిబ్బగారవో’’తి ఇమినా తత్థ తిబ్బగారవత్తా సంలేఖానుసన్తతవుత్తినా భవతీతి దస్సేతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. మిచ్ఛాధిమోక్ఖో సద్ధాపతిరూపకో అవత్థుస్మిం పసాదో.

పుగ్గలాధిట్ఠానేన ధమ్మమేవ విభజతీతి ఆహ ‘‘సత్తాపి…పే… దస్సేతీ’’తి.

యే హి కేచీతి ఏత్థ హి-సద్దో నిపాతమత్తం. ‘‘ఇమాహి ఏవ చతూహి పటిపదాహీ’’తిపి పాళి. దుక్ఖాపటిపదాదివిభాగేన మగ్గో ఏవ ఇధ వుత్తోతి ఆహ ‘‘పటిపదా హి మగ్గో’’తి చతుద్దిసాసఙ్ఖాతం మగ్గన్తి చతుద్దిసాసఙ్ఖాతం పవత్తనుపాయం. ద్వే దిసా ఏతిస్సాతి ద్విదిసా. నన్దియావట్టస్సాతి నన్దియావట్టనయస్స.

౮౨. వివత్తతి వట్టం ఏత్థాతి వివత్తం, వివత్తం ఏవ వివట్టం, అసఙ్ఖతధాతు, నిబ్బుతి ఏవ వా. తేన వుత్తం ‘‘నిబ్బాన’’న్తి.

‘‘కత్థ దట్ఠబ్బ’’న్తి వా పాళి. ఉపచయేతి ఉపచయావత్థాయన్తి అత్థో. దసన్నన్తి లోభాదికిలేసవత్థూనం. విపల్లాసహేతుభావతోతి సుభసఞ్ఞాదివిపల్లాసహేతుకభావతో. విపరియేసగ్గాహవసేన హి ఆదీనవేసు ఏవ సంయోజనియేసు ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సితా. న హి యథాభూతఞాణే సతి తథా సమ్భవో. తేన వుత్తం ‘‘దసన్నం…పే… భావతో’’తి. దసవిధకారణేతి దసవిధే కారణే, దసవిధస్స వా కారణే. అయోనిసోమనసికారపరిక్ఖతా ధమ్మా సుభారమ్మణాదయో.

తబ్బిసయా కిలేసాతి ఆహారపరిఞ్ఞాపరిబన్ధభూతా కిలేసా. విఞ్ఞాణట్ఠితీసుపి ఏసేవ నయో. కాయే పవత్తమానో పఠమో విపల్లాసో కాయసముదాయే, కాయేకదేసే చ కబళీకారే ఆహారే పవత్తో ఏవ హోతీతి వుత్తం ‘‘పఠమే ఆహారే విసయభూతే పఠమో విపల్లాసో పవత్తతీ’’తి. తథా వేదనాయం పవత్తమానో దుతియవిపల్లాసో తప్పచ్చయే ఫస్సాహారే, చిత్తే పవత్తమానో తతియవిపల్లాసో తప్పచ్చయే మనోసఞ్చేతనాహారే, ధమ్మేసు పవత్తమానో చతుత్థవిపల్లాసో తప్పచ్చయే విఞ్ఞాణాహారే పవత్తో ఏవ హోతీతి వుత్తం ‘‘చతుత్థే ఆహారే చతుత్థో విపల్లాసో’’తి. తేనాహ ‘‘సేసాహారేసుపి ఏసేవ నయో’’తి. ఆహారసీసేన వా ఆహారపటిబద్ధో ఛన్దరాగో గహితో. విఞ్ఞాణట్ఠితీసుపి ఏసేవ నయో. తేనేవాహ ‘‘ఆహారసీసేన తబ్బిసయా కిలేసా అధిప్పేతా’’తి. పఠమే ఆహారే విసయభూతేతి చ పఠమే ఆహారే ఛన్దరాగస్స విసయభావం పత్తే, తబ్భావం అనతిక్కన్తేతి అత్థో. అప్పహీనచ్ఛన్దరాగస్స హి తత్థ విపల్లాసా సమ్భవన్తి, న ఇతరస్స. తథా దుతియవిపల్లాసాదీసు అప్పహీనేసు. ఇతరే ఉపాదానాని పవత్తన్తేవ అప్పహీనత్తాతి ఆహ ‘‘సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో’’తి. యస్మా చ ఉపాదానాదీసు అప్పహీనేసుపి యోగాదయో పవత్తన్తేవ యథారహం తంసభావత్తా, తదేకట్ఠసభావతో చ, తస్మా వుత్తం పాళియం ‘‘పఠమే ఉపాదానే పఠమో యోగో’’తిఆది. తేనాహ ‘‘సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో’’తి.

౮౩. అపరిజానన్తస్సాతి ఞాతపరిఞ్ఞాయ, తీరణపరిఞ్ఞాయ, పహానపరిఞ్ఞాయాతి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిచ్ఛిన్దిత్వా అజానన్తస్స, తేసం సముదయఞ్చ అత్థఙ్గమఞ్చ అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ యథాభూతం అనవబుజ్ఝన్తస్సాతి అత్థో. తిబ్బో బహలో ఛన్దరాగో హోతి తణ్హాచరితభావతోతి అధిప్పాయో. ఇతి ఉపక్కిలేసస్స దిట్ఠాభినివేసస్స హేతుభావతోతి ఇమమత్థం సన్ధాయాహ ‘‘వుత్తనయేనేవా’’తి. సుభసుఖసఞ్ఞాకాముపాదానకామభవయోగఅభిజ్ఝాకాయగన్థకామభవాసవ- కామభవోఘరాగసల్లఛన్దాగతిగమనాని తణ్హాపక్ఖికతాయ, తణ్హాసభావతాయ చ తణ్హాపధానాని. సీలబ్బతుపాదానబ్యాపాదకాయగన్థదోససల్లదోసాగతిగమనాని పన తణ్హాభావే భావతో, విఞ్ఞాణట్ఠితియో తణ్హావిసయతో, సబ్బేసం వా తణ్హావిసయతో తణ్హాపధానతా లబ్భతేవ. పచ్ఛిమకానం దిట్ఠిపధానతా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బా.

౮౪. కబళీకారే ఆహారేతి కబళీకారాహారవిసయే ఛన్దరాగే. ‘‘అప్పహీనే’’తిఆదికం పరియాయకథం ముఞ్చిత్వా నిప్పరియాయమేవ దస్సేన్తో కబళీకారాహారస్స ‘‘అసుభసభావత్తా, అసుభసముట్ఠానత్తా చా’’తి వుత్తం. లబ్భమానే హి ఉజుకే అత్థే కిం పరియాయకథాయాతి. ఛన్దరాగో వా తత్థ అత్థసిద్ధోతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో వుత్తో. న హి తత్థ అసతి ఛన్దరాగే విపల్లాసో సమ్భవతి. దుక్ఖసభావత్తాతి సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ దుక్ఖసభావత్తా. దుక్ఖపచ్చయత్తాతి తివిధదుక్ఖతాలక్ఖణస్స దుక్ఖస్స కారణతో. విఞ్ఞాణే నిచ్చసఞ్ఞినో. తథా హి సాతి నామ భిక్ఖు కేవట్టపుత్తో ‘‘తంయేవ విఞ్ఞాణం సన్ధావతి సంసరతీ’’తి తత్థ నిచ్చాభినివేసం సంవేదేసి. యేభుయ్యేన సఙ్ఖారేసు అత్తసఞ్ఞితా దిట్ఠిగతికానం ‘‘చేతనా అత్తా’’తిఆదిదిట్ఠిపరిదీపనేసు వేదితబ్బా. ‘‘భవవిసుద్ధీ’’తి పదస్స అత్థవచనం ‘‘నిబ్బుతిసుఖ’’న్తి. ‘‘సీలబ్బతేహి…పే… సుఖన్తి దళ్హం గణ్హాతీ’’తి ఇమినా సీలబ్బతుపాదానం ఇధ భవుపాదానన్తి దస్సేతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘సీలబ్బతుపాదానసఙ్ఖాతేన భవుపాదానేనా’’తి.

పచ్చయా హోన్తి ఉపనిస్సయపచ్చయాదినా. పఠమే యోగే ఠితోతి పఠమే యోగే పతిట్ఠితో. అప్పహీనా హి కిలేసా కమ్మవట్టాదీనం కారణభూతా తంసమఙ్గినో సత్తస్స పతిట్ఠాతి వుచ్చన్తి. పరస్స అభిజ్ఝాయనం పరాభిజ్ఝాయనం. భవపత్థనాయ భవదిట్ఠిభవరాగవసేన పియాయితస్స వత్థునో విపరిణామఞ్ఞథాభావే దోమనస్సుప్పత్తిం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘భవరాగ…పే… పదూసేన్తీ’’తి.

గన్థిత్వాతి గన్థిం కత్వా. ద్విధాభూతం రజ్జుఆదికే వియ గన్థికరణఞ్హి గన్థనం. చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తా ఆసవానం ఉప్పత్తిహేతు హోన్తీతి సమ్బన్ధో. పరియుట్ఠానప్పత్తా ఏకచ్చే కిలేసా విసేసతో ఆసవుప్పత్తిహేతు హోన్తీతి దస్సనత్థం అట్ఠకథాయం ఉప్పటిపాటివచనం. తప్పటిపక్ఖే విసయే పత్థేతీతి యోజనా. తబ్బిసయబహులే భవే పత్థేతీతి యథా మానుసకేహి కామేహి నిబ్బిన్నరూపా దేవూపపత్తి. తంసభావత్తాతి దిట్ఠిసభావత్తా. అపరాపరన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం. ఏకచ్చా హి దిట్ఠి ఏకచ్చస్స దిట్ఠాభినివేసస్స కారణం హోతి, యథా సక్కాయదిట్ఠి ఇతరాసం. అభినివిసన్తస్సాతి అభినివేసనహేతు. ‘‘అయోనిసోమనసికారతో…పే… అవిజ్జాసవో ఉప్పజ్జతీ’’తి ఇదం సచ్చాభినివేసస్స ఫలభూతం అవిజ్జాసవం దస్సేతి ఏకన్తవస్సిమేఘవుట్ఠానేన వియ మహోఘప్పవత్తి. అవిజ్జాసవో సిద్ధో హోతి వుట్ఠిహేతుకమహోఘసిద్ధియా ఉపరిమేఘవుట్ఠానం వియ.

‘‘నన్దీరాగసహగతా’’తిఆదీసు (మహావ. ౧౪) వియ తబ్భావత్థో సహగతసద్దోతి ఆహ ‘‘అనుసయ…పే… భూతా వా’’తి. చిత్తస్స అబ్భన్తరసఙ్ఖాతం హదయన్తి విపాకచిత్తప్పవత్తిం సన్ధాయ వదతి. విపాకవట్టేపి కిలేసవాసనాహితా అత్థి కాచి విసేసమత్తా.

లోభసహగతస్స విఞ్ఞాణస్స. ఇతరస్స దోససహగతాదికస్స. బ్యఞ్జనేన వియ భోజనస్స ఆరమ్మణస్స అభిసఙ్ఖరణం విసేసాపాదనం ఉపసేచనం, నన్దీ సప్పీతికతణ్హా ఉపసేచనం ఏతస్సాతి నన్దూపసేచనం ఉపసేచనభూతాయపి నన్దియా రాగసల్లఉపనిసతో. ఉపసిత్తే పన వత్తబ్బమేవ నత్థీతి దస్సేతుం పాళియా ‘‘రాగసల్లేన నన్దూపసేచనేన విఞ్ఞాణేనా’’తి వుత్తన్తి తమత్థం పాకటం కాతుం ‘‘కేన పన తం నన్దూపసేచన’’న్తి పుచ్ఛతి.

రాగసల్లేనాతి హేతుమ్హి కరణవచనన్తి దస్సేన్తో ‘‘రాగసల్లేన హేతుభూతేనా’’తి ఆహ. ఉపనిస్సయపచ్చయత్థో చేత్థ హేత్వత్థో. ఉపగన్తబ్బతో విఞ్ఞాణేనాతి విభత్తిం పరిణామేత్వా యోజేతబ్బం. ‘‘పతిట్ఠాభావతో’’తి ఇమినా విఞ్ఞాణస్స నిస్సయాదిపచ్చయతం వదతి. తేనాహ ‘‘రూపక్ఖన్ధం నిస్సాయ తిట్ఠతీ’’తి. ఏవం దుతియాదివిఞ్ఞాణట్ఠితీసుపి నిస్సయాదిపచ్చయతా వత్తబ్బా పతిట్ఠావచనతో.

౮౫. యదిపి అకుసలమూలాదికే తిపుక్ఖలస్స, తణ్హాదికే నన్దియావట్టస్స దిసాభావేన వక్ఖతి, తథాపి అఞ్ఞమఞ్ఞానుప్పవేసతో ఏకస్మిం నయే సిద్ధే ఇతరేపి సిద్ధా ఏవ హోన్తీతి ఇమస్స విసేసస్స దస్సనత్థం ‘‘ఆహారాదయో…పే… వవత్థపేతు’’న్తి వుత్తం. వక్ఖమానే వా అకుసలమూలతణ్హాదికే ఆదిసద్దేన సఙ్గహేత్వా ‘‘ఆహారాదయో’’తి వదన్తో ‘‘నయాన’’న్తి బహువచనమాహ. ఏకస్స అత్థస్సాతి రాగచరితస్స ఉపక్కిలేసతాసఙ్ఖాతస్స ఏకస్స పయోజనస్స. బ్యఞ్జనత్థోపి గహితో, న బ్యఞ్జనమేవ గహితన్తి సుత్తపదాని అఞ్ఞమఞ్ఞపరియాయవచనాని యథారహం తణ్హావత్థూనం తత్థ కథితత్తా వుత్తం ‘‘సవత్థుకా తణ్హా వుత్తా’’తి. దోసవత్థూనం, దిట్ఠివత్థూనఞ్చ తత్థ కథితత్తా ‘‘సవత్థుకో దోసో, సవత్థుకా దిట్ఠి చ వుత్తా’’తి ఇమమత్థం సన్ధాయాహ ‘‘వుత్తనయానుసారేనా’’తి.

దుక్ఖాకారేన సహ దుక్ఖాకారం గహేత్వాతి అత్థో. ఏవఞ్చేతన్తి యది తంతంఅనుపస్సనాబహులస్స వసేన పురిమాహారద్వయాదీసు విమోక్ఖముఖవిసేసనిద్ధారణం కతం, ఏతం ఏవమేవ వేదితబ్బం, న అఞ్ఞథా. తత్థ కారణం వదన్తో ‘‘న హీ’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యథా అరియమగ్గానం ఓధిసో కిలేసప్పజహనతో పహాతబ్బేసు ధమ్మేసు నియమో అత్థి, న ఏవం విపస్సనాయ పరిఞ్ఞాపహానానం అనిచ్చన్తికత్తాతి.

అపరే పనాహు – పురిమే ఆహారద్వయే పరికిలేసభావేన, దుక్ఖపచ్చయత్తా చ దుక్ఖలక్ఖణం సుపాకటం. తత్థ పురిమే విఞ్ఞాణట్ఠితిద్వయవిఞ్ఞాణాహారే తతియవిఞ్ఞాణట్ఠితియం అనిచ్చలక్ఖణం, మనోసఞ్చేతనాహారే చతుత్థవిఞ్ఞాణట్ఠితియం అనత్తలక్ఖణం సుపాకటన్తి తిస్సన్నం అనుపస్సనానం పవత్తిముఖతాయ తేహి అప్పణిహితాదివిమోక్ఖముఖేహి పరిఞ్ఞం గచ్ఛన్తీతి. తథా విపల్లాసాదీసు పురిమద్వయం దుక్ఖానుపస్సనాయ ఉజువిపచ్చనీకం, ఇతరద్వయం అనిచ్చానత్తానుపస్సనానం. ఇతి పవత్తిముఖతాయ చ ఉజువిపచ్చనీకతాయ చ ఇమే ధమ్మా యథారహం అప్పణిహితాదివిమోక్ఖముఖేహి పరిఞ్ఞేయ్యా, పహాతబ్బా చ వుత్తా. తత్థ సుభసుఖసఞ్ఞాకాముపాదానసీలబ్బతుపాదానకామయోగభవయోగఅభిజ్ఝాకాయ గన్థకామాసవకామోఘ భవోఘ రాగసల్లఛన్దఅగతిగమనాని సుఖస్సాదవసేన పవత్తనతో దుక్ఖానుపస్సనాయ పటిపక్ఖభావతో బ్యాపాదకాయగన్థదోససల్లదోసఅగతిగమనాని పవత్తిముఖతాయ అప్పణిహితవిమోక్ఖముఖేన పహాతబ్బాని. తతియసఞ్ఞాదయో నిచ్చాభినివేసతన్నిమిత్తాహి అనిచ్చానుపస్సనాయ పటిపక్ఖభావతో అనిమిత్తవిమోక్ఖముఖేన పహాతబ్బా. చతుత్థసఞ్ఞాదయో అత్తాభినివేసతన్నిత్తాహి అనత్తానుపస్సనాయ పటిపక్ఖభావతో సుఞ్ఞతవిమోక్ఖముఖేన పహాతబ్బా. తత్థ మానసల్లభయఅగతిగమనానం నిచ్చాభినివేసనిమిత్తతా వేదితబ్బా. న హి అనిచ్చతో పస్సతో మానజప్పనం, భయం వా సమ్భవతి. అవిజ్జాయోగాదీనం అత్తాభినివేసనిమిత్తతా పాకటా ఏవాతి.

౮౬. అప్పమఞ్ఞావజ్జా రూపావచరసమాపత్తియో దిబ్బవిహారా ‘‘దేవూపపత్తిసంవత్తనికకుసలసమాపత్తియో చా’’తి కత్వా, సతిపి తబ్భావే పరహితపటిపత్తితో, నిద్దోసతాయ చ సేట్ఠా విహారాతి చతస్సో అప్పమఞ్ఞా బ్రహ్మవిహారా, చతస్సో ఫలసమాపత్తియో అరియవిహారా ‘‘ఆరకా కిలేసేహి అరియానం విహారా’’తి. చతస్సో ఆరుప్పసమాపత్తియో ఆనేఞ్జవిహారా, సతిపి దేవూపపత్తిసంవత్తనికకుసలసమాపత్తిభావే ఆనేఞ్జసన్తతాహి లోకియేసు సిఖాప్పత్తితో.

అధికరణభేదేనాతి వత్థుభేదేన.

యం అభిణ్హం న పవత్తతి, తం అచ్ఛరియన్తి దస్సేతుం ‘‘అన్ధస్స…పే… ఉప్పజ్జనక’’న్తి వుత్తం. అధితిట్ఠతి సీలాది ఏతేన సచ్చేన, ఏత్థ వా సచ్చే నిమిత్తభూతే, అధిట్ఠానమత్తమేవ వా తం సచ్చన్తి ఏవం కరణాధికరణభావత్థా పచ్చయవసేన వేదితబ్బా సమానాధికరణసమాసపక్ఖే. తథా అఞ్ఞపదత్థసమాసపక్ఖే. ఇతరస్మిం పన సమాసే కరణాధికరణత్థా ఏవ, తే చ ఖో సీలాదివసేన చ వేదితబ్బా. సుఖన్తి ఝానవిపస్సనామగ్గఫలనిబ్బానసుఖం. లోకియవిపాకసుఖమ్పి లబ్భతేవ. ‘‘నాఞ్ఞత్ర బోజ్ఝా…పే… పాణిన’’న్తి (సం. ని. ౧. ౯౮) హి ఇమాయ గాథాయ సఙ్గహితా అనత్తపరిహారముఖేన సత్తానం అభయా నిబ్బానసమ్పత్తిసుఖావహా చత్తారో ధమ్మా ఇధ ‘‘సుఖభాగియా’’తి వుత్తాతి. అనవసేసపరియాదానతోతి ఫరణవసేన అనవసేసగ్గహణతో.

పఠమస్స సతిపట్ఠానస్స పఠమపటిపదావసేన పవత్తస్సాతి అధిప్పాయో. ఏవం సేసేసుపి. ‘‘యథా హీ’’తిఆదినా యథావుత్తపటిపదాసతిపట్ఠానానం నానన్తరియకతం ఉపమాయ విభావేతి. సతిపి చ సబ్బాహి పటిపదాహి సబ్బేసం సతిపట్ఠానానం నియమాభావే నానన్తరికభావేన దేసనాక్కమేనేవేత్థ నేసం అయమనుక్కమో కతోతి వేదితబ్బో. అథ వా కాయవేదనాసు సుభసుఖసఞ్ఞానం దుబ్బినివేఠియతాయ అసుభదుక్ఖానుపస్సనానం కిచ్చసిద్ధితో పురిమేన పటిపదాద్వయేన పురిమం సతిపట్ఠానద్వయం యోజితం తదభావతో. ఇతరేన ఇతరం. తాని హి పురిమేసు సతిపట్ఠానేసు కతకమ్మస్స ఇచ్ఛితబ్బాని. అథ వా యథా తణ్హాచరితదిట్ఠిచరితానం మన్దతిక్ఖపఞ్ఞానం వసేన చతస్సో పటిపదా యోజితా, ఏవం చత్తారి సతిపట్ఠానాని సమ్భవన్తీతి దస్సేతుం పటిపదాసతిపట్ఠానానం అయమనుక్కమో కతో.

‘‘తథా’’తి ఇమినా యథా సమానపటిపక్ఖతాయ పఠమస్స సతిపట్ఠానస్స భావనా పఠమస్స ఝానస్స విసేసావహా, ఏవం పీతిసహగతాదిసమానతాయ దుతియసతిపట్ఠానాదిభావనా దుతియజ్ఝానాదీనం విసేసావహాతి ఇమమత్థం ఉపసంహరతి. పీతిపటిసంవేదనాదీతి ఆదిసద్దేన సుఖపటిసంవేదనం, చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదనం, పస్సమ్భనఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. చిత్తస్స అభిప్పమోదనగ్గహణఞ్చేత్థ నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం పటిసంవేదనసమాదహనవిమోచనానమ్పి వసేన పవత్తియా ఇచ్ఛితబ్బత్తా. అనిచ్చవిరాగాదీతి ఆదిసద్దేన నిరోధపటినిస్సగ్గా సఙ్గయ్హన్తి.

రూపావచరసమాపత్తీనన్తి ఏత్థ పటిలద్ధమత్తం పఠమజ్ఝానం పఠమజ్ఝానసమాపత్తియా పగుణవసీభావాపాదనస్స పచ్చయో హోతి, న ఇతరాసం. ఇతరాసం పన అధిట్ఠానభావేన పరమ్పరాయ పచ్చయో హోతీతి వేదితబ్బం. బ్యాపాదవిహింసావితక్కఅరతిరాగా బ్యాపాదవితక్కాదయో. సుఖేనాతి అకిచ్ఛేన, అకసిరేనాతి అత్థో.

దిబ్బవిహారాదికే చత్తారో విహారే పదట్ఠానం కత్వా నానాసన్తానేసు ఉప్పన్నాయ వుట్ఠానగామినివిపస్సనాయ యథాక్కమం అనుప్పన్నాకుసలానుప్పాదనాదివసేన పవత్తవిసయం సన్ధాయ పాళియం ‘‘పఠమో విహారో భావితో బహులీకతో’’తిఆది వుత్తం. సమ్మప్పధానసదిసఞ్హేత్థ సమ్మప్పధానం వుత్తం. అరియవిహారే చ హేట్ఠిమే నిస్సాయ ఉపరిమగ్గాధిగమాయ వాయమన్తస్స అయం నయో లబ్భతి. మగ్గపరియాపన్నస్సేవ వా సమ్మప్పధానస్స నానాసన్తానికస్స యథావుత్తవిపస్సనాగమనేన తంతంకిచ్చాదికస్స వసేనేతం వుత్తం. సక్కా హి విపస్సనాగమనేన సద్ధిన్ద్రియాదితిక్ఖతావిసేసో వియ వీరియస్స కిచ్చవిసేసవిసయో మగ్గో విఞ్ఞాతుం.

తథా సిఖాప్పత్తఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిదిబ్బవిహారం నిస్సాయ ఉప్పన్నం పఠమం సమ్మప్పధానం మానప్పహానం ఉక్కంసేతి, బ్రహ్మవిహారసన్నిస్సయే ఉప్పన్నం దుతియం సమ్మప్పధానం కామాలయసముగ్ఘాతం, అరియవిహారసన్నిస్సయేన ఉప్పన్నం తతియం సమ్మప్పధానం అవిజ్జాపహానం, సన్తవిమోక్ఖసన్నిస్సయేన ఉప్పన్నం చతుత్థం సమ్మప్పధానం భవూపసమం ఉక్కంసేతీతి దస్సేతుం ‘‘పఠమం సమ్మప్పధాన’’న్తిఆది వుత్తం.

పహీనమానో న విసంవాదేయ్యాతి మానప్పహానం సచ్చాధిట్ఠానం వడ్ఢేతి విసంవాదననిమిత్తస్సేవ అభావతో. అప్పహీనమానో హి మాననిస్సయేన కిఞ్చి విసంవాదేయ్య. కామాలయే, దిట్ఠాలయే చ సముగ్ఘాటితే చాగపటిపక్ఖస్స అవసరో ఏవ నత్థీతి ఆలయసముగ్ఘాతో చాగాధిట్ఠానం వడ్ఢేతి. అవిజ్జాయ సముచ్ఛిన్నాయ పఞ్ఞాబుద్ధియా పరిబన్ధోవ నత్థి, భవసఙ్ఖారేసు ఓస్సట్ఠేసు అభవూపసమస్స ఓకాసోవ నత్థీతి మానప్పహానాదయో సచ్చాధిట్ఠానాదికే సంవడ్ఢేన్తీతి దస్సేతుం ‘‘మానప్పహాన’’న్తిఆది వుత్తం.

అవిసంవాదనసీలో ధమ్మచ్ఛన్దబహులో ఛన్దాధిపతేయ్యం సమాధిం నిబ్బత్తేతి. చాగాధిముత్తో నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయో అకోసజ్జబహులతాయ వీరియాధిపతేయ్యం, ఞాణుత్తరో చిత్తం అత్తనో వసే వత్తేన్తో చిత్తాధిపతేయ్యం, వూపసన్తసభావో ఉపసమహేతుభూతాయ వీమంసాయ వీమంసయతో వీమంసాధిపతేయ్యం సమాధిం నిబ్బత్తేతీతి సచ్చాధిట్ఠానాదిపారిసుద్ధిఛన్దసమాధిఆదీనం పారిపూరియా సంవత్తతీతి దస్సేతుం ‘‘సచ్చాధిట్ఠానం భావిత’’న్తిఆది వుత్తం.

ధమ్మచ్ఛన్దబహులో ఛన్దసమాధిమ్హి ఠితో ఇట్ఠానిట్ఠఛళారమ్మణాపాతే అనవజ్జసేవీ హోతి. ఆరద్ధవీరియో వీరియసమాధిమ్హి ఠితో సంకిలేసపక్ఖస్స సన్తపనవసేనేవ పుఞ్ఞం పరిపూరేతి. చిత్తం అత్తనో వసే వత్తేన్తో చిత్తసమాధిమ్హి ఠితో పఞ్ఞాయ ఉపకారానుపకారకే ధమ్మే పరిగ్గణ్హన్తో బుద్ధిం ఫాతిం గమిస్సతి. వీమంసాసమాధిమ్హి ఠితో ధమ్మవిచయబహులో ఉపధిపటినిస్సగ్గావహమేవ పటిపత్తిం బ్రూహేతీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘ఛన్దసమాధి భావితో’’తిఆది వుత్తం.

దూరాదూరపచ్చత్థికనివారణే బహూపకారో ఇన్ద్రియసంవరో మేత్తాయ విసేసుప్పత్తిహేతుతో మేత్తం వడ్ఢేతి. తపేన సంకిలేసధమ్మే విక్ఖమ్భేన్తో వీరియాధికో పరదుక్ఖాపనయనకామతం సాహత్థికం కరోతీతి తపో కరుణం సంవడ్ఢేతి. పఞ్ఞా పరియోదాపితా సావజ్జానవజ్జధమ్మే పరిగ్గణ్హన్తీ పహాసనిపాతతో ముదితం రక్ఖన్తీ పరిబ్రూహేతి. ఉపధినిస్సగ్గో పక్ఖన్దో నిన్నపోణపబ్భారోవ సమ్మదేవ సత్తసఙ్ఖారేసు ఉదాసినో హోతీతి సో ఉపేక్ఖావిహారం పరివడ్ఢేతీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘ఇన్ద్రియసంవరో భావితో’’తిఆది వుత్తం. తేనాహ ‘‘యో యస్స విసేసపచ్చయో, సో తం పరిపూరేతీతి వుత్తో’’తి.

౮౭. దిసాభావేనాతి నయానం దిసాభావేనాతి యోజేతబ్బం. అత్థోపిస్స పుబ్బే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. యేన చతుక్కేన యస్స రాగచరితాదిపుగ్గలస్స వోదానం విసుద్ధి. యథా అపరిఞ్ఞాతా, అప్పహీనా చ పఠమాహారవిపల్లాసాదయో రాగచరితాదీనం పుగ్గలానం ఉపక్కిలేసా, ఏవం పఠమపటిపదాదయో భావితా బహులీకతా నేసం విసుద్ధియో హోన్తీతి వుత్తనయానుసారేన సక్కా విఞ్ఞాతున్తి ఆహ ‘‘హేట్ఠా వుత్తనయమేవా’’తి.

అథ వా పురిమాహి ద్వీహి పటిపదాహి సిజ్ఝమానా విపస్సనా అత్తనో కిచ్చవుత్తిసఙ్ఖాతం పవత్తిదుక్ఖమ్పి సఙ్గణ్హన్తీ దుక్ఖానుపస్సనాబాహుల్లవిసేసతో దుక్ఖలక్ఖణం పటివిజ్ఝన్తీ ‘‘అప్పణిహితం విమోక్ఖముఖ’’న్తి వుత్తా. తతియాయ పటిపదాయ సిజ్ఝమానా సుఖప్పవత్తికతాయ సమ్మదేవ సన్తతిఘనం భిన్దిత్వా అనిచ్చలక్ఖణం విభావేన్తీ ‘‘అనిమిత్తం విమోక్ఖముఖ’’న్తి వుత్తా. చతుత్థాయ పన పటిపదాయ సిజ్ఝమానా సుఖప్పవత్తికతాయ, విసదఞాణతాయ చ సమూహకిచ్చారమ్మణఘనం భిన్దిత్వా సమ్మదేవ అనత్తలక్ఖణం విభావేన్తీ ‘‘సుఞ్ఞతం విమోక్ఖముఖ’’న్తి వుత్తా.

తథా కాయవేదనానుపస్సనా విసేసతో దుక్ఖలక్ఖణం విభావేన్తీ, చిత్తానుపస్సనా అనిచ్చలక్ఖణం, ధమ్మానుపస్సనా అనత్తలక్ఖణన్తి తా యథాక్కమం ‘‘అప్పణిహితాదివిమోక్ఖముఖ’’న్తి వుత్తా.

సప్పీతికతాయ అస్సాదాని పఠమదుతియజ్ఝానాని విరజ్జనవసేన విసేసతో దుక్ఖతో పస్సన్తియా విపస్సనాయ వసేన ‘‘అప్పణిహితం విమోక్ఖముఖ’’న్తి వుత్తాని. తతియం సన్తసుఖతాయ బాహిరకానం నిచ్చాభినివేసవత్థుభూతం సభావతో ‘‘అనిచ్చ’’న్తి పస్సన్తియా విపస్సనాయ వసేన ‘‘అనిమిత్తం విమోక్ఖముఖ’’న్తి వుత్తం. చతుత్థం ఉపక్కిలేసవిగమాదీహి పరిసుద్ధం సుసమాహితం యథా పరేసం, ఏవం అత్తనో చ యథాభూతసభావావబోధహేతుతాయ సమ్మదేవ ‘‘సుఞ్ఞ’’న్తి పస్సన్తియా విపస్సనాయ వసేన ‘‘సుఞ్ఞతం విమోక్ఖముఖ’’న్తి వుత్తం.

ఏవం విహారానం విపస్సనావసేనేవ విమోక్ఖముఖతా, తత్థ ‘‘దిబ్బబ్రహ్మవిహారానం సన్తసుఖతాయ అస్సాదనీయతా’’తిఆదినా అప్పణిహితవిమోక్ఖముఖతా యోజేతబ్బా. అరియవిహారస్స పఞ్ఞాధికత్తా విసేసతో అనత్తానుపస్సనాసన్నిస్సయతాయ సుఞ్ఞతవిమోక్ఖతా. ఆనేఞ్జవిహారస్స సన్తవిమోక్ఖతాయ అనిచ్చలక్ఖణప్పటివేధస్స విసేసపచ్చయసభావతో అనిమిత్తవిమోక్ఖముఖతా యోజేతబ్బా.

తథా పురిమానం ద్విన్నం సమ్మప్పధానానం సంకిలేసవిసయత్తా కిలేసదుక్ఖవీతిక్కమస్స దుక్ఖానుపస్సనాబాహుల్లత్తా అప్పణిహితవిమోక్ఖముఖతా. తతియస్స అనుప్పన్నకుసలుప్పాదనేన ధమ్మానం ఉదయవయవన్తతావిభావనతో అనిచ్చలక్ఖణం పాకటన్తి అనిమిత్తవిమోక్ఖముఖతా. చతుత్థస్స ఉప్పన్నానం ఠితత్తం బ్యాపారాపజ్జనేన ధమ్మానం అవసవత్తితాదీపనతో అనత్తలక్ఖణం సుపాకటన్తి సుఞ్ఞతవిమోక్ఖముఖతా.

మానప్పహానాలయసముగ్ఘాతానం సహాయతణ్హాపహానతాయ తణ్హాపణిధివిసోధనతో అప్పణిహితవిమోక్ఖముఖతా. అవిజ్జాపహానస్స పఞ్ఞాకిచ్చాధికతాయ సుఞ్ఞతవిమోక్ఖముఖతా. భవూపసమస్స సఙ్ఖారనిమిత్తపటిపక్ఖతాయ అనిమిత్తవిమోక్ఖముఖతా.

పకతియా దుక్ఖసభావే సఙ్ఖారే ఞాణసచ్చేన అవిసంవాదేన్తో దుక్ఖతో ఏవ పస్సతి, చాగాధివిముత్తతాయ తణ్హం విదూరీకరోన్తో రాగప్పణిధిం విసోసేతీతి పురిమం అధిట్ఠానద్వయం ‘‘అప్పణిహితం విమోక్ఖముఖ’’న్తి వుత్తం. ఇతరస్స పన అధిట్ఠానద్వయస్స సుఞ్ఞతానిమిత్తవిమోక్ఖముఖతా వుత్తనయా ఏవ.

ఛన్దాధిపతేయ్యా చిత్తేకగ్గతా విసేసతో ధమ్మచ్ఛన్దవతో నేక్ఖమ్మవితక్కబహులస్స హోతి, వీరియాధిపతేయ్యా పన కామవితక్కాదికే వినోదేన్తస్సాతి తదుభయం నిస్సాయ పవత్తా విపస్సనా విసేసతో రాగాదిప్పణిధీనం విసోసనతో ‘‘అప్పణిహితం విమోక్ఖముఖ’’న్తి వుత్తా. చిత్తాధిపతేయ్యం, వీమంసాధిపతేయ్యఞ్చ నిస్సాయ పవత్తా యథాక్కమం అనిచ్చానత్తానుపస్సనాబాహుల్లతో ‘‘అనిమిత్తం విమోక్ఖముఖం, అప్పణిహితం విమోక్ఖముఖ’’న్తి చ వుత్తా.

అభిజ్ఝావినయనో ఇన్ద్రియసంవరో, కామసఙ్కప్పాదివినోదనో తపో చ వుత్తనయేనేవ పణిధిపటిపక్ఖతో అప్పణిహితం విమోక్ఖముఖం, బుద్ధి అనత్తానుపస్సనానిమిత్తం, ఉపధిపటినిస్సగ్గో నిమిత్తగ్గాహపటిపక్ఖోతి తదుభయసన్నిస్సయా విపస్సనా యథాక్కమం ‘‘సుఞ్ఞతం, అనిమిత్తం విమోక్ఖముఖ’’న్తి వుత్తా.

ఆసన్నపచ్చత్థికరాగం పటిబాహన్తీ మేత్తా రాగపణిధియా పటిపక్ఖో, కరుణా పరదుక్ఖాపనయనాకారవుత్తికా దుక్ఖసహగతాయ దుక్ఖానుపస్సనాయ విసేసపచ్చయోతి తదుభయసన్నిస్సయా విపస్సనా ‘‘అప్పణిహితం విమోక్ఖముఖ’’న్తి వుత్తా. ముదితా సత్తానం మోదగ్గహణబహులా తదనిచ్చతాదస్సనతో అనిచ్చానుపస్సనాయ విసేసపచ్చయోతి తన్నిస్సయా విపస్సనా అనిమిత్తం విమోక్ఖముఖం. ఉపేక్ఖా ఞాణకిచ్చాధికతాయ అనత్తానుపస్సనాయ విసేసపచ్చయోతి తన్నిస్సయా విపస్సనా ‘‘సుఞ్ఞతం విమోక్ఖముఖ’’న్తి వుత్తాతి ఏవమేత్థ పవత్తిఆకారతో విపస్సతో నిస్సయతో, కిచ్చతో చ భిన్దిత్వా విమోక్ఖముఖాని యోజితానీతి.

సమతిక్కమనం పరిఞ్ఞాపహానఞ్చ. సపరసన్తానేతి అత్తనో, పరేసఞ్చ సన్తానే, తేన కాయికో, వాచసికో చ విహారో ‘‘విక్కీళిత’’న్తి వుత్తోతి దస్సేతి ‘‘వివిధో హారో’’తి కత్వా. తస్స పన విభావనా ఇధ అధిప్పేతా నయస్స భూమిభావతో. యేన పటిపక్ఖభావేన. తేసం పటిపక్ఖభావోతి తేసం ఆహారాదీనం పటిపక్ఖభావో పహాతబ్బభావో పటిపదాదీనం పటిపక్ఖభావో పహాయకభావోతి యోజేతబ్బం. తత్థ పటిపదాగ్గహణేన విపస్సనా కథితా. విపస్సనా చ చత్తారో ఆహారే పరిజానన్తీ తప్పటిబద్ధఛన్దరాగం పజహతీతి ఉజుకమేవ తేసం పటిపక్ఖతా, ఏవం ఝానాదీనమ్పి ఉపాదానాదిపటిపక్ఖతా వేదితబ్బా తదుపదేసేన విపస్సనాయ కథితత్తా. విపల్లాససతిపట్ఠానానం పటిపక్ఖభావో పాకటో ఏవ. న్తి సీహవిక్కీళితం. వీసతియా చతుక్కేహి విసభాగతో విత్థారేన విభత్తన్తి తీహి పదేహి సఙ్గహేత్వా కథికత్తా వుత్తం ‘‘సఙ్ఖేపేన దస్సేన్తో’’తి.

ఇన్ద్రియానన్తి సద్ధాదిఇన్ద్రియానం. దసన్నం చతుక్కానం నిద్ధారణాతి యోజనా.

౮౮. నిగ్గచ్ఛతీతి నిక్ఖమతి. తతో నిద్ధారేత్వా వుచ్చమానో హి నిగ్గచ్ఛన్తో వియ హోతీతి. చత్తారో పుగ్గలేతి ‘‘తణ్హాచరితో మన్దో’’తిఆదినా (నేత్తి. ౬) వుత్తే చత్తారో పుగ్గలే. పుగ్గలాధిట్ఠానేన చేత్థ ధమ్మో వుత్తోతి ఆహ ‘‘భూమిం నిద్దిసిత్వా’’తి. తతో ఏవాతి యథావుత్తపుగ్గలచతుక్కతో ఏవ. ఇతరత్థాపీతి ‘‘సుఖాయ…పే… పుగ్గలా’’తి ఏత్థాపి. సాధారణాయాతి పఠమచతుత్థాహిపి విమిస్సాయ. యథావుత్తాసూతి దుతియతతియాసు.

హేట్ఠాతి దేసనాహారవిభఙ్గవిచయహారసమ్పాతవణ్ణనాసు.

ఏసేవ నయోతి కుసలమూలాదిద్వాదసతికసఙ్గహో అనవజ్జపక్ఖో. ‘‘వోదాయతి సుజ్ఝతి ఏతేనాతి వోదాన’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౧౧) వం నేతబ్బతం సన్ధాయాహ.

యథా హారఉద్దేసో కతో, ఏవం నయానం అకరణే కారణం, పయోజనఞ్చ విభావేతుకామో ‘‘కస్మా పనా’’తిఆదిమాహ. నయేహి నయన్తరేహి. సమ్భవదస్సనత్థన్తి ఉపపత్తిదస్సనత్థం. తత్థ సమ్భవో అనుద్దేసక్కమేన నిద్దిసనే కరణం దస్సనం పయోజనం. యది హి ఇమే నయా ఉప్పత్తిట్ఠానవసేన అసంకిణ్ణా భవేయ్యుం, హారా వియ ఉద్దేసానుక్కమేనేవ నిద్దిసితబ్బా సియుం. తథా హి వుత్తం హారానం ఉద్దేసావసానే ‘‘ఏతే సోళస హారా పకిత్తితా అత్థతో అసంకిణ్ణా’’తి (నేత్తి. ౧).

యస్మా పనేతే మూలపదేహి మూలపదన్తరనిద్ధారణేన అఞ్ఞమఞ్ఞం తే నిగ్గచ్ఛన్తి, తస్మా ఏకస్మిం నిద్దిట్ఠే ఇతరోపి అత్థతో నిద్దిట్ఠోయేవ నామ హోతీతి ఇమస్స అత్థస్స దస్సనత్థం ‘‘ఉద్దేసానుక్కమేన నిద్దేసో న కతో’’తి.

ఇదాని తమేవ సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం విత్థారేన దస్సేతుం ‘‘పఠమనయతో హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తణ్హాదిట్ఠిచరితవసేన ద్విధా పుగ్గలే విభజిత్వా తేసం వసేన నన్దియావట్టనయం నీహరిత్వా పున తే ఏవ తణ్హాదిట్ఠిచరితే చతుప్పటిపదావిభాగేన విభజిత్వా సీహవిక్కీళితస్స నయస్స సమ్భవో దస్సితో, తే ఏవ చతుప్పటిపదాభేదభిన్నే పుగ్గలే పున ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదివిభాగేన తిధా విభజిత్వా తిపుక్ఖలస్స నయస్స సమ్భవో దస్సితో. తం సన్ధాయాహ ‘‘పఠమనయతో…పే… నిద్దిట్ఠో’’తి.

యస్మా సుభసుఖసఞ్ఞాహి లోభో, నిచ్చసఞ్ఞాయ దోసో ‘‘ఇమినా మే అనత్థో కతో’’తి ఆఘాతుప్పత్తితో, అత్తసఞ్ఞాయ మోహో గహితో హోతి. తథా అసుభసఞ్ఞాదీహి అలోభాదయో, తస్మా ధమ్మాధిట్ఠానవసేన తతియనయతో దుతియనయస్స సమ్భవో. యస్మా పన లోభే సతి సమ్భవతో లోభగ్గహణేనేవ దోసో గయ్హతి. లోభో చ తణ్హా, మోహో అవిజ్జా, తప్పటిపక్ఖతో అలోభాదోసేహి సమథో గయ్హతి, అమోహేన విపస్సనా, తస్మా ధమ్మాధిట్ఠానవసేనేవ దుతియనయతో పఠమనయస్స సమ్భవోతి ఇమం విసేసం దీపేతుం ఉద్దేసానుక్కమేన నిద్దేసో న కతోతి దస్సేన్తో ‘‘ధమ్మాధిట్ఠానవసేన పనా’’తిఆదిమాహ.

తేనేవాతి తతియనయతో దుతియనయస్స వియ దుతియనయతో పఠమనయస్సపి సమ్భవతో. ఏవం పాళియం పుగ్గలాధిట్ఠానవసేన ఆగతం నిస్సాయ అట్ఠకథాయం ధమ్మాధిట్ఠానవసేనేవ నయనిగ్గమో నిద్ధారితోతి అయమేవ విసేసో. యది ఏవన్తి పాళియం ఆగతప్పకారతో అఞ్ఞేనపి పకారేన నయా నిద్ధారేతబ్బా, ఏవం సన్తే యథా పుగ్గలాధిట్ఠానవసేన పఠమనయతో తతియనయస్స, తతియనయతో దుతియనయస్స సమ్భవో దస్సితో, ఏవం ధమ్మాధిట్ఠానవసేనేవ పఠమనయతో తతియనయదుతియనయానం, ధమ్మాధిట్ఠానవసేనేవ దుతియనయతో తతియనయస్స సమ్భవో దీపేతబ్బోతి ఇమమత్థమాహ ‘‘ద్వే హుత్వా…పే… సియా’’తి.

తత్థ నయోతి పచ్ఛా వుత్తదుతియనయో. అత్థతోతి అత్థాపత్తితో, అత్థతో లబ్భమానత్తా ఏవ సరూపేన న కథితోతి అత్థో. ఇదాని తం అత్థాపత్తిం ఏకన్తికం కత్వా దస్సేతుం ‘‘యస్మా’’తిఆది వుత్తం. అనుప్పవేసో ఇచ్ఛితో తంతంనయమూలపదానం నయన్తరమూలపదేసు సమవరుజ్ఝనతో. తథా హి ‘‘యత్థ సబ్బో అకుసలపక్ఖో సఙ్గహం సమోసరణం గచ్ఛతి, యత్థ సబ్బో కుసలపక్ఖో సఙ్గహం సమోసరణం గచ్ఛతీ’’తి (నేత్తి. ౩) చ వుత్తం. అయఞ్చ అత్థోతి ‘‘నయానం అఞ్ఞమఞ్ఞఅనుప్పవేసో నిగ్గమో’’తి అయం దువిధో అత్థో. పిటకానం అత్థకథనం పేటకం, సో ఏవ ఉపదేసోతి పేటకోపదేసో, ఉపదేసభూతా పరియత్తిసంవణ్ణనాతి అత్థో.

ఆదితో పట్ఠాయాతి నయానం అఞ్ఞమఞ్ఞఅనుప్పవేసనిగ్గమమత్తమేవ అవిభావేత్వా నయవిచారస్స పఠమావయవతో పభుతి విభావనా దీపనా పకాసనా.

దోసదిట్ఠీతి అప్పస్సాదతాదిదోసగాహికదిట్ఠీ, దోసదస్సినోతి అత్థో. తే హి అసమూహతానుసయా, కామేసు చ ఆదీనవదస్సినో. ఇదఞ్హి నేసం అఙ్గద్వయం అత్తకిలమథానుయోగస్స కారణం వుత్తం. నత్థి అత్థోతి యో రాగాభిభూతేహి అన్ధబాలేహి పరికప్పితో దిట్ఠధమ్మికో కామేహి అత్థో, సో మధుబిన్దుగిద్ధస్స మధులిత్తసత్థధారావలేహనసదిసో అప్పస్సాదో బహుదుక్ఖో బహుపాయాసో బహుఆదీనవో సవిఘాతో సపరిళాహో సమ్పరాయికో తథేవాతి సబ్బదాపి విఞ్ఞూజాతికస్స కామేహి పయోజనం న విజ్జతి. అనజ్ఝోసితాతి అనభిభూతా విహరన్తి. తేన వుచ్చతి సుఖా పటిపదాతి తేన మన్దకిలేసభావేన తేసం పుగ్గలానం అకిచ్ఛేన సిజ్ఝమానా విపస్సనా పటిపదా ‘‘సుఖా పటిపదా’’తి వుచ్చతి. అజ్ఝోసితాతి అభినివిట్ఠా. ఇమే సబ్బే సత్తాతి ఇమే తణ్హాదిట్ఠిచరితభావేన ద్విధా వుత్తా అపరిమాణప్పభేదా సబ్బేపి పటిపజ్జన్తా సత్తా.

సుఖేన పటినిస్సజ్జన్తీతి కిలేసే అకిచ్ఛేన పజహన్తి. ‘‘ఇమా చతస్సో పటిపదా’’తిఆది పటిపదానం ఏత్తావతాయం, విసయభావకిచ్చేసు చ బ్యభిచారాభావదస్సనం. అయం పటిపదాతి నిగమనం, అయం పటిపదా యాయ వసేన సీహవిక్కీళితస్స నయస్స భూమిదస్సనత్థం చత్తారో పుగ్గలా నిద్ధారితాతి అధిప్పాయో. చతుక్కమగ్గేన కిలేసే నిద్దిసతీతి అనన్తరం వక్ఖమానేన ఆహారాదిచతుక్కమగ్గేన దసవత్థుకే కిలేససమూహే నిద్దిసతి. చతుక్కమగ్గేన అరియధమ్మేసు నిద్దిసితబ్బాతి తప్పటిపక్ఖేన పటిపదాదిచతుక్కమగ్గేన అరియధమ్మేసు బోధిపక్ఖియేసు విసయభూతేసు నిద్ధారేత్వా కథేతబ్బా.

ఇదఞ్చ పమాణం చత్తారో ఆహారాతి ఇమేసం విపల్లాసానం పవత్తియా పమాణం, యదిదం చత్తారో ఆహారా. ఇదం వుత్తం హోతి – యావదేవ చత్తారో ఆహారా పరిఞ్ఞం న గచ్ఛన్తి, తావదేవ చత్తారో విపల్లాసే విభజన్తి. యావదేవ చత్తారో విపల్లాసా అప్పహీనా, తావదేవ చత్తారి ఉపాదానాని పరిబ్రూహన్తీతి. ఏవం సబ్బత్థ యథారహం వత్తబ్బం. తేనాహ ‘‘ఏవం ఇమాని సబ్బాని దస పదానీ’’తి. ‘‘యోజేతబ్బానీ’’తి చ వచనసేసో.

‘‘అభిజ్ఝాయ గన్థతీ’’తి ఇమినా అభిజ్ఝాయనమేవ గన్థనన్తి దస్సేతి. ఏస నయో సేసేసుపి. పపఞ్చేన్తోతి దిట్ఠాభినివేసం విత్థారేన్తో.

విప్పటిసారుప్పత్తిహేతుభావో కిలేసానం ఆసవనన్తి ఆహ ‘‘ఆసవన్తీ’’తి. కిం విప్పటిసారాతి తేన కిలేసానం వీతిక్కమవత్థుం వదతి. యస్మా అప్పహీనానుసయస్సేవ విప్పటిసారా, న ఇతరస్స, తస్మా ‘‘యే విప్పటిసారా, తే అనుసయా’’తి వుత్తం. పదద్వయేనపి ఫలూపచారేన కారణం వుత్తం.

పఠమేన పదేనాతి యథావుత్తేసు దససు సుత్తపదేసు పఠమేన పదేన. పఠమాయ దిసాయాతి తదత్థసఙ్ఖాతాయ సీహవిక్కీళితస్స సంకిలేసపక్ఖే పఠమాయ దిసాయ.

ఇతీతి ఏవం, వుత్తనయేనాతి అత్థో. కుసలాకుసలానన్తి యథావుత్తఅనవజ్జసావజ్జధమ్మానం. పక్ఖపటిపక్ఖవసేనాతి వోదానపక్ఖతప్పటిపక్ఖవసేన. యోజనాతి పఠమదిసాదిభావేన యుత్తే కత్వా మనసానుపేక్ఖనా. ‘‘మనసా వోలోకయతే’’తి (నేత్తి. ౪) హి వుత్తం.

తస్సాతి దిసాలోకనస్స. సోతాపత్తిఫలాదీనం పరియోసానతా ఇన్ద్రియవసేన వేదితబ్బా. యేసఞ్హి సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం వసేన సతిపట్ఠానాదీని సిజ్ఝన్తి, తేసం వసేన సోతాపత్తిఫలాదీనం పరియోసానతా. తత్థ సోతాపత్తిఫలే సద్ధిన్ద్రియం పారిపూరిం గచ్ఛతి. సోతాపన్నో హి సద్ధాయ పరిపూరికారీ. సకదాగామిఫలే వీరియిన్ద్రియం పారిపూరిం గచ్ఛతి. సకదాగామీ హి ఆరద్ధవీరియో ఉపరిమగ్గాధిగమాయ. అనాగామిఫలే సమాధిన్ద్రియం పారిపూరిం గచ్ఛతి. అనాగామీ సమాధిస్మిం పరిపూరికారీ. అగ్గఫలే అరహత్తే సతిన్ద్రియఞ్చ పఞ్ఞిన్ద్రియఞ్చ పారిపూరిం గచ్ఛతి. అరహా హి సతివేపుల్లప్పత్తో, పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తో చాతి.

అపరే పనాహు – సద్ధాబలేన సుభసఞ్ఞాయ పహానం. సద్దహన్తో హి పటిక్కూలమనసికారే కమ్మం కరోతి. వీరియబలేన సుఖసఞ్ఞాయ పహానం. వీరియవా హి సుఖస్సాదం అభిభవిత్వా యోనిసోమనసికారమనుయుఞ్జతి. సమాధిబలేన నిచ్చసఞ్ఞాయ పహానం. సమాహితో హి సఙ్ఖారానం ఉదయబ్బయం పరిగ్గణ్హన్తో అనిచ్చసఞ్ఞం పటిలభతి. పఞ్ఞాబలేన అత్తసఞ్ఞాయ పహానం. పఞ్ఞవా హి సఙ్ఖారానం అవసవత్తితం సల్లక్ఖేన్తో అత్తసుఞ్ఞతం పటివిజ్ఝతి. సతి పన సబ్బత్థాపి ఇచ్ఛితబ్బా. తేనాహ ‘‘సతిం చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, సబ్బత్థికం వదామీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪; మి. ప. ౨.౧.౧౩). ఏవం చతువిపల్లాసప్పహాయీనం చతున్నం ఇన్ద్రియానం పారిపూరిట్ఠానం చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని చతువిపల్లాసముఖానం చతున్నం దిసానం పరియోసానాని వుత్తానీతి.

‘‘లోభో అకుసలమూల’’న్తిఆది లోభాదీనం హేతుఫలభావేన సమ్పయుత్తతాయ దస్సనం.

తత్థ మనాపికేనాతి యేభుయ్యవసేన వుత్తం. అమనాపికేనాపి హి ఆరమ్మణేన విపరియేసవసేన లోభో ఉప్పజ్జతి. మనాపికేనాతి వా మనాపికాకారేన. ఫస్సవేదనూపవిచారరాగవితక్కపరిళాహా సహజాతాపి లబ్భన్తి, అసహజాతాపి. ‘‘ఉప్పాదో’’తి ఏతేన ఉప్పజ్జమానసఙ్ఖారగ్గహణన్తి ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. ఉప్పాదలక్ఖణస్సేవ పన గహణే ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి న వత్తబ్బం సియా. న హి ఉప్పాదో ఉప్పజ్జతి, రాగజపరిళాహహేతుకతా చ తేసం రాగస్స తణ్హాసభావత్తా. తణ్హా హి దుక్ఖస్స సముదయో, యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం దుక్ఖన్తి. తథా చ వుత్తం ‘‘తణ్హాసహజాతవేదనాయ పన లోభో సహజాతాదిపచ్చయేహి చ పచ్చయో’’తి. ఏవం ఇట్ఠారమ్మణే ఉప్పన్నలోభసహగతసుఖవేదనాయ ఉదయో ఇధ ‘‘ఉప్పాదో సఙ్ఖతలక్ఖణ’’న్తి వుత్తో, తస్సా విపరిణామో ‘‘విపరిణామదుక్ఖతా’’తి. విపరిణామావత్థా చ ఉదయావత్థం వినా న హోతీతి సా తం నిస్సాయ ఉప్పజ్జన్తీ వియ వుత్తా ‘‘ఉప్పాదం…పే… దుక్ఖతా’’తి.

దోసో అకుసలమూలన్తిఆదీసుపి వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం నామ జరా, తం నిస్సాయ దోమనస్సస్స ఉప్పజ్జనతో వుత్తం ‘‘ఠితస్స…పే… దుక్ఖదుక్ఖతా’’తి. దోసజపరిళాహహేతుకతా జరాయ దోసబహులస్స పుగ్గలస్స నచిరేన జీరణతో వేదితబ్బా.

వయోతి సఙ్ఖారానం నిరోధో. అనిచ్చతావసేన చ సఙ్ఖతధమ్మానం సఙ్ఖారదుక్ఖతాతి వుత్తం ‘‘వయ…పే… సఙ్ఖారదుక్ఖతా’’తి. తేనాహ భగవా ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖ’’న్తి (సం. ని. ౩.౧౫, ౪౫, ౭౬; పటి. మ. ౨.౧౦). మోహజపరిళాహహేతుకతా వయలక్ఖణస్స యేభుయ్యేన సమ్మోహనిమిత్తత్తా, మరణస్స అవిజ్జాపచ్చయత్తా చ సంసారప్పవత్తియా వేదితబ్బా.

అలోభాదీనం పఞ్ఞాదిపారిపూరిహేతుకతా యథారహం ఉపనిస్సయకోటిసహజాతకోటియా చ పచ్చయభావేన వేదితబ్బా. సబ్బే హి కుసలా ధమ్మా సబ్బేసం కుసలానం ధమ్మానం యథాసమ్భవం పచ్చయవిసేసా హోన్తి ఏవాతి. అబ్యాపాదవితక్కసన్నిస్సయో ఉపవిచారో అబ్యాపాదూపవిచారో. అవిహింసూపచారేపి ఏసేవ నయో.

అయం తిపుక్ఖలో నామ దుతియో నయో సద్ధిం దిసాలోకననయేన నిద్దిట్ఠోతి వచనసేసో. ‘‘ఇమే చత్తారో’’తిఆది పుగ్గలాధిట్ఠానేనేవ నన్దియావట్టస్స నయస్స భూమిదస్సనత్థం ఆరద్ధం. ఇమే యథావుత్తపటిపదాచతుక్కస్స వసేన చతుబ్బిధా. విసేసేనాతి దిట్ఠితణ్హాసన్నిస్సయతావిసేసేన. దిట్ఠిచరితో హి తిక్ఖపఞ్ఞో, మన్దపఞ్ఞో చ సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ చ దన్ధాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యాతీతి ద్విధా వుత్తోతి. తథా తణ్హాచరితో దుక్ఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ చ దన్ధాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యాతీతి ద్విధా వుత్తోతి దస్సితో చాయమత్థో. తేనాహ ‘‘ద్వే హోన్తి దిట్ఠిచరితో చ తణ్హాచరితో చా’’తి.

చత్తారో హుత్వాతి సీహవిక్కీళితస్స నయస్స భూమిదస్సనే చత్తారో హుత్వా ఠితా, చతుప్పటిపదావసేన చత్తారో కత్వా వుత్తాతి అత్థో. తయో హోన్తీతి తిపుక్ఖలస్స నయస్స భూమిదస్సనే ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదివసేన తయో భవన్తి. తయో హుత్వాతి తథా తయో హుత్వా ఠితా తయో కత్వా కథితా. ద్వే హోన్తీతి ఇదాని నన్దియావట్టస్స నయస్స భూమిదస్సనే ద్వే భవన్తి. అజ్ఝోసానన్తి దిట్ఠిఅజ్ఝోసానం. అభినివేసోతి తణ్హాభినివేసో. అహంకారోతి అహంమానో ‘‘అహ’’న్తి వా కరణం అహంకారో. దిట్ఠిమానమఞ్ఞనానం వసేన ‘‘అహమస్మీ’’తి సమనుపస్సనా మమంకారో, మమాయనం తణ్హాగ్గాహో.

దసపదాని ‘‘పఠమా దిసా’’తి కాతబ్బానీతి నన్దియావట్టస్స నయస్స ‘‘పఠమా దిసా’’తి కరణీయాని, ‘‘పఠమా దిసా’’తి వవత్థపేతబ్బానీతి అత్థో. సంఖిత్తేన…పే… పక్ఖస్సాతి అనేకప్పభేదస్సపి కణ్హపక్ఖస్స సంకిలేసపక్ఖస్స అత్థం సంఖిత్తేన సఙ్ఖేపేన పటిపక్ఖే వత్తమానే వోదానధమ్మే ఉద్దిస్స ఞాపేన్తి పకాసేన్తి, పఠమా కాతబ్బాతి యోజనా. దస పదాని దుతియకానీతి తణ్హాదికా దస కోట్ఠాసా ‘‘దుతియా దిసా’’తి కాతబ్బా. ‘‘సంఖిత్తేన…పే… కణ్హపక్ఖస్సా’’తి ఆనేత్వా యోజేతబ్బం.

యోనిసోతి ఉపాయసో. యోనిసో మనసికారో అనిచ్చాదివసేన పఠమమనసికారో. పఞ్ఞాతి సుతచిన్తామయీ పఞ్ఞా, ఝానాభిఞ్ఞా చ. నిబ్బిదాతి నిబ్బేధఞాణం. సోమనస్సధమ్మూపసఞ్హితం పమోదాదిసహగతం చేతసికసుఖం.

కుసలపక్ఖే చాతి చ-సద్దో సముచ్చయత్థో, తేన ఉభయపక్ఖతో సముచ్చయవసేన చతస్సో దిసా, న పచ్చేకన్తి దస్సేతి.

తేసన్తి తణ్హాదీనం, తణ్హాయ, తణ్హాపక్ఖికానఞ్చాతి అత్థో. సతిపి అనవసేసతో రాగే పహీయమానే అనవసేసతో అవిజ్జాపి పహీయతేవ, రాగస్స పన చేతోవిముత్తి ఉజుపటిపక్ఖోతి దస్సనత్థం ‘‘రాగవిరాగా’’తి వుత్తం. అవిజ్జావిరాగాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అయఞ్చ అత్థో ‘‘ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తి’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౪౩౮) ఆగతపాళియా అత్థవణ్ణనావసేన వుత్తా, ఇధ పన ‘‘రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి సేక్ఖఫలం, అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తి అసేక్ఖఫల’’న్తిఆదినా (నేత్తి. ౫౧) వేవచనసమారోపనే ఆగతత్తా పురిమా అనాగామిఫలం. తఞ్హి కామరాగస్స ఉజువిపచ్చనీకతో సమాధిపారిపూరియావ విసేసతో ‘‘రాగవిరాగా చేతోవిముత్తీ’’తి వుచ్చతి, పచ్ఛిమా అరహత్తఫలం తణ్హాయ, అవిజ్జాయ చ అనవసేసప్పహానతో, పఞ్ఞాపారిపూరియా చ ‘‘అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తీ’’తి వుచ్చతి.

తత్థాతి నన్దియావట్టనయే. తేసూతి ‘‘చత్తారి పదానీ’’తి వుత్తేసు తణ్హాదీసు చతూసు మూలపదేసు. ఇధ సమోసరణన్తి సఙ్గహో వుత్తో, సో చ సభావతో, సభాగతో చ హోతీతి తణ్హాదీని చత్తారి దస్సేత్వా ‘‘తేసు అట్ఠారస మూలపదాని సమోసరన్తీ’’తి వుత్తం. సమథం భజన్తి సభావతో, సభాగతో చాతి అధిప్పాయో. విపస్సనం భజన్తీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. నయాధిట్ఠానానం నయాధిట్ఠానే అనుప్పవేసో నయానం నయేసు అనుప్పవేసో ఏవ నామ హోతీతి ఆహ ‘‘తిపుక్ఖలో…పే… అనుప్పవిసన్తీ’’తి.

అలోభామోహపక్ఖం అభజాపేత్వా అదోసపక్ఖం భజాపేతబ్బస్స నన్దియావట్టసీహవిక్కీళితమూలపదస్స అభావతో అదోసో ఏకసుత్తకోటియా ఏకకోవ హోతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అదోసో అదోసో ఏవా’’తి. దోసో దోసో ఏవాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సమోసరన్తి సభాగతో చ సభావతో చ సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి అత్థో.

భూమి గోచరోతి చ మూలపదాని ఏవ సన్ధాయ వదతి. ఏకేకం నయం అనుప్పవిసతి తంతంమూలపదానుప్పవేసతో. కుసలే వా విఞ్ఞాతే అకుసలో పటిపక్ఖో, అకుసలే వా కుసలో పటిపక్ఖో అన్వేసితబ్బో సంవణ్ణియమానసుత్తపదానురూపతో ఉపపరిక్ఖితబ్బో. అన్వేసనా ఉపపరిక్ఖా ‘‘దిసాలోకన’’న్తి వుచ్చతి. సో నయో నిద్దిసితబ్బోతి తథా అన్వేసిత్వా తేహి ధమ్మేహి దిసా వవత్థపేత్వా సో సో నయో నిద్ధారేత్వా యోజేతబ్బో. యథా మూలపదేసు మూలపదానం అనుప్పవేసో సంవణ్ణితో, ఇమినావ నయేన మూలపదతో మూలపదానం నిద్ధారణాతి వేదితబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘యథా ఏకమ్హి…పే… నిద్దిసితబ్బానీ’’తి ఆహ. ‘‘ఏకేకస్మిఞ్హీ’’తిఆది కారణవచనం.

తత్థ తత్థాతి ఏకేకస్మిం నయే. ఏకస్మిం ధమ్మే విఞ్ఞాతేతి తణ్హాదికే ఏకస్మిం మూలపదధమ్మే సరూపతో, నిద్ధారణవసేన వా విఞ్ఞాతే. సబ్బే ధమ్మా విఞ్ఞాతా హోన్తీతి తదఞ్ఞమూలపదభూతా సబ్బే లోభాదయో విఞ్ఞాతా నయస్స భూమిచరణాయోగ్యతాయ పకాసా పాకటా హోన్తి. ‘‘ఇమేస’’న్తిఆది నయత్తయదిసాభూతధమ్మానం మత్థకపాపనేన తిణ్ణం నయానం కూటగ్గహణం, తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

పున ‘‘ఇమేసూ’’తిఆది కమ్మనయద్వయస్స విభాగవిభావనం, తం విఞ్ఞేయ్యమేవ.

నయసముట్ఠానవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.