సాసనపట్ఠానవారవణ్ణనా

౮౯. సఙ్గహవారాదీసూతి సఙ్గహవారఉద్దేసనిద్దేసవారేసు. సరూపతో న దస్సితం, అత్థతో పన దస్సితమేవాతి అధిప్పాయో. తమేవ హి అత్థతో దస్సనత్థం ఉదాహరణభావేన నిక్ఖిపతి, యథా మూలపదేహి పట్ఠానం నిద్ధారేతబ్బన్తి. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్గహో’’తి ఇదం మూలపదపట్ఠానానం అఞ్ఞమఞ్ఞతో నిద్ధారేతబ్బతాయ కారణవచనం ‘‘సతి అనుప్పవేసే తతో వినిగ్గామో సియా’’తి. పట్ఠానన్తి ఏత్థ ప-ఇతి ఉపసగ్గపదం, తం పన ‘‘విభత్తేసు ధమ్మేసు యం సేట్ఠం, తదుపాగము’’న్తిఆదీసు వియ పకారత్థజోతకన్తి దస్సేన్తో ‘‘పకారేహి ఠాన’’న్తిఆదీసు వియ పకారత్థజోతకన్తి దస్సేన్తో ‘‘పకారేహి ఠాన’’న్తి ఆహ. ఇధాతి ఇమస్మిం నేత్తిప్పకరణే. తస్సాతి దేసనాసఙ్ఖాతస్స పరియత్తిసాసనస్స. తథాభావదీపనన్తి వేనేయ్యజ్ఝాసయానురూపేన పవత్తితత్తా సంకిలేసభాగియతాదిప్పకారేహి ఠితభావేన దీపేతబ్బత్తా ‘‘దీపిస్సతీతి దీపన’’న్తి కత్వా. పతిట్ఠహన్తి అధిసీలసిక్ఖాదయో సముదాయరూపేన గహితా. ఏతేహి సంకిలేసధమ్మాదీహి, సంకిలేసధమ్మాదీనం అధిసీలసిక్ఖాదీనం పవత్తనుపాయతా అనుపుబ్బికథాయ సాముక్కంసికాయ ధమ్మదేసనాయ దీపేతబ్బా. తేసన్తి సంకిలేసధమ్మాదీనం. పున తేసన్తి సుత్తాని సన్ధాయాహ.

గోట్ఠాతి వజా. పట్ఠితగావోతి గతగావో. ఆగతట్ఠానస్మిన్తి సీహనాదసుత్తం (మ. ని. ౧.౧౫౬) వదతి. పవత్తగమనత్తా ఏత్థాతి వచనసేసో. అథ వా గచ్ఛతి ఏత్థాతి గమనం, దేసనాఞాణస్స నిస్సఙ్గవసేన పవత్తగమనదేసభావతో పట్ఠానం నామాతి అత్థో. వోమిస్సాతి ‘‘సంకిలేసభాగియఞ్చ వాసనాభాగియఞ్చా’’తిఆదినా దుకతికచతుక్కభావేన మిస్సితా.

సంకిలేసభావే ఞాపేతబ్బే పవత్తం, తం విసయం కత్వా దేసితన్తి అత్థో, అత్థమత్తవచనఞ్చేతం, సంకిలేసభాగే భవన్తి సద్దనయేన అత్థో వేదితబ్బో. ‘‘సంకిలేసభాగిక’’న్తిపి పాఠో, తస్స సంకిలేసభాగో ఏతస్స అత్థి, సంకిలేసభాగే వా నియుత్తం, సంకిలేసభాగస్స వా పబోధనసీలం సంకిలేసభాగికం, తదేవ సంకిలేసభాగియన్తి అత్థో వేదితబ్బో. పదాలనం సముచ్ఛిన్దనం, పదాలనసన్నిస్సయతా చేత్థ పదాలనగ్గహణేన గహితాతి దట్ఠబ్బం. అసేక్ఖేతి అసేక్ఖధమ్మే. తేసం వోమిస్సకనయవసేనాతి తేసం సంకిలేసభాగియాదీనం చతున్నం పటిక్ఖేపాపటిక్ఖేపవోమిస్సకనయవసేన.

‘‘తాని పన ఛ దుకా’’తిఆదినా పదానం గహణపరిచ్ఛేదతో వవత్థాపనతం వత్వా పరతో ‘‘సాధారణాని కతానీ’’తి పదస్స అత్థసంవణ్ణనాయ సయమేవ సరూపతో దస్సేస్సతి. ‘‘అనుద్ధరణే కారణం నత్థీ’తి వత్వా ఉద్ధరణే పన కారణం దస్సేన్తో ‘‘తథా హి వక్ఖతీ’’తిఆదినా పాళిమాహరి. వోదానం నామ సంకిలేసతో హోతి సంకిలిట్ఠస్సేవ వోదానస్స ఇచ్ఛితత్తా. యస్మా వోదానం తదఙ్గాదివసేన సంకిలేసతో విసుజ్ఝనం, తస్మా ‘‘తం పన అత్థతో వాసనాభాగియాది ఏవ హోతీ’’తి వుత్తం. తత్థ తదఙ్గవిక్ఖమ్భనేహి వోదానం వాసనాభాగియాదివసేన హోతి, సముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధీహి వోదానం నిబ్బేధభాగియవసేన, అసేక్ఖభాగియవసేన వోదానం పటిప్పస్సద్ధియా ఏవ వేదితబ్బం. యాయం దేసనా రాగాదిభాగినీ సియా, సా సంకిలేసభాగియా. యాయం దేసనా చాగాదిభాగినీ సియా, సా వాసనాభాగియా. యా పన ఆపత్తివిచ్ఛేదనీ సావసేసం, అనవసేసఞ్చ, సా నిబ్బేధభాగియా, అసేక్ఖభాగియా చ.

‘‘తణ్హాసంకిలేసభాగియం సుత్త’’న్తిఆదినా పఠమమేవ సంకిలేసభాగస్స దస్సితత్తా వుత్తం ‘‘సంకిలేసో తివిధో…పే… విసయదస్సనత్థం ఆరద్ధ’’న్తి. భవరాగో భవపత్థనా. ఉప్పజ్జతీతి న విగచ్ఛతి. తత్ర తత్ర భవేతి యది వా కామభవే, యది వా రూపభవే, యది వా అరూపభవే. పదన్తరసంయోజనవసేనాతి దుకనయేనేవ పదన్తరేన యోజనవసేన. మిస్సితాని కతానీతి సంసట్ఠాని కతాని.

ఏకకచతుక్కవసేన దస్సితబ్బాని పదాని ఏవ గహేత్వా ఆవుత్తినయదస్సనవసేన మిస్సేత్వా అవసిట్ఠదుకవసేన, తికచతుక్కవసేన చ ఇతరే అట్ఠ పట్ఠానభాగా దస్సితాతి ఆహ ‘‘తానియేవ యథావుత్తాని అట్ఠ సుత్తానీ’’తిఆది. చత్తారో ఏకకాయేవ పాళియం ఆదితో దస్సితా. ఛదుకా పాళియం ఆగతా చత్తారో, అట్ఠకథాయం ద్వేతి. చత్తారో తికా పాళియం ఆగతా ద్వే, అట్ఠకథాయం ద్వేతి. ద్వే చతుక్కా పన అట్ఠకథాయమేవ ఆగతా. ‘‘పాళియం అనాగతా’’తి ఇదం సరూపతో అనాగమనం సన్ధాయ వుత్తం, నయతో పన ఆగతభావో దస్సితో ఏవ. యే పనేత్థ పాళియం అనాగతా, తేసం ఉదాహరణాని పరతో దస్సయిస్సామ.

సోళసహీతి సోళసవిధేహి. న హి తాని సుత్తాని సోళసేవ, అథ ఖో సోళసప్పకారానీతి మూలగణనం ఠపేత్వా కారణసుత్తలద్ధేన సఙ్ఖారగబ్భేన తదనురూపో యో గణనవిత్థారో, తస్స పత్థరణవిధి పట్ఠాననయో. ఇమినా…పే… నత్థీతి యథావుత్తపట్ఠానవినిముత్తో పరియత్తిసాసనప్పదేసో న విజ్జతి యథారహం తంతంపట్ఠానభావేన పవత్తత్తాతి దస్సేతి. యది సుత్తగేయ్యాది నవవిధం పరియత్తిసాసనం యథావుత్తపట్ఠానవసేనేవ పవత్తం, తత్థ కథమిధ అనిదస్సితానం గాథాదీనం సంకిలేసభాగియాదిభావో గహేతబ్బోతి పఞ్హం సన్ధాయ ‘‘గాథాయ గాథా అనుమినితబ్బా’’తిఆదిపాళి పవత్తాతి దస్సేతుం ‘‘కథం పనా’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ అయం గాథా వియాతి ‘‘కామన్ధా జాలసఞ్ఛన్నా, మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, ఉద్ధం అధో సబ్బధి విప్పముత్తో, యస్స సేలూపమం చిత్త’’న్తిఆదినా ఇధ ఉదాహటగాథా వియ. గాథాతి అఞ్ఞాపి తేపిటకే బుద్ధవచనే ఆగతా ఇధ అనుదాహటా. సంవణ్ణనాకాలే సమ్ముఖీభావేన ‘‘అయం గాథా వియా’’తి వుత్తా యా కాచి గాథా ‘‘సంకిలేసభాగియా’’తి వా ‘‘సంకిలేసవాసనానిబ్బేధఅసేక్ఖభాగియా’’తి వా అనుమినితబ్బా నయగ్గాహేన ఞాపేతబ్బాతి దస్సేతుం వుత్తం ‘‘సంకిలేస…పే… జానితబ్బాతి అత్థో’’తి. వా-సద్దో హి ఇధ అవుత్తవికప్పనత్థో. సేసపదేసూతి వేయ్యాకరణసుత్తపదేసు.

౯౦. అరియానం ధమ్మన్తి చారిత్తవారిత్తభేదం సీలాచారం. ఏకన్తకరణీయస్స అకరణమ్పి వీతిక్కమో ఏవ.

అవిజ్జాదికే సంకిలేసధమ్మే తదఙ్గాదివసేన ధునాతీతి ధోనా వుచ్చతి పఞ్ఞా. పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జనపఞ్ఞాతి పన పకరణేన అవచ్ఛిన్నత్తా వుత్తం. తం అతిక్కమిత్వా చరన్తోతి పచ్చయానం అపచ్చవేక్ఖిత్వా పచ్చయపరిభోగే ఆదీనవం అపస్సన్తో ఇణపరిభోగవసేన పరిభుఞ్జన్తో న పరిముచ్చతి నిరయాదిదుక్ఖతో, వట్టదుక్ఖతో చ.

కుక్కుజనకం నామ కదలియా పుప్ఫనాళి. పరాభవాయాతి వినాసాయ. తథాతి యథా ఫలపాకన్తా కదలీ, ఏవం వేళునళాపి ఓసధిజాతికత్తాతి ఉపసంహారత్థో తథా-సద్దో. తేనాహ ‘‘ఫలం వేళుం ఫలం నళ’’న్తి.

సుఖేత్తేపీతి పి-సద్దేన కో పన వాదో ఊసరాదిదోసదుట్ఠేసు ఖేత్తేసూతి దస్సేతి. ‘‘ఛకణ…పే… అత్థో’’తి ఏతేన యథావుత్తఅభిసఙ్ఖరణాభావేన బీజదోసదుట్ఠన్తి దస్సేతి.

౯౧. సజ్జితన్తి సఞ్జితం. అపరిక్ఖతేతి పటిపక్ఖేహి ధమ్మేహి అవిక్ఖమ్భితే అరోగే.

యాయ సమన్నాగతో పుగ్గలో ‘‘కిం సుతం మయా, కిం వా సుణామీ’’తి కుసలం గవేసీ చరతి, సా ధమ్మోజపఞ్ఞా కిస్సవా నామ. దుబ్భాసితాతి దుట్ఠు భాసితా, ఇస్సామచ్ఛరియదోసాదీహి దుట్ఠా వా భాసితా.

౯౨. విచినాతీతి విసేసతో చినాతి పసవతి.

విగతభూతాతి విగతసచ్చ. తేనాహ ‘‘అలీకవాదీ’’తి.

అవజాతపుత్తాతి లామకపుత్త. భగవతో సాసనే పబ్బజిత్వా నిహీనవుత్తితం సన్ధాయ వదతి. నేరయికోతి నిరయే నిబ్బత్తనకో. పాపకమ్మినో పపతన్తి ఏత్థాతి పపతం, నరకం.

తణ్హాదీనం సభావభేదతోతి తణ్హాదిట్ఠిదుచ్చరితానం తణ్హాయనవిపరీతదస్సనదుట్ఠచరితతాసఙ్ఖాతసభావవిభాగతో. అవత్థాభేదతోతి తణ్హాయ ఛన్దపేమలోభరాగనన్దీపిపాసాముచ్ఛాదయో, దిట్ఠియా గాహపరామాసమిచ్ఛాభినివేసవిసుకవిప్ఫన్దితవిపరీతదస్సనాదయో, దుచ్చరితస్స తిరచ్ఛానపేత్తివిసయఅసురయోనిగామితాదయో అవత్థావిసేసా. చ-సద్దేన తేసం కామతణ్హాదిరూపతణ్హాదిఅత్తానుదిట్ఠాదిసస్సతగాహాదికాయదుచ్చరితాది- పాణాతిపాతాదిప్పకారభేదో సఙ్గయ్హతి.

౯౩. విపులన్తి ఉళారం, తేలాదీహి చేవ ధనధఞ్ఞాదీహి చ పహూతసన్నిచయన్తి అత్థో. సమ్బాధాతి జనసంమద్దసఙ్ఘటా.

దణ్డేన న హింసతీతి ఏత్థ వుత్తం యం దణ్డనిధానం, తం వట్టవివట్టనిస్సితం. తదుభయస్సాపి ఫలం దస్సేన్తో ‘‘సో పుగ్గలో’’తిఆదిమాహ.

౯౪. కిఞ్చతి తంసమఙ్గినం విమద్దతీతి కిఞ్చనం, రాగాది, పలిబున్ధతి కుసలప్పవత్తిం నివారేతీతి పలిబోధో, రాగాదియేవ, కిఞ్చనమేవ పలిబోధో కిఞ్చనపలిబోధో. అథ వా కిఞ్చనఞ్చ పలిబోధో చ కిఞ్చనపలిబోధో, ఆమిసకిఞ్చిక్ఖఞ్చ రాగాదిసంకిలేసో చాతి అత్థో.

విసేసితన్తి విలోమం, విసమం కిరియన్తి అత్థో. రాజభణ్డన్తి ఓరోధే సన్ధాయ వదన్తి.

యాచయోగోతి యాచనయోగో, యాచకానం మనోరథపరిపూరణతో. తేనాహ ‘‘యాచితబ్బయుత్తో’’తి. దానయుత్తోతి సతతం దానకిరియాసమఙ్గీ. దానసంవిభాగరతోతి ఏత్థ దానం నామ అత్థికానం యథాధిప్పాయపటియత్తపరిచ్చాగో, సంవిభాగో అత్తనా పరిభుఞ్జితబ్బతో అప్పమత్తకతోపి సంవిభజనం. ఇమేహి ఖో…పే… హోతీతి ఏత్థ హోతిసద్దేన ‘‘సమన్నాగతో’’తి పదం సమ్బన్ధితబ్బం, న ‘‘సోతాపన్నో’’తి దస్సేతుం ‘‘సోతాపన్నో…పే… హోతీ’’తి వుత్తం. తేహి ధమ్మేహి సమన్నాగమో హి ఇధ విధీయతి, న సోతాపన్నభావో, తేన సోతాపన్నలక్ఖణమేతే ధమ్మా, న సోతాపన్నభావలక్ఖణన్తి దస్సేతి. తథా హి ‘‘సోతాపన్నేన…పే… లబ్భమానతం దస్సేతీ’’తి వుత్తం.

౯౫. లపతి కథేతి ఏతేనాతి లపనం, ఓట్ఠం.

౯౭. ముదితోతి దిబ్బసమ్పత్తియా పముదితో.

౯౯. కిఞ్చాపి ఉదతారీతి తరణకిరియా అతీతభావేన వుత్తా, తరణమేవ పన గహేత్వా ఆహ ‘‘ఓఘతరణస్స అరియమగ్గకిచ్చత్తా’’తి. ఏవం విప్పముత్తో, విముత్తోతి చ ఏత్థ ముచ్చనకిరియాయపి వత్తబ్బం.

౧౦౦. పాతు-సద్దపుబ్బకో భవన్తి-సద్దో సియా ఉప్పాదపరియాయో సియా ఆవిభావపరియాయోతి ‘‘పాతుభవన్తీ’’తి పదస్స ‘‘ఉప్పజ్జన్తి, పకాసేన్తి చా’’తి అత్థో వుత్తో. పాతుభూతధమ్మస్సాతి ఉప్పన్నబోధిపక్ఖియధమ్మస్స, విభూతచతుసచ్చధమ్మస్స వా. నో కల్లోతి న యుత్తో. సహేతుధమ్మన్తి ఏత్థ పచ్చయుప్పన్నధమ్మావ గహితా, న పచ్చయధమ్మాతి? నయిదమేవం దట్ఠబ్బం పచ్చయధమ్మానమ్పి పచ్చయుప్పన్నభావానతివత్తనతో. అథ వా సహేతుధమ్మన్తి పచ్చయుప్పన్నధమ్మో పధానభావేన వుత్తో, పచ్చయధమ్మో పన గుణభావేనాతి ఏవమేత్థ ఉభయేసం వుత్తభావో వేదితబ్బో.

ఆరఞ్ఞకన్తి ఆరఞ్ఞకఙ్గసమన్నాగతం. అఞ్ఞాతోతి పరిచయవసేన న ఞాతో, అసంసట్ఠోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘నిచ్చనవో’’తి.

బ్యాపాదవిహింసావితక్కవిరహే వేరిపరిసఙ్కాయ అభావే అకిత్తిపరిముత్తీతి ఏవమాదీహిపి కారణేహి కోధప్పహానేన సుఖం సుపతి. కోధపరిళాహాభావో పన పాకటతరోతి ఆహ ‘‘కోధ…పే… సయతీ’’తి. విసమూలస్సాతి ఏత్థ విససరిక్ఖతాయ ‘‘విస’’న్తి దుక్ఖం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘దుక్ఖవిపాకస్సా’’తి. సుఖన్తి చేతసికసుఖం. అక్కుట్ఠస్స పచ్చక్కోసిత్వా చ పచ్చక్కోసనహేతు ఉప్పజ్జతీతి యోజనా.

౧౦౧. సల్లుబ్బాహనం సల్లుద్ధరణం.

విసయభేదేన, పవత్తిఆకారభేదేన చ అనేకభేదత్తా కామసఞ్ఞాయ వుత్తం ‘‘యాయ కాయచీ’’తి.

దానముఖేనాతి దానేన ముఖభూతేన, దానం పముఖం కత్వాతి అత్థో.

‘‘అరియమగ్గసమ్పాపనవసేనా’’తి ఇమినా అనుకమ్పానుద్దయానం ఏకన్తానవజ్జతమేవ విభావేతి. ‘‘అనుకమ్పా’’తి పదస్సత్థవివరణం ‘‘కరుణాయనా’’తి, ఇతరస్స ‘‘మేత్తాయనా’’తి.

౧౦౨. పకతిఆదీతి ఆదిసద్దేన అణుఇస్సరపజాపతిపురిసకాలాధిట్ఠాయకారిఆదికే సఙ్గణ్హాతి.

కామేసూతి కామగుణేసు రూపాదివిసయేసు.

బహలకిలేసతాయాతి బహులకిలేసభావేన. పుబ్బహేతుమన్దతాయాతి వివట్టూపనిస్సయస్స కుసలస్స అకతత్తా.

చిత్తవూపసమభావనాయాతి చిత్తవూపసమకరభావనాయ సమథవిపస్సనాయ.

పరిస్సయా సీలాదిపరిపూరణస్స పరిబన్ధభూతా కిలేసా ఏవ. అనరియా పఞ్ఞాసీసం ఉక్ఖిపిత్వా ఠాతుమేవ న సక్కోన్తీతి వుత్తం ‘‘ఞాణసిరేన అధోసిరా హుత్వా’’తి.

౧౦౩. భగవతో, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ వసనయోగ్యభావో, తేహి నివుత్థభావో చ తస్స సాతిసయో వణ్ణోతి వుత్తం ‘‘పఠమగాథాయ జేతవనస్స వణ్ణం కథేత్వా’’తి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘గామే వా యది వారఞ్ఞే, నిన్నే వా యది వా థలే;

యత్థ అరహన్తో విహరన్తి, తం భూమిరామణేయ్యక’’న్తి. (ధ. ప. ౯౮; థేరగా. ౯౯౧);

ఇధ ధమ్మసద్దో సమాధిపరియాయో ‘‘ఏవంధమ్మా తే భగవన్తో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౩; మ. ని. ౩.౧౯౮; సం. ని. ౫.౩౭౮) వియాతి ఆహ ‘‘ధమ్మోతి సమాధీ’’తి సమాధిపక్ఖికా ధమ్మా సతివాయామా.

నానుగచ్ఛేయ్యాతి నానుతసేయ్య. అనుతసనమేవ హి తణ్హాదిట్ఠీహి అనుగమనం. పటివిపస్సేయ్యాతి విపస్సనాసమ్మసనమాహ. యమకతో, హి ఖణికతో, పటిపాటితో చ సమ్మసనం విపస్సనాయపి సమ్మసనతో పటివిపస్సనా నామ. సా హి విపస్సనాయ దిట్ఠిఉగ్ఘాటనమానసముగ్ఘాటననికన్తిపరియాదానహేతుతాయ విసేసతో పటిపక్ఖేన అసంహీరఅసంకుప్పనహేతుభూతా పరిబ్రూహనా హోతి. ‘‘పునప్పునం…పే… అప్పేన్తో’’తి ఏతేన నిబ్బానారమ్మణధమ్మానుబ్రూహనం యథా ‘‘బ్రూహేతా సుఞ్ఞాగారాన’’న్తి (మ. ని. ౧.౬౪) దస్సేతి.

యం కిఞ్చి అపదిసిత్వా పటిఞ్ఞాదానం సఙ్గరో. సో పన అత్తనో కిచ్చవిసేసం అపదిసిత్వా మిత్తసన్థవవసేన వా కాలాగమనం అపదిసిత్వా కిఞ్చిక్ఖానుప్పదానేన వా పటిబాహకరణం అపదిసిత్వా బలగ్గబోధవసేన వా సియాతి తస్స మిత్తకరణాదిపరియాయతం సన్ధాయాహ ‘‘సఙ్గరోతి…పే… నామ’’న్తి. ఏవం పటిపన్నత్తాతి ఏవం అనిచ్చసఞ్ఞాముఖేన తియద్ధకేసు సఙ్ఖారేసు అప్పమాదప్పటిపత్తియా పటిపన్నత్తా.

దిబ్బచక్ఖు సువిసుద్ధన్తి సావసేసా దేసనాతి ఆహ ‘‘యం సచ్ఛికరోతీ’’తి. రూపాయతనఞ్హేత్థ అధిప్పేతం.

౧౦౪. అన్తన్తి సఙ్ఖారానం పారిమన్తభూతం. వేదానన్తి మగ్గఞాణవేదానమేవ. అరహత్తాధిగమేన అన్తం పరియోసానం గతత్తా. కమ్మవిపాకవట్టానం, కిలేసవట్టస్సాపి చ ఉస్సదేన ఉపచయేన ఉస్సదా, రాగాదయో.

సుక్కోభాసతాయ సుక్కా, అభివిసిట్ఠగ్గహా. సబ్బాని వా తారకరూపాని సుక్కా. విన్దతీతి ఉపలభతి, పటివిజ్ఝతీతి అత్థో.

‘‘అజ్ఝత్తం విపస్సనాభినివేసో హోతీ’’తి ఇదం ‘‘సకేసు ధమ్మేసూ’’తి పారగుభావస్స విసేసితత్తా వుత్తం, తఞ్చ ఖో అభినివేసేనేవ దేసితం. ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తి (సం. ని. ౪.౪౬; పటి. మ. ౧.౩) వుత్తం. పారగుతా చ తేసం ఖన్ధానం పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన హోతి. తతో చ నేసం హేతుభూతసముదయే, తదప్పవత్తిలక్ఖణే నిరోధే, నిరోధగామినియా పటిపదాయ చ పహానసచ్ఛికిరియాభావనాభిసమయపారిపూరివసేన ఇతరసచ్చేసుపి పారగుభావో వుత్తో ఏవ హోతి. సబ్బసో హి సకఅత్తభావబోధేనపి చతుసచ్చాభిసమయో హోతియేవ. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఇమస్మింయేవ బ్యామమత్తే కళేవరే ససఞ్ఞిమ్హి సమనకే లోకఞ్చ పఞ్ఞపేమి, లోకసముదయఞ్చా’’తిఆది (సం. ని. ౧.౧౦౭; అ. ని. ౪.౪౫). అథ వా సకేసు ధమ్మేసూతి అత్తనో ధమ్మేసు. అత్తధమ్మా నామ అత్థకామస్స కులపుత్తస్స సీలాదిధమ్మా. సీలసమాధిపఞ్ఞాదయో హి వోదానధమ్మా ఏకన్తహితసుఖసమ్పాదనతో పురిసస్స సకధమ్మా నామ, న అనత్థావహా సంకిలేసధమ్మా వియ పరధమ్మా. తేసం సీలాదీనం పారిపూరియా పారం పరియన్తం గతోతి పారగూ. ‘‘అక్కుల పక్కుల’’ఇతి ఏవం విహింసనకపయోగం. అజకలాపేన (ఉదా. ౭) హి తదా భగవన్తం భీసాపేతుకామేన కతం యక్ఖగజ్జితం ‘‘అక్కుల పక్కుల’’ ఇతి ఇమినా ఆకారేన సత్తానం సోతపథం అగమాసి, తస్మా తం ‘‘అక్కులం పక్కులకరణ’’న్తి వుత్తం.

నాభినన్దతీతి ‘‘అయం మం దట్ఠుం ఆగతా’’తి న తుస్సతి. యస్మా పన ‘‘భగవతో భాసితం అభినన్దీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౮౮) వియ సమ్పటిచ్ఛనత్థోపి అభినన్దసద్దో హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘చిత్తేన న సమ్పటిచ్ఛతీ’’తి. న సోచతీతి ‘‘మయా అసమ్మోదితా గచ్ఛతీ’’తి న చిత్తసన్తాపం ఆపజ్జతి. ‘‘సఙ్గా సఙ్గామజిం ముత్త’’న్తి ఇదం అభినన్దసోచనానం అభావస్స కారణవచనం.

తేనాతి ఉదకే న్హానేన. తేనేవాహ ‘‘న ఉదకేన సుచీ హోతీ’’తి. తస్సత్థో – ఉదకుమ్ముజ్జనాదినా నేవ సత్తానం సుచి పాపతో సుద్ధి నామ హోతీతి. ఉదకుమ్ముజ్జనాదీని హి ఇధ ఉత్తరపదలోపేన ‘‘ఉదక’’న్తి వుత్తం. ఉదకేనాతి వా ఉమ్ముజ్జనాదికిరియాసాధనభూతేన ఉదకేన సత్తానం సుచి పాపసుద్ధి న హోతీతి. అథ వా సుచితేన యథావుత్తేన ఉదకేన పాపమలతో సుద్ధో నామ సత్తో న హోతీతి. యది సియా, సబ్బేసమేవ మచ్ఛబన్ధానం పాపసుద్ధి సియా. తేనాహ ‘‘బహ్వేత్థ న్హాయతీ జనో’’తి. మాతుఘాతాదిపాపకమ్మకారీనం, అఞ్ఞేసఞ్చ గోమహింసాదీనం ఉదకం ఓరోహన్తానం అన్తమసో మచ్ఛకచ్ఛపే ఉపాదాయ సబ్బేసమ్పి పాపసుద్ధి సియా, న పనేవం హోతి. కస్మా? న్హానీయపాపహేతూనం అప్పటిపక్ఖభావతో. యఞ్హి యం వినాసేతి, సో తస్స పటిపక్ఖో. యథా ఆలోకో అన్ధకారస్స, విజ్జా అవిజ్జాయ, న ఏవం న్హానం పాపస్స, తస్మా నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం ‘‘న ఉదకేన సుచీ హోతీ’’తి. యేన పన సుచి హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘యమ్హి సచ్చఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సచ్చన్తి వచీసచ్చఞ్చ విరతిసచ్చఞ్చ. అథ వా సచ్చన్తి ఞాణసచ్చఞ్చేవ పరమత్థసచ్చఞ్చ. ధమ్మోతి సేసో అరియధమ్మో. సచ్చస్స పనేత్థ విసుం గహణం తస్స బహుకారతాదస్సనత్థం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

జాతిబలనిసేధకన్తి జాతిమత్తబ్రాహ్మణానం భోవాదికానం పటిసేధకం. జాతివాదస్స వా నిసేధకం, ‘‘న జచ్చా బ్రాహ్మణో హోతీ’’తి (సు. ని. ౬౫౫) హి వుత్తం. థేరో హి తథావాదేన తే అనిగ్గణ్హన్తోపి నిగ్గణ్హన్తో వియ హోతీతి కత్వా వుత్తం.

౧౦౫. విముత్తియన్తి అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతుయం.

సవాసనన్తి ఏత్థ ఖీణాసవస్సాపి అఖీణాసవసదిసకాయవచీపయోగహేతుభూతా సన్తానే కిలేసభావనా వాసనా నామ ఆయస్మతో పిలిన్దవచ్ఛస్స (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౧౫; ధ. ప. అట్ఠ. ౨.పిలిన్దవచ్ఛత్థేరవత్థు) వసలవోహారో వియ, సహ వాసనాయాతి సవాసనం, భావనపుంసకఞ్చేతం ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౭౦) వియ. యథావుత్తవాసనమ్పి అసేసేత్వాతి అత్థో. కుమ్మగ్గపరిహరణవసేన మగ్గసమ్పటిపత్తీతి మగ్గే కుసలో అమగ్గేపి కుసలో ఏవ హోతి. భగవా పన సబ్బఞ్ఞుతాయ సబ్బత్థేవ కుసలోతి ఆహ ‘‘మగ్గే చ అమగ్గే చ కోవిదో’’తి.

౧౦౬. తమేన యుత్తోతి యథావుత్తతమో తస్స అత్థీతి తమో, పుగ్గలో. అప్పకాసభావేన ఠితా ఖన్ధావ తమో. ఆలోకభూతోతి జాతిగుణాలోకో, పాకటగుణోతి అత్థో.

కిలేసమయం బన్ధనం ‘‘దళ్హ’’న్తి వదన్తి. యతో సచ్చాని పటివిజ్ఝన్తా బుద్ధావ నం ఛిన్దన్తి, న అఞ్ఞే.

దుచ్ఛేదనత్థేన సతిపి దళ్హభావే సిథిలవుత్తితం తస్స దీపేతుం ‘‘బన్ధనభావమ్పీ’’తిఆదిమాహ. తేన ‘‘అహో సుఖుమతరం ఖో, భిక్ఖవే, మారబన్ధన’’న్తి వుత్తం.

౧౦౭. యదిపి చేతనా కుసలాకుసలసాధారణా, అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో ఇధాధిప్పేతోతి తస్స వసేన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘అకుసలచేతనావసేన చేతేతీ’’తి ఆహ. చేతనం అభిసన్దహనం, చిత్తస్స బ్యాపారాపత్తిభావేన పవత్తీతి అత్థో. యస్మా పన చేతనా యదా విఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేతి, తదా దిగుణుస్సాహాదిగుణవాయామా వియ హుత్వా పాకటం పయోగం నిప్ఫాదేతి, తస్మా ‘‘పకప్పేతీ’’తి వుత్తా. పాకటప్పయోగకప్పనఞ్హేత్థ పకప్పనం అధిప్పేతం. తేనాహ ‘‘తమేవ పకప్పేతీ’’తి. పచ్చయట్ఠో ఇధ ఆరమ్మణత్థోతి వుత్తం ‘‘పవత్తియా పచ్చయో హోతీ’’తి.

౧౦౮. యథా జలసముద్దస్స వీచిసముట్ఠానవసేన లబ్భమానో వేగో ‘‘వీచిమయో’’తి వుచ్చతి, ఏవం చక్ఖుసముద్దస్సాపి రూపావభాసనవసేన లబ్భమానో వేగో ‘‘రూపమయో’’తి వుత్తో. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. ఆవిఞ్ఛనతోతి ఆకడ్ఢనతో, ఆకడ్ఢనఞ్చేత్థ సన్తానస్స తన్నిన్నభావహేతుతాయ దట్ఠబ్బం.

సముదనం కిలేసతేమనం, అవస్సవహేతుతా, కిలేసానం ఊమిఆదిసదిసతా సమావట్టనేన సత్తానం అనత్థావహతాయ వేదితబ్బా. ఉపరూపరివేగుప్పత్తియా ఉపగతస్స ఉట్ఠాతుం అప్పదానేన, గుణసారవినాసనేన చ కోధుపనాహాదీనం ఊమిఆదిసదిసతా దట్ఠబ్బా.

అభిముఖో నన్దతీతి తదారమ్మణం సుఖం సోమనస్సం సాదియన్తో సమ్పటిచ్ఛతి. అభివదతీతి తణ్హాభినివేసవసేన అభినివిస్స వదతి. తఞ్హిస్స అభినివేసం దీపేతుం ‘‘అహో సుఖ’’న్తిఆది వుత్తం. అజ్ఝోసానం అధిముచ్చనభూతాయ తణ్హాయ తణ్హావత్థుకస్స అనుపవిసిత్వా ఆవేణికతాకరణన్తి ఆహ ‘‘అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతీతి గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా’’తి.

౧౦౯. ‘‘కస్మా’’తిఆదినా సన్తాపదుక్ఖానం అసుప్పతికారతం ఆహ ‘‘యేన వా పకారేనా’’తి. యేనాతి యేన వా కామజ్ఝోసానదిట్ఠిజ్ఝోసానభూతేన మిచ్ఛాభినివేసప్పకారేన. గహట్ఠపబ్బజితా తథారూపం కత్వా అత్తనో వడ్ఢిఞ్చ మఞ్ఞన్తి. అవడ్ఢి ఏవ పన హోతి తస్స పకారస్స వడ్ఢియం అనుపాయభావతో చ ఉపాయభావతో చ అవడ్ఢియం. తథాపీతి తత్థ తత్థ ఇచ్ఛావిఘాతం పాపుణన్తోపి. యస్మా ఇతో బాహిరకా సబ్బేన సబ్బం భవనిస్సరణం అప్పజానన్తో మన్దకిలేసం దీఘాయుకం సుఖబహులం ఏకచ్చం భవం తేనేవ మన్దకిలేసాదిభావేన ‘‘నిబ్బాన’’న్తి సమనుపస్సన్తి, తస్మా భవేన భవవిప్పమోక్ఖం వదన్తీతి.

భవదిట్ఠిసహగతా తణ్హా పురిమపదే ఉత్తరపదలోపేన భవతణ్హాతి వుత్తాతి ఆహ ‘‘భవతణ్హాతిఆదీసు వియా’’తి.

యత్థాతి యస్మిం భవే.

తతో ఏవాతి భూతరతియా ఏవ. అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్హి సత్తానం ఛన్దరాగో బలవా హోతి. అనవసేసతోతి అనవసేసేన, న కిఞ్చి సేసేత్వా.

సంసారసోతస్స అనుకూలభావేన గచ్ఛతీతి అనుసోతగామీ. తస్సేవ పటిక్కూలవసేన నిబ్బిదానుపస్సనాదీహి పవత్తతీతి పటిసోతగామీ, అచలప్పసాదాదిసమన్నాగమేన ఠితసభావోతి అత్థో.

౧౧౦. ‘‘పలబ్భతి, నిఖజ్జతీ’’తిఆదీసు వియ ఉపసగ్గో పదవడ్ఢనమత్తన్తి ఆహ ‘‘అభిజాతికోతి జాతియో’’తి. కణ్హధమ్మసమన్నాగతత్తా వా కణ్హో. పఠమవయేపి మజ్ఝిమవయేపి పాపసమఙ్గీ హుత్వా ఠితో కణ్హధమ్మే అభిజాయతి, పచ్ఛాపి పాపం పసవతీతి అత్థో. సుక్కోతి వా ఏత్థ వుత్తవిపరియాయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

౧౧౧. పురిమస్మిన్తి పురిమస్మిం పదే. విసయే భుమ్మం తత్థ దేయ్యధమ్మస్స పతిట్ఠాపనతో. దుతియే అధికరణే, తదధికరణఞ్హి నిబ్బానన్తి. గహట్ఠపబ్బజితకిచ్చేసు వా విసిట్ఠధమ్మదస్సనత్థం పచ్చయదానారహత్తానం సమధురతానిద్దేసో. అథ వా యేన యేన పన వత్థునాతి రూపారూపనిరోధాదినా తణ్హావత్థునా. అమరావిక్ఖేపవత్థుఆదినాతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన సుభసుఖాదిమిచ్ఛాభినివేసవత్థుం సఙ్గణ్హాతి. యథా వా తణ్హాదిట్ఠిదుచ్చరితానం వసేన సంకిలేసభాగియస్స సుత్తస్స విభాగో, ఏవం సమథవిపస్సనాసుచరితవసేన తణ్హావోదానభాగియాదిసుత్తవిభాగోతి దస్సేతుం పాళియం ‘‘తణ్హా…పే… నిద్దిసితబ్బ’’న్తి వుత్తం.

ఇదం ఏవం పవత్తన్తి యథా దుచిన్తితాదివసేన బాలో హోతి పుగ్గలో, ఏవం తస్స దుచిన్తితచిన్తితాదిభావనావసేన పవత్తం ఇదం సంకిలేసభాగియం నామ సుత్తన్తి పుబ్బే సంకిలేసధమ్మవిభాగేన వుత్తం ఇదాని సామఞ్ఞతో సఙ్గహేత్వా వదతి. ఇదం వాసనాభాగియం సుత్తన్తి ఏత్థాపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

కిలేసట్ఠానేహీతి కిలేసానం పవత్తిట్ఠానేహి. కిలేసావత్థాహీతి కిలేసానం పవత్తిఆకారవిసేసేహి. కామరాగాదీహి సంయుజ్జతి కామరాగాదిహేతు కమ్మవిపాకాదినా. సతిపి తేసం కాలన్తరవుత్తియం సంయుత్తో నామ హోతి, యతో కామరాగాదయో ‘‘సంయోజన’’న్తి వుచ్చన్తి. ఉపాదియతీతి దళ్హం గణ్హాతి పవత్తేతి. సేసం వుత్తనయత్తా, ఉత్తానత్తా చ సంవణ్ణితం.

౧౧౨. ఉదాహరణవసేనాతి నిదస్సనవసేన, ఏకదేసదస్సనవసేనాతి అత్థో. సకలస్స హి పరియత్తిసాసనస్స సోళసహి పట్ఠానభాగేహి గహితత్తా. యథా తదేకదేసానం సోళసన్నమ్పి పట్ఠానభాగానం గహణం ఉదాహరణమత్తం, తేసం పన సోళసన్నం ఏకదేసగ్గహణం ఉదాహరణన్తి కిమేత్థ వత్తబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘ఏకదేసదస్సనవసేనాతి అత్థో’’తి. కస్మా పనేత్థ పాళియం పట్ఠానస్స ఏకదేసోవ ఉదాహటో, న అవసేసోతి? నయనిదస్సనత్థం. ఇమినా నయేన అవసేసోపి పట్ఠానభావో వేదితబ్బోతి.

తత్థ ‘‘అప్పమ్పి చే సంహిత భాసమానో…పే… స భాగవా సామఞ్ఞస్స హోతీ’’తి (ధ. ప. ౨౦) ఇదం వాసనాభాగియఞ్చ అసేక్ఖభాగియఞ్చ. ఏత్థ హి ‘‘అప్పమ్పి చే సంహిత భాసమానో’’తి ఇదం వాసనాభాగియం, ‘‘స భాగవా సామఞ్ఞస్స హోతీ’’తి ఇదం అసేక్ఖభాగియం.

తథా మఘదేవసుత్తం. తత్థ హి ‘‘భూతపుబ్బం, ఆనన్ద, ఇమిస్సాయేవ మిథిలాయం మఘదేవో నామ రాజా అహోసి ధమ్మికో ధమ్మరాజా ధమ్మే ఠితో మహాధమ్మరాజా, ధమ్మం చరతి బ్రాహ్మణగహపతికేసు నేగమేసు చేవ జనపదేసు చ, ఉపోసథఞ్చ ఉపవసతి చాతుద్దసిం, పఞ్చదసిం, అట్ఠమిఞ్చ పక్ఖస్సా’’తిఆది (మ. ని. ౨.౩౦౮), ఇదం వాసనాభాగియం. ‘‘ఇదం ఖో పనానన్ద, ఏతరహి మయా కల్యాణం వత్తం నీహరితం ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౮౯) ఇదం అసేక్ఖభాగియం. ‘‘పమాదం అప్పమాదేన, యదా నుదతి పణ్డితో’’తి (ధ. ప. ౨౮) ఇదం నిబ్బేధభాగియం. ‘‘పఞ్ఞాపాసాద…పే… అవేక్ఖతీ’’తి (ధ. ప. ౨౮) ఇదం అసేక్ఖభాగియన్తి ఇదం నిబ్బేధభాగియఞ్చ అసేక్ఖభాగియఞ్చ.

తథా ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియానీ’’తి (సం. ని. ౫.౪౯౩) సుత్తం. తత్థ ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, ఇన్ద్రియాని. కతమాని తీణీతి? అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం అఞ్ఞిన్ద్రియ’’న్తి ఇదం నిబ్బేధభాగియం, ‘‘అఞ్ఞాతావిన్ద్రియ’’న్తి (సం. ని. ౫.౪౯౩) ఇదం అసేక్ఖభాగియం.

రట్ఠపాలసుత్తం (మ. ని. ౨.౨౯౩ ఆదయో) సంకిలేసభాగియఞ్చ వాసనాభాగియఞ్చ అసేక్ఖభాగియఞ్చ. తత్థ హి ‘‘ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో’’తిఆదినా (మ. ని. ౨.౩౦౬) సంకిలేసో విభత్తో, ‘‘ఏకో వూపకట్ఠో’’తిఆదినా (మ. ని. ౨.౨౯౯) అసేక్ఖధమ్మా, ఇతరేన వాసనాధమ్మాతి.

‘‘ధమ్మే చ యే అరియపవేదితే రతా, అనుత్తరో తే వచసా మనసా కమ్మునా చ;

తే సన్తిసోరచ్చసమాధిసణ్ఠితా, సుతస్స పఞ్ఞాయ చ సారమజ్ఝగూ’’తి. (సు. ని. ౩౩౨);

ఇదం వాసనాభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చ అసేక్ఖభాగియఞ్చ. ఏత్థ హి ‘‘ధమ్మే చ యే అరియపవేదితే రతా’’తి అయం వాసనా, ‘‘అనుత్తరా…పే… సణ్ఠితా’’తి అయం నిబ్బేధో, ‘‘సుతస్స పఞ్ఞాయ చ సారమజ్ఝగూ’’తి అసేక్ఖధమ్మా.

తథా ‘‘సద్ధో సుతవా నియామదస్సీ’’తి గాథా (సు. ని. ౩౭౩). తత్థ హి ‘‘సద్ధో సుతవా’’తి వాసనా, ‘‘నియామదస్సీ వగ్గగతేసు న వగ్గసారి ధీరో, లోభం దోసం వినేయ్య పటిఘ’’న్తి నిబ్బేధో, ‘‘సమ్మా సో లోకే పరిబ్బజేయ్యా’’తి అసేక్ఖధమ్మా.

సబ్బాసవసంవరో పరిస్సయాదీనం వసేన సబ్బభాగియం వేదితబ్బం. తత్థ హి సంకిలేసధమ్మా, లోకియసుచరితధమ్మా, సేక్ఖధమ్మా, అసేక్ఖధమ్మా చ విభత్తా. అసబ్బభాగియం పన ‘‘పస్సం పస్సతీ’’తిఆదికం (మ. ని. ౧.౨౦౩) ఉదకాదిఅనువాదనవచనం వేదితబ్బం. ఏవమేతస్మిం సోళసవిధే సాసనపట్ఠానే ఏతే తణ్హాదివసేన తయో సంకిలేసభాగా, వోదానాదివసేన తయో వాసనాభాగా, సేక్ఖానం సీలక్ఖన్ధాదీనం వసేన తయో నిబ్బేధభాగా, అసేక్ఖానం సీలక్ఖన్ధాదీనం ఏవ వసేన తయో అసేక్ఖభాగా, తేసం వసేన మూలపట్ఠానాని ఏవ ద్వాదస హోన్తి. తాని పన విత్థారనయేన విభజియమానాని ఛన్నవుతాధికాని చత్తారి సహస్సాని హోన్తి. యథాదస్సనం పనేతాని ఉద్ధరితబ్బాని. తాని పన యస్మా సఙ్గహతో కామతణ్హాదివసేన తయో తణ్హాసంకిలేసభాగా, సస్సతుచ్ఛేదవసేన ద్వే దిట్ఠిసంకిలేసభాగా, కాయదుచ్చరితాదివసేన తయో దుచ్చరితసంకిలేసభాగాతి అట్ఠ సంకిలేసభాగా. ధమ్మామిసాభయదానవసేన తివిధం దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, కాయసుచరితాదివసేన తివిధం సీలమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, సమథవిపస్సనావసేన దువిధం భావనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థూతి అట్ఠేవ వాసనాభాగా.

సద్ధానుసారీ సద్ధావిముత్తో ధమ్మానుసారీ దిట్ఠిప్పత్తో కాయసక్ఖీతి (పు. ప. మాతికా ౭.౩౨-౩౬; పు. ప. ౨౬-౩౦) పఞ్చన్నం సేక్ఖానం పచ్చేకం తయో సీలాదిక్ఖన్ధాతి పన్నరస నిబ్బేధభాగా, సుఞ్ఞతానిమిత్తాపణిహితభేదా పఞ్ఞావిముత్తానం తయో అగ్గఫలధమ్మా, తేసు పచ్చేకం తయో తయో సీలాదిక్ఖన్ధా, తథా ఉభతోభాగవిముత్తానన్తి అట్ఠారస, సిక్ఖితబ్బాభావసామఞ్ఞేన అసఙ్ఖతధాతుం పక్ఖిపిత్వా ఏకూనవీసతి అసేక్ఖభాగా, ఇతి పురిమాని ఏకతింస, ఇమాని ఏకూనవీసతీతి సమపఞ్ఞాస సంకిలేసభాగియాదిధమ్మా హోన్తి. తస్మా ఇమేసం సమపఞ్ఞాసాయ సంకిలేసభాగియాదిధమ్మానం వసేన సమపఞ్ఞాస సుత్తాని హోన్తి.

యస్మా చ తే పఞ్ఞావిముత్తా ఉభతోభాగవిముత్తవిభాగం అకత్వా అసఙ్ఖతాయ ధాతుయా అగ్గహణేన నిప్పరియాయేన అసేక్ఖభాగాభావతో నవేవ అసేక్ఖభాగాతి సమచత్తాలీస హోన్తి, తస్మా పేటకే ‘‘చత్తారీసాయ ఆకారేహి పరియేసితబ్బం, పఞ్ఞాసాయ ఆకారేహి సాసనపట్ఠానం నిద్దిట్ఠ’’న్తి (పేటకో. ౨౧) చ వుత్తం. సఙ్గహతో ఏవ పన పుబ్బే వుత్తవిత్థారనయేన సోళస హోన్తి, పున తివిధసంకిలేసభాగియాదివసేన ద్వాదస హోన్తి, పున తణ్హాదిట్ఠిదుచ్చరితసంకిలేసతణ్హాదిట్ఠిదుచ్చరితవోదానభావేన ఛ హోన్తి, పున సంకిలేసభాగియం వాసనాభాగియం దస్సనభాగియం వాసనాభాగియం అసేక్ఖభాగియన్తి పఞ్చ హోన్తి, పున మూలపట్ఠానవసేన చత్తారి హోన్తి, పుథుజ్జనభాగియసేక్ఖభాగియఅసేక్ఖభాగియభావేన తీణి హోన్తి, పున సంకిలేసభాగియవోదానభాగియభావేన ద్వే ఏవ హోన్తి. పట్ఠానభావేన పన ఏకవిధమేవ, ఇతి పట్ఠానభావేన ఏకవిధమ్పి సంకిలేసవోదానభాగియభావేన దువిధన్తి విభాగతో యావ ఛన్నవుతాధికం చతుసహస్సప్పభేదం హోతి, తావ నేతబ్బం. ఏవమేతం పట్ఠానం సఙ్గహతో, విభాగతో చ వేదితబ్బం.

ఇమస్సాపి పట్ఠానవిభాగస్స, న పురిమస్సేవాతి అధిప్పాయో. లోకికం అస్సత్థీతి, లోకికసహచరణతో వా లోకియం, సుత్తం పదేసేనాతి ఏకదేసేన. సబ్బపదేసూతి తంతంతికానం తతియపదేసు. బుద్ధాదీనన్తి బుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకానం. ధమ్మో పనేత్థ బుద్ధాదిగ్గహణేన వేదితబ్బో, ఆదిసద్దేన వా.

పరిణమతీతి పరిపచ్చతి. ధరన్తీతి పబన్ధవసేన పవత్తన్తి. న్తి పాపకమ్మం. తేతి కుసలాభినిబ్బత్తక్ఖన్ధా. రక్ఖన్తి విపాకదానతో విపచ్చితుం ఓకాసం న దేన్తీతి అత్థో. అయఞ్చ అత్థో ఉపపజ్జవేదనీయేసు యుజ్జతి, ఇతరస్మిమ్పి యథారహం లబ్భతేవ. తేనాహ ‘‘దుతియే వా తతియే వా అత్తభావే’’తి.

౧౧౩. అత్తనో అనవజ్జసుఖావహం పటిపత్తిం పటిపజ్జన్తో పరమత్థతో అత్తకామో నామాతి ఆహ ‘‘అత్తనో సుఖకామో’’తి. సుఖానుబన్ధఞ్హి సుఖం కామేన్తో సుఖమేవ కామేతీతి చ సుఖకామోతి.

విత్థతట్ఠేనాతి సువిప్ఫారదిట్ఠీనం పవత్తనట్ఠానతాసఙ్ఖాతేన విత్థారట్ఠేన.

౧౧౪. దిట్ఠే దుక్ఖాదిధమ్మేతి భావేనభావలక్ఖణే భుమ్మం, దుక్ఖాదిధమ్మే దిట్ఠే ఞాతేతి అత్థో.

‘‘ఉద్ధ’’న్తిఆది కాలదేసానం అనవసేసపరియాదానన్తి ఆహ ‘‘ఉద్ధన్తి అనాగతం, ఉపరి చా’’తిఆది. గమనేనాతి చుతూపపాతగమనేన.

౧౧౫. నగరద్వారథిరకరణత్థన్తి నగరస్స ద్వారబాహథిరకరణత్థం. గమ్భీరనేమతాయాతి ‘‘నేమం’’వుచ్చతి నిఖాతథమ్భాదీనం పథవిం అనుపవిసిత్వా ఠితప్పదేసో, గమ్భీరం నేమం ఏతస్సాతి గమ్భీరనేమో, తస్స భావో గమ్భీరనేమతా, తాయ. కమ్పనం యథాఠితస్స ఇతో చితో చ సఞ్చోపనం, చాలనం ఠితట్ఠానతో చావనం. అజ్ఝోగాహేత్వాతి అవిపరీతసభావాభిసమయవసేన అనుపవిసిత్వా, అనుపవిట్ఠో వియ హుత్వాతి అత్థో.

సంయోజనానం పజహనవసేనాతి గాథాయ వచనసేసం ఆనేత్వా దస్సేతి. అథ వా పహాతబ్బస్స పహానేన వినా న భావనాసిద్ధీతి అత్థసిద్ధం పహాతబ్బపహానం అజ్ఝత్తం, బహిద్ధాతి పదద్వయేన యోజేత్వా దస్సేతుం అజ్ఝత్తం బహిద్ధాతి ఓరమ్భాగియఉద్ధమ్భాగియసంయోజనానం విసంయోగగహితోతి ఇమమత్థం పాళియా సమత్థేతుం ‘‘తేనాహ సబ్బలోకే’’తి వుత్తం.

అలోభసీసేనాతి అలోభేన పుబ్బఙ్గమేన, యతో యోగావచరో ‘‘నేక్ఖమ్మచ్ఛన్దో’’తి వుచ్చతి. అసుభసఞ్ఞా రాగప్పటిపక్ఖతాయ ‘‘విసేసతో అలోభప్పధానా’’తి వుత్తా, దసాసుభవసేన వా. అధిగతజ్ఝానాదీనీతి ఆదిసద్దేన విపస్సనాదీని సఙ్గణ్హాతి. విహింసారతిరాగానం బ్యాపాదహేతుకతో చత్తారోపి బ్రహ్మవిహారా అబ్యాపాదపధానాతి ఆహ ‘‘చతు…పే… అబ్యాపాదో ధమ్మపద’’న్తి. అధిగతాని ఝానాదీనీతి యోజనా. దసానుస్సతి…పే… అధిగతాని సమ్మాసతి ధమ్మపదం సతిసీసేన తేసం అధిగన్తబ్బత్తాతి అధిప్పాయో. ఆనాపానభావనాయం సమాధిపి పధానో, న సతి ఏవాతి దస్సనత్థం ‘‘దసకసిణ…పే… సమ్మాసమాధి ధమ్మపద’’న్తి వుత్తం. చతుధాతువవత్థానవసేన అధిగతానమ్పి ఏత్థేవ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

౧౧౬. ఉపలక్ఖణకారణానీతి సఞ్జానననిమిత్తాని.

పాపమేవ పాపియోతి ఆహ ‘‘పాపం హోతీ’’తి, ‘‘పాపియో’’తి చ లిఙ్గవిపల్లాసవసేన వుత్తం. ఏకవచనే బహువచనన్తి ఏకవచనే వత్తబ్బే బహువచనం వుత్తం.

౧౧౭. ఓలీయనతణ్హాభినివేసవసేనాతి భవతణ్హాభవదిట్ఠివసేన. తా హి భవేసు సత్తే అల్లీయాపేన్తి. అతిధావనాభినివేసవసేనాతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠివసేన. సా హి అవట్టుపచ్ఛేదమేవ వట్టుపచ్ఛేదం కత్వా అభినివిసనతో అతిధావనాభినివేసో నామ. ఓలీయన్తీతి సమ్మాపటిపత్తితో సఙ్కోచం ఆపజ్జన్తి. అభిధావన్తీతి సమ్మాపటిపత్తిం అతిక్కమన్తి.

తేసఞ్చాతి తేసం ఉభిన్నం అభినివేసానం, తదఞ్ఞేసఞ్చ సబ్బమఞ్ఞితానం.

౧౧౮. ఇదం ఇట్ఠవిపాకం అనిట్ఠవిపాకన్తి ఇదం ఇట్ఠవిపాకసఙ్ఖాతం అనిట్ఠవిపాకసఙ్ఖాతం ఫలం.

‘‘అకఙ్ఖతో న జానేయ్యు’’న్తి ఏతేన ‘‘ఆకఙ్ఖతో’’తి ఇమినా పదేన సద్ధిం సమ్బన్ధదస్సనముఖేన ‘‘న జఞ్ఞా’’తి పదస్స అత్థం దస్సేతి.

న ఉపలబ్భతీతి నత్థీతి అత్థో.

౧౨౦. తానీతి కమ్మకమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తాని. పత్థరణాకారోయేవ హేస, యదిదం ఛాయానం వోలమ్బనం. ఏవం హోతీతి ‘‘అకతం వత మే కల్యాణ’’న్తిఆదిప్పకారేన విప్పటిసారో హోతి.

౧౨౨. ఏసకేహీతి గవేసకేహి సపరసన్తానే సమ్పాదకేహి. దుక్ఖుద్రయన్తి దుక్ఖఫలం. తీహి కారణేహీతి కాయవాచాచిత్తేహి. తాని హి తంతంసంవరానం ద్వారభావేన కారణానీతి వుత్తాని. తీహి ఠానేహీతి వా తీహి ఉప్పత్తిట్ఠానేహి. పిహితన్తి పిధాయకం.

‘‘ఉట్ఠానట్ఠానసఙ్ఖాత’’న్తి ఇదం పాసాణభావసామఞ్ఞం గహేత్వా వుత్తం.

౧౨౩. రజమిస్సకన్తి పుప్ఫరజమిస్సకం. తస్సాతి తస్స సేక్ఖాసేక్ఖమునినో. మహిచ్ఛాదీనం వియ గామే చరణప్పచ్చయా గామవాసీనం సద్ధాహాని వా భోగహాని వా న హోతి, అథ ఖో ఉపరూపరి వుద్ధియేవ హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘పాకతికమేవ హోతీ’’తి ఆహ. అజ్ఝత్తికకమ్మట్ఠానన్తి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం.

తేనాతి కుసలేన కాయవచీకమ్మేన. థిరభావో థామం నామాతి తస్స అత్థం దస్సేన్తో ‘‘థామవాతి ఠితిమా’’తి ఆహ.

అత్తసంనిస్సయం పేమం అత్తాతి గహేత్వా ‘‘అత్తసమ’’న్తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘అత్తపేమేన సమం పేమం నత్థీ’’తి. భగవతో విపస్సనాఞాణోభాసప్పవత్తిం సన్ధాయాహ ‘‘పఞ్ఞా పన…పే… సక్కోతీ’’తి. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, పన అభిఞ్ఞాఞాణాని చ అనన్తాపరిమాణం లోకధాతుం ఓభాసేన్తి.

౧౨౪. కిస్స భీతాతి కేన కారణేన భీతా.

ఠపేత్వాతి పవత్తేత్వా. వచనీయో యాచకానన్తి యోజనా, యాచితబ్బయుత్తోతి అత్థో. యఞ్ఞఉపక్ఖరోతి యఞ్ఞోపకరణం. ‘‘ఏతేసు ధమ్మేసు ఠితో చతూసూ’’తి వుత్తం చతుక్కం వవత్థపేతుం ‘‘సద్ధోతి ఏకం అఙ్గ’’న్తిఆది వుత్తం.

గాథాయం వుత్తధమ్మే ద్వే ద్వే ఏకం కత్వా అఙ్గకరణం దుకనయో.

జాతిధమ్మన్తి పవత్తిధమ్మం సన్ధాయ వదతి.

౧౨౫. సచ్చేకదేసతో సచ్చసముదాయో అనవసేసపరియాదానతో విసిట్ఠోతి దస్సేన్తో ‘‘పరమత్థసచ్చం వా హోతూ’’తి ఆహ. చతురో పదాతి చత్తారి పదాని, లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం, చత్తారో ధమ్మకోట్ఠాసాతి అత్థో. కేవలం సత్తవిభాగదస్సనత్థమేవ చతుపదగ్గహణం, న అధిగతధమ్మానురూపతాయ.

నిమ్మదాతి న మదా.

‘‘సచ్చవాదీ జినో రోమో’’తిపి పాఠో. తత్థ రోమోతి దిట్ఠిరాగరత్తానం తిత్థియానం, తిత్థకరానఞ్చ అధమ్మవాదీనం రాగవిపరీతధమ్మదేసనతో భయజనకో, అధమ్మవాదీనం వా తత్థ ఆదీనవదస్సనేన భాయితబ్బో, అప్పహీనాసంవరానం వా దురుపసఙ్కమనతో దురాసదోతి అత్థో.

సచ్చో చ సో ధమ్మో చాతి సచ్చధమ్మో. తేనాహ ‘‘ఏకన్తనిస్సరణభావేనా’’తిఆది.

ఏకాయనభావన్తి ఏకమగ్గభావం, అఞ్ఞమగ్గభావన్తి అత్థో.

దస్సనభాగియం భావనాభాగియన్తి నిబ్బేధభాగియమేవ ద్విధా విభజిత్వా వుత్తన్తి ఆహ ‘‘సంకిలేసభాగియాదీహి చతూహి పదేహీ’’తి. సేసత్తికానన్తి సత్తాధిట్ఠానత్తికాదీనం అట్ఠన్నం తికానం. సేసపదానఞ్చాతి సంకిలేసభాగియఞ్చ వాసనాభాగియఞ్చాతిఆదిమిస్సకపదానఞ్చ. చ-సద్దేన సంకిలేసభాగియాదిపదాని చ సఙ్గణ్హాతి. లోకియత్తికస్సేవ హి ‘‘సేసపదానీ’’తి వుత్తేహి మిస్సకపదేహి ఏవం సంసన్దనే నయదస్సనం, ఇతరేసం పన తికానం సంకిలేసభాగియాదిపదేహి చేవ సేసపదేహి చ సంసన్దనే ఇదం నయదస్సనన్తి ‘‘వుత్తనయానుసారేన సువిఞ్ఞేయ్య’’న్తి వుత్తం. సమతిక్కమనన్తి పహానం. సతిపి వాసనాభాగియసంకిలేసభాగియధమ్మానం లోకియభావే పురిమేహి పన పచ్ఛిమా పహాతబ్బా తదఙ్గవసేన, విక్ఖమ్భనవసేన చ. ఏవం పజహనసమత్థతాయ పహానన్తి వుత్తం ‘‘వాసనాభాగియం సుత్తం సంకిలేసభాగియస్స సమతిక్కమాయ హోతీ’’తి. సంకిలేసధమ్మానం సమతిక్కమేన అధిగన్తబ్బా వోదానధమ్మా వియాతి యోజనా. భావనా నామ తివిధా ఝానభావనా, విపస్సనాభావనా, మగ్గభావనాతి. తాసు మగ్గభావనాయ గహితాయ విపస్సనాభావనా గహితా ఏవ హోతీతి తం అనామసిత్వా ఇతరా ద్వే ఏవ గహితా. తథాపి ‘‘భావనాభాగియస్స సుత్తస్స పటినిస్సగ్గాయా’’తి వుత్తే కిం సబ్బేన సబ్బం అసేక్ఖస్స ఝానభావనాపి పటినిస్సట్ఠాతి చోదనం మనసి కత్వా పాళియం ‘‘అసేక్ఖభాగియం సుత్తం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థ’’న్తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘అసేక్ఖధమ్మేసు ఉప్పన్నేసు మగ్గభావనాకిచ్చం నామ నత్థీ’’తి వత్వా ‘‘ఝానభావనాపి దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థా ఏవా’’తి ఆహ.

ఏకం ఏవ భవబీజం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం ఏకబీజం, తం అస్స అత్థీతి ఏకబీజీ. సన్ధావిత్వా సమాగన్త్వా, నిబ్బత్తనవసేన ఉపగన్త్వాతి అత్థో. సంసరిత్వాతి తస్సేవ వేవచనం. కులం కులం గచ్ఛతీతి కోలంకోలో. పురిమపదే అనునాసికలోపం అకత్వా నిద్దేసో.

తేసం సోతాపన్నానం. ఏతం పభేదన్తి ఏకబీజిఆదివిభాగం. పురిమభవసిద్ధం వివట్టూపనిస్సయపుఞ్ఞకమ్మం ఇధ పుబ్బహేతు నామ. యో ‘‘కతపుఞ్ఞతా’’తి వుచ్చతి, సో పఠమమగ్గే సాధితే చరితత్థతాయ విపక్కవిపాకం వియ కమ్మం ఉపరిమమగ్గానం ఉపనిస్సయో న సియాతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఉపరి…పే… ఆపజ్జతీ’’తి. తిణ్ణం మగ్గానం నిరత్థకతా ఆపజ్జతి పఠమమగ్గేనేవ తేహి కాతబ్బకిచ్చస్స సాధితత్తా. పఠమమగ్గే…పే… ఆపజ్జతీతి అనుప్పన్నస్స అత్థకిరియాసమ్భవతో. ఏవం తిణ్ణం వాదానం యుత్తిఅభావం దస్సేత్వా చతుత్థవాదో ఏవేత్థ యుత్తోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘విపస్సనా…పే… యుజ్జతీ’’తి. ‘‘సచే హీ’’తిఆదినా తం యుత్తిం విభావేతి. విముత్తిపరిపాచనీయానం ధమ్మానం పరిపక్కతాయ ఇన్ద్రియానం తిక్ఖతాయ ఞాణస్స విసదతాయ విపస్సనాయ బలవభావో వేదితబ్బో. సో హి వోమిస్సకనయేన సంసరణకో ఇధాధిప్పేతో ‘‘దేవే చేవ మానుసే చ సన్ధావిత్వా’’తి వుత్తత్తా. ఇధ కామభవే ఠితో ఇధట్ఠకో. మనుస్సదేవలోకూపపజ్జనతో ఓకారేన వోకిణ్ణో. అరియసావకస్స తంతంసత్తనికాయుపపత్తి తస్స తస్స సోధనసదిసం కిలేసమలాదిఅనత్థాపనయనతోతి ఆహ ‘‘ఛ దేవలోకే సోధేత్వా’’తి. ‘‘అకనిట్ఠే ఠత్వా’’తి ఏతేన హేట్ఠాబ్రహ్మలోకసోధనం వుత్తమేవాతి వేదితబ్బం.

సద్ధం ధురం కత్వాతి సద్ధం ధురం జేట్ఠకం పుబ్బఙ్గమం కత్వా. సద్ధాయ అనుస్సతి పటిపత్తి, సద్ధం వా పుబ్బభాగియం అనుస్సతి, సద్ధాయ వా అనుసరణసీలోతి సద్ధానుసారీ. ధమ్మానుసారీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ధమ్మోతి పనేత్థ పఞ్ఞా వేదితబ్బా. సద్దహన్తో విముత్తోతి సద్ధావిముత్తో. యదిపి సబ్బథా అవిముత్తో, సద్ధామత్తేన పన విముత్తోతి అత్థో. సద్ధాయ వా అధిముత్తోతి సద్ధావిముత్తో. వుత్తనయేనాతి ఉపరిమగ్గవిపస్సనాయ బలవమన్దమన్దతరభావేన. దిట్ఠియా పత్తోతి దిట్ఠిప్పత్తో, చతుసచ్చదస్సనసఙ్ఖాతాయ దిట్ఠియా నిరోధప్పత్తోతి అత్థో. దిట్ఠన్తం వా పత్తోతి దిట్ఠిప్పత్తో, దస్సనసఙ్ఖాతస్స సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్స అనన్తరప్పవత్తోతి వుత్తం హోతి. పఠమఫలతో పట్ఠాయ హి యావ అగ్గమగ్గా దిట్ఠిప్పత్తాతి. ఇదన్తి యథావుత్తసోతాపన్నానం సద్ధావిముత్తదిట్ఠిప్పత్తతావచనం. అట్ఠన్నం విమోక్ఖానన్తి చతస్సో రూపావచరసమాపత్తియో, చతస్సో అరూపావచరసమాపత్తియోతి అట్ఠ విమోక్ఖా, తేసం.

ఫుట్ఠన్తం సచ్ఛికరోతీతి కాయసక్ఖీ, ఫుట్ఠానం అన్తో ఫుట్ఠన్తో, ఫుట్ఠానం అరూపజ్ఝానానం అనన్తరో కాలోతి అధిప్పాయో. అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం, ఫుట్ఠానన్తరకాలమేవ సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోతీతి వుత్తం హోతి, ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరివత్తన్తీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౭౦) వియ వా భావనపుంసకన్తి ఏతం దట్ఠబ్బం. యో హి అరూపజ్ఝానేన రూపకాయతో, నామకాయేకదేసతో చ విక్ఖమ్భనవిమోక్ఖేన విముత్తో, తేన నిరోధసఙ్ఖాతో విమోక్ఖో ఆలోచితో పకాసితో వియ హోతి, న కాయేన సచ్ఛికతో, నిరోధం పన ఆరమ్మణం కత్వా ఏకచ్చేసు ఆసవేసు ఖేపితేసు తేన సో సచ్ఛికతో హోతి. తస్మా సో సచ్ఛికాతబ్బం నిరోధం యథాఆలోచితం నామకాయేన సచ్ఛికరోతీతి ‘‘కాయసక్ఖీ’’తి వుచ్చతి, న తు విముత్తో ఏకచ్చానం ఏవ ఆసవానం అపరిక్ఖీణత్తా.

అభేదేనాతి అన్తరాపరినిబ్బాయిఆదిభేదేన వినా. ‘‘అభేదేనా’’తి చ ఇదం ‘‘సద్ధావిముత్తదిట్ఠిప్పత్తకాయసక్ఖినో’’తి ఇధాపి ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. యథేవ హి అన్తరాపరినిబ్బాయిఆదిభేదానామసనేనేవ ఏకో అనాగామీ హోతి, ఏవం యథావుత్తభేదఆమసనేనేవ సద్ధావిముత్తో, దిట్ఠిప్పత్తో, కాయసక్ఖీతి తయో అనాగామినో హోన్తి. అయఞ్చ అనాగామినో తాదిసమవత్థాభేదం గహేత్వా గణనా కతాతి వేదితబ్బం. ‘‘అవిహాదీసూ’’తిఆది సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

పఞ్ఞాయ ఏవ విముత్తో, న చేతోవిముత్తిభూతేన సాతిసయేన సమాధినాపీతి పఞ్ఞావిముత్తో. ఉభతోభాగవిముత్తోతి ఉభోహి భాగేహి ఉభతోభాగతో విముత్తో. కిలేసానం విక్ఖమ్భనసముచ్ఛిన్నేహి రూపకాయనామకాయతో విముత్తోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘విక్ఖమ్భన…పే… విముత్తో నామా’’తి ఆహ. అరూపసమాపత్తియా రూపకాయతో, అగ్గమగ్గేన అరూపకాయతో విముత్తం. యథాహ –

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుగ్గలో యే తే సన్తా విమోక్ఖా అతిక్కమ్మ రూపే ఆరుప్పా, తే కాయేన ఫుసిత్వా విహరతి, పఞ్ఞాయ చస్స దిస్వా ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తి, అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పుగ్గలో ఉభతోభాగవిముత్తో’’తి (మ. ని. ౨.౧౮౨).

యం పన మహానిదానసుత్తే ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదికే (దీ. ని. ౨.౧౨౯) నిరోధసమాపత్తిఅన్తే అట్ఠ విమోక్ఖే వత్వా –

‘‘యతో ఖో, ఆనన్ద, భిక్ఖు ఇమే అట్ఠ విమోక్ఖే అనులోమమ్పి సమాపజ్జతి…పే… అయం వుచ్చతానన్ద, భిక్ఖు ఉభతోభాగవిముత్తో, ఇమాయ చ, ఆనన్ద, ఉభతోభాగవిముత్తియా అఞ్ఞా ఉభతోభాగవిముత్తి ఉత్తరితరా వా పణీతతరా వా నత్థీ’’తి (దీ. ని. ౨.౧౩౦) –

వుత్తం, తం ఉభతోభాగవిముత్తసేట్ఠవసేన వుత్తం. తత్థ యస్మా ఆరుప్పసమాపత్తీసు ఏకాయపి రూపకాయో విక్ఖమ్భితో ఏవ నామ హోతి, తస్మా చతున్నం ఆరుప్పసమాపత్తీనం, నిరోధసమాపత్తియా చ లాభీనం వసేన పఞ్చ ఉభతోభాగవిముత్తా వేదితబ్బా. ఏస నయో కాయసక్ఖిమ్హిపి. అట్ఠవిమోక్ఖేకదేసేపి హి అట్ఠవిమోక్ఖసమఞ్ఞా యథా ‘‘లోకే సత్తా’’తి.

తేరససు సీసేసు పలిబోధసీసాదీని, పవత్తసీసఞ్చ పరియాదియితబ్బాని, అధిమోక్ఖసీసాదీని పరియాదకాని, గోచరసీసం పరియాదకఫలం. తఞ్హి విసయజ్ఝత్తం ఫలం, విమోక్ఖో పరియాదకస్స మగ్గస్స, ఫలస్స చ ఆరమ్మణం. సఙ్ఖారసీసం సఙ్ఖారవివేకభూతో నిరోధోతి పరియాదియితబ్బానం, పరియాదకఫలానఞ్చ సహ విసయసంసిద్ధిదస్సనేన సమసీసిభావం దస్సేతుం పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౧.౮౭) తేరస సీసాని వుత్తాని. ఇధ పన ‘‘యస్స పుగ్గలస్స అపుబ్బం అచరిమం ఆసవపరియాదానఞ్చ హోతి జీవితపరియాదానఞ్చా’’తి (పు. ప. ౧౬) పుగ్గలపఞ్ఞత్తియం ఆగతత్తా తేసు కిలేసపవత్తసీసానం ఏవ వసేన యోజనం కరోన్తో ‘‘కిలేససీస’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ పవత్తసీసమ్పి మగ్గో పవత్తితో వుట్ఠహన్తో చుతితో ఉద్ధం అప్పవత్తికరణేన యదిపి పరియాదియతి, యావ పన చుతి, తావ పవత్తిసమ్భవతో ‘‘పవత్తసీసం జీవితిన్ద్రియం చుతిచిత్తం పరియాదియతీ’’తి ఆహ.

కిలేసపరియాదానేన అత్తనో అనన్తరం వియ నిప్ఫాదేతబ్బా, పచ్చవేక్ఖణవారా చ కిలేసపరియాదానస్సేవ వారాతి వత్తబ్బతం అరహన్తి. ‘‘విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౭౮; సం. ని. ౩.౧౨, ౧౪) హి వచనతో పచ్చవేక్ఖణపరిసమాపనేన కిలేసపరియాదానం సమాపితం నామ హోతి. తం పన పరిసమాపనం యది చుతిచిత్తేన హోతి, తేనేవ జీవితపరిసమాపనఞ్చ హోతీతి ఇమాయ వారచుతిసమతాయ కిలేసపరియాదానజీవితపరియాదానానం అపుబ్బాచరిమతా హోతీతి ఆహ ‘‘వారసమతాయా’’తి. భవఙ్గం ఓతరిత్వా పరినిబ్బాయతోతి ఏత్థ పరినిబ్బానచిత్తమేవ భఙ్గోత్తరణభావేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

చరితన్తి చరితా కాయవచీమనప్పవత్తి. ఏత్థ చ యేన రాగాధికభావేన పుగ్గలో ‘‘రాగచరితో’’తి లక్ఖీయతి, తయిదం లక్ఖణం. తేనాహ ‘‘రాగజ్ఝాసయో రాగాధికోతి అత్థో’’తి, తేన అప్పహీనభావేన సన్తానే థామగతస్స రాగస్స బలభావో లక్ఖీయతీతి దట్ఠబ్బం. ఏసేవ నయో సేసేసుపి.

సీలవన్తేహీతి ఆదిసద్దస్స లోపం కత్వా నిద్దేసో కతోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సీలవన్తాదీహీ’’తి. ఆదిసద్దేన దాయకాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

ఆరమ్మణభూతా ఞేయ్యన్తి ఆరమ్మణభూతావ ఞేయ్యం.

పుథుజ్జనభూమిఆదీసూతి పుథుజ్జనసేక్ఖాసేక్ఖభూమీసు. తత్థ పుథుజ్జనభూమివసేన సంవరో, సేక్ఖభూమివసేన పహానభావనా, అసేక్ఖభూమివసేన సచ్ఛికిరియా, పుథుజ్జనభూమిసేక్ఖభూమివసేన వా యథారహం సంవరపహానభావనా. పుబ్బభాగియా హి సంవరపహానభావనా పుథుజ్జనస్స సమ్భవన్తి, ఇతరా సేక్ఖస్స, అసేక్ఖభూమివసేన సచ్ఛికిరియా. నయతో దస్సితన్తి ‘‘యం, భిక్ఖవే, మయా ‘ఇదం న కప్పతీ’తి అప్పటిక్ఖిత్తం, తం చే కప్పియం అనులోమేతి, అకప్పియం పటిబాహతి, తం వో కప్పతీ’’తిఆదినా (మహావ. ౩౦౫) నయదస్సనవసేన పకాసితం. సరాగాదిసంవత్తనన్తి సరాగాదిభావాయ సంవత్తనం.

అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసగ్గతోతి ‘‘సంకిలేసభాగియఞ్చ వాసనాభాగియఞ్చా’’తిఆదినా సంకిలేసభాగియాదీనం పదానం అఞ్ఞమఞ్ఞసంసగ్గతో. అనేకవిధోతి ద్వాదసవిధో యావ ద్వానవుతాధికచతుసహస్సవిధోపి అనేకప్పకారో. లోకియసత్తాధిట్ఠానాదిసంసగ్గతోతి ఆదిసద్దేన లోకియం ఞాణం, లోకుత్తరం ఞాణం, లోకియఞ్చ లోకుత్తరఞ్చ ఞాణం, లోకియం ఞేయ్యం, లోకుత్తరం ఞేయ్యం, లోకియఞ్చ లోకుత్తరఞ్చ ఞేయ్యం, లోకియం ఞాణఞ్చ ఞేయ్యఞ్చ, లోకుత్తరం ఞాణఞ్చ ఞేయ్యఞ్చ, లోకియఞ్చ లోకుత్తరఞ్చ ఞాణఞ్చ ఞేయ్యఞ్చాతిఆదికో సమ్భవన్తో పట్ఠానభేదో సఙ్గహితో. ఉభయత్థాతి సంకిలేసభాగియాదికే, లోకియాదికే చ. యథారహన్తి యో యో సంసగ్గవసేన యోజనం అరహతి, సో సో ధమ్మో. సమ్భవావిరోధేనేవ హి యోజనా. న హి ‘‘లోకియం నిబ్బేధభాగియ’’న్తిఆదినా యోజనా సమ్భవతి.

తీసు పిటకేసు లబ్భమానస్సాతి తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హే తేపిటకే బుద్ధవచనే ఉపలబ్భమానస్స విజ్జమానస్స, ఏతేన న కేవలం సఙ్గహో ఏవ యథావుత్తభేదానం పట్ఠానభాగానం నిద్ధారణాయ కారణం, అథ ఖో పాళియం దస్సనఞ్చాతి విభావేతి. తేనాహ ‘‘యం దిస్సతి తాసు తాసు భూమీసూ’’తి. ‘‘తేనేవ హీ’’తిఆదినా యథావుత్తస్స అత్థస్స పాఠానుగమం దస్సేతి.

సాసనపట్ఠానవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిగమనకథావణ్ణనా

సద్ధమ్మావతరట్ఠానేతి దేసన్తరతో ఆగన్త్వా సద్ధమ్మస్స అవతరణోకాసభూతే సద్ధమ్మస్సవనధారణపరిచయపరిపుచ్ఛామనసికారబహులానం నివాసట్ఠానతం సన్ధాయేతం వుత్తం, అత్తనో వా సన్తానే పరియత్తిసద్ధమ్మస్స అనుప్పవేసనట్ఠానతాయ ఏవం వుత్తం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవాతి.

నేత్తిఅట్ఠకథాయ లీనత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నేత్తిప్పకరణ-టీకా నిట్ఠితా.