౪. పదట్ఠానహారసమ్పాతాదివణ్ణనా

౬౬. యస్మా వా సంకిలేసతో రక్ఖితచిత్తస్స తీణి సుచరితాని పారిపూరిం గచ్ఛన్తి, తస్మా రక్ఖితచిత్తస్సాతి ఏత్థ యాయం రక్ఖితచిత్తతా, సా కాయసుచరితాదీనం తిణ్ణం సుచరితానం పదట్ఠానన్తి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. అత్తాధీనన్తి అత్తపరాధీనం.

తతో ఏవాతి కారణగ్గహణేన ఫలస్స గహితత్తా ఏవ.

౬౮. తత్థ ఇతిసద్దోతి ‘‘పరిపాలీయతీ’’తి ఇతిసద్దో.

౭౩-౪. పాళియం పఞ్చిన్ద్రియాని తీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితానీతి ఏత్థ సద్ధావీరియసతిన్ద్రియేహి పాతిమోక్ఖాది తివిధం సీలం గహితం సోధేతబ్బత్తా. తేసన్తి తేహి సీలక్ఖన్ధో సఙ్గహితో. సమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియేహి సమాధిపఞ్ఞాక్ఖన్ధా గహితాతి పాకటోయమత్థో, తథా సేసమ్పీతి ఆహ ‘‘ఇతో పరేసు…పే… వుత్తనయమేవా’’తి.

౭౬. హేతుహేతుసముప్పన్నపచ్చయపచ్చయుప్పన్నసఙ్ఖాతస్సాతి ఏత్థ హేతుపచ్చయవిభాగో హేట్ఠా వుత్తోయేవ.

పదట్ఠానహారసమ్పాతాదివణ్ణనా నిట్ఠితా.

మిస్సకహారసమ్పాతవణ్ణనా

ఇదాని యస్మా సుత్తేసు హారానం యోజనానయదస్సనత్తా హారసమ్పాతదేసనా హారవిభఙ్గదేసనా వియ న హారసరూపమత్తదస్సనత్తా, తస్మా పేటకోపదేసే ఆగతనయానుసారేన అపరేహి విపరియాయేహి హారసమ్పాతయోజనావిధిం దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. తత్థ విజ్జావిజ్జాయ కుసలాకుసలచిత్తప్పవత్తియా అలోభాదోసలోభదోసాపి పరమ్పరభావేన పవత్తన్తి నిదానభావతోతి దస్సేన్తో ‘‘ఛ ధమ్మా…పే… మూలానీ’’తి ఆహ. యథా చ నిదానభావేన పుబ్బఙ్గమతా, ఏవం అత్తనో వసేవత్తనేనాపి పుబ్బఙ్గమతా లబ్భతేవాతి వుత్తం ‘‘సాధిపతికానం అధిపతి, సబ్బచిత్తుప్పాదానం ఇన్ద్రియానీ’’తి. అలోభస్సాతి అలోభయుత్తస్స చిత్తుప్పాదస్స. నేక్ఖమ్మచ్ఛన్దేనాతి కుసలచ్ఛన్దేన. నేక్ఖమ్మసద్దో పబ్బజ్జాదీసు నిరుళ్హో. వుత్తఞ్హి –

‘‘పబ్బజ్జా పఠమం ఝానం, నిబ్బానఞ్చ విపస్సనా;

సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా, ‘నేక్ఖమ్మ’న్తి పవుచ్చరే’’తి. (ఇతివు. అట్ఠ. ౧౦౯; దీ. ని. టీ. ౨.౩౫౯; అ. ని. టీ. ౨.౨.౬౬) –

తేసు ఇధ కుసలా ధమ్మా అధిప్పేతా. తేన వుత్తం ‘‘కుసలచ్ఛన్దేనా’’తి. నేక్ఖమ్మచ్ఛన్దేన ఉపనిస్సయభూతేన, న అధిపతిభూతేన. ఇదం వుత్తం హోతి – అలోభప్పధానో చే చిత్తుప్పాదో హోతి, నేక్ఖమ్మచ్ఛన్దేన ఉపనిస్సయభూతేన మనో తస్స పుబ్బఙ్గమో హోతి. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో.

యదగ్గేన తేసం ధమ్మానం మనో పుబ్బఙ్గమం, తదగ్గేన తేసం జేట్ఠం, పధానఞ్చాతి వుత్తం ‘‘మనోసేట్ఠాతి మనో తేసం ధమ్మాన’’న్తిఆది. మనోమయతా మనేన కతాదిభావో, సో చ మనస్స తేసం సహజాతాదినా పచ్చయభావో ఏవాతి వుత్తం ‘‘మనోమయాతి…పే… పచ్చయో’’తి. తే పనాతి ఏత్థ పన-సద్దో విసేసత్థదీపకో, తేనేతం దస్సేతి – యదిపి తేసం ధమ్మానం ఛన్దాదయోపి పచ్చయా ఏవ, ఇన్ద్రియాదిపచ్చయేన పన సవిసేసం పచ్చయభూతస్స మనస్సేవ వసేనేవ వుత్తం ‘‘మనోమయా’’తి. తత్థ ఛన్దసముదానీతాతి యథావుత్తనేక్ఖమ్మాదిఛన్దేన సమ్మా ఉద్ధముద్ధం నీతా, తతో సముదాగతాతి అత్థో. తతో ఏవ నేక్ఖమ్మవితక్కాదితో సముప్పన్నత్తా అనావిలసఙ్కప్పసముట్ఠానా. తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్ఫస్సేన సహాధిట్ఠానతో ఫస్ససమోధానా. ‘‘ఫుట్ఠో, భిక్ఖవే, వేదేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతి, ఫుట్ఠో చేతేతీ’’తి (సం. ని. ౪.౯౩) హి వుత్తం. ఇదం మనోకమ్మన్తి కాయఙ్గవాచఙ్గచోపనం అకత్వా సద్ధాసమన్నాగతేన పసన్నేన మనసా పవత్తం ఇదం కుసలం మనోకమ్మం. తం పన అనభిజ్ఝాసహగతం, అబ్యాపాదసహగతం, సమ్మాదిట్ఠిసహగతన్తి తివిధం హోతి.

భాసతీతి అవిసంవాదనాదినా వాచఙ్గచోపనావసేన పవత్తేన్తియా వచీవిఞ్ఞత్తియా సాధేతబ్బం సాధేతీతి అత్థో, తేన కాయద్వారతో పవత్తకుసలవచీకమ్మమ్పి సఙ్గహితం హోతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘వచీవిఞ్ఞత్తివిప్ఫారతో, తథా సాదియనతో చ భాసతీ’’తి. సబ్బమ్పి వచీకమ్మం సచ్చాదివసేన చతుబ్బిధం. కరోతీతి అత్తనో, పరేసఞ్చ హితాహితాని కారణాకారణేహి కాయఙ్గచోపనావసేన పవత్తేన్తియా కాయవిఞ్ఞత్తియా సాధేతబ్బం సాధేతీతి అత్థో, తేన వచీద్వారతో పవత్తకుసలకాయకమ్మమ్పి సఙ్గహితం హోతి. తథా చ వక్ఖతి ‘‘కాయవిఞ్ఞత్తివిప్ఫారతో, తథా సాదియనతో చ కరోతీ’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౭౬ మిస్సకహారసమ్పాతవణ్ణనా). కమ్మపథవసేన గయ్హమానే పాణాతిపాతాదివసేన తం తివిధం హోతి. తేనాహ ‘‘ఇతి దసకుసలకమ్మపథాదస్సితా’’తి. దసపుఞ్ఞకిరియవత్థువసేనాపి గాథాయ అత్థో యుజ్జతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘సో పసన్నచిత్తో’’తిఆది. భాసతి వా కరోతి వా కేవలం మనసా పవత్తతీతి అనియమత్థో వా-సద్దో. తథా చేవ సంవణ్ణితం.

దసవిధస్స కుసలకమ్మస్సాతి దసవిధస్స కుసలకమ్మపథకమ్మస్స, వక్ఖమాననయేన వా దసపుఞ్ఞకిరియవత్థుసఙ్ఖాతస్స కుసలకమ్మస్స. నను తత్థ దానాదిమయం తివిధమేవ పుఞ్ఞకిరియవత్థు వుత్తన్తి? సచ్చం, తం పన ఇతరేసం తదన్తోగధత్తా.

‘‘సుఖమన్వేతీ’’తి సఙ్ఖేపేన వుత్తం సుఖానుగమం విత్థారేన దస్సేన్తో ‘‘ఇధస్సు పురిసో’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఏవం సన్తన్తి ఏవం భూతం, అప్పహీనానుసయో హుత్వా సుఖవేదనీయఫస్ససమ్భూతన్తి అత్థో.

తత్థ ‘‘యం మనో’’తిఆదినా గాథాత్థవసేన చతుసచ్చం నిద్ధారేతి. ఆదితో వవత్థాపితేసు ఖన్ధాదీసు ఖన్ధముఖేన సచ్చానం కథితత్తా సత్తానం భిన్నరుచిభావతో నానానయేహి విపస్సనాభూమికోసల్లత్థం, పుబ్బాపరసమ్బన్ధదస్సనత్థఞ్చ ఏవం వుత్తం ‘‘ఏవం…పే… నిద్ధారేతబ్బానీ’’తి. సచ్చముఖేన అస్సాదాదికే నిద్ధారేత్వా దేసనాహారసమ్పాతం యోజేతుం ‘‘తత్థ సముదయేనా’’తిఆదిమాహ, తం వుత్తనయమేవ. యఞ్హేత్థ అఞ్ఞమ్పి అత్థతో న విభత్తం, తం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా, ఉత్తానత్థత్తా చాతి వేదితబ్బం.

మననలక్ఖణేతి మననలక్ఖణహేతు. ‘‘మననలక్ఖణేనా’’తి వా పాఠో. ఈహాభావతో బ్యాపారాభావతో. యేన పసాదేన సమన్నాగతత్తా మనో ‘‘పసన్నో’’తి వుత్తో, తస్స పసాదస్స కిచ్చం మనే ఆరోపేత్వా ఆహ ‘‘అకాలుసియతో, ఆరమ్మణస్స ఓకప్పనతో చ పసన్నేనా’’తి. తథా సాదియనతోతి వాచాయ వత్తబ్బం అవత్వావ ఫస్ససాదియనతో అనుజానతో. దుతియే తథా సాదియనతోతి కాయేన కాతబ్బం యథా కతం హోతి, తథా వాచాయ సంవిధానతో. తథా పసుతత్తాతి యథా సుఖమన్వేతి, తథా ఉపచితత్తా ఏవాతి అత్థో. తతోతి తతో కారణా, మనసా పసన్నేన, భాసనేన, కరణేన చ హేతునాతి వుత్తం హోతి. అనఞ్ఞత్థాతి ఏతస్మిం పన అత్థే. తతోతి తతో ఏవ. యో హి పసన్నమనో తేన యం భాసనం, కరణఞ్చ, తతో ఏవ నం సుఖమన్వేతీతి వుత్తం హోతి. సాతభావతోతి సాతవేదనాభావతో. ఇట్ఠభావతోతి మనాపభావతో. కమ్మతో విపాకుప్పత్తిఫలదానసమత్థభావేన కమ్మస్స నిబ్బత్తత్తా విపాకస్సేవ అనిబ్బత్తత్తాతి ఆహ ‘‘కతూ…పే… అన్వేతీతి వుత్త’’న్తి కారణాయత్త వుత్తితోతి కతభావహేతుకత్తా కమ్మస్సాతి అధిప్పాయో. అసఙ్కన్తితోతి యస్మిం సన్తానే కమ్మం నిబ్బత్తం, తదఞ్ఞసన్తానా సఙ్కమనతో.

ఆధిపచ్చయోగతోతి సహజాతాధిపతివసేన ఆధిపచ్చయుత్తత్తా. సహజాతధమ్మానఞ్హి తంసమ్పయుత్తస్స మనస్స వసేన పుబ్బఙ్గమతా ఇధాధిప్పేతా. తతో ఏవాతి ఆధిపచ్చయోగతో ఏవ. మనస్సాతి ఉపయోగత్థే సామివచనం. తేసం ధమ్మానన్తి సమ్బన్ధో. కుసలభావో యుజ్జతి పసాదస్స యోనిసోమనసికారహేతుకత్తా. నను విభజ్జబ్యాకరణేసు తేసం సావకానం సద్ధా ఉప్పజ్జతీతి? నాయం సద్ధా, తదాకారా పన అకుసలా ధమ్మా తథా వుచ్చన్తీతి వేదితబ్బం. తథా హి వక్ఖతి ‘‘నాయం పసాదో’’తిఆది (నేత్తి. అట్ఠ. ౭౬ మిస్సకహారసమ్పాతవణ్ణనా). సుఖం అన్వేతీతి యుజ్జతి కమ్మస్స ఫలదానే సమత్థభావతో. యథా హి కతం కమ్మం ఫలదానసమత్థం హోతి, తథా కతం ఉపచితన్తి వుచ్చతీతి.

మనోపవిచారా ఇధ నేక్ఖమ్మసితా సోమనస్సూపవిచారా, ఉపేక్ఖూపవిచారా చ వేదితబ్బా కుసలాధికారత్తా. తే పన యస్మా చిత్తం నిస్సాయేవ పవత్తన్తి, నానిస్సాయ, తస్మా వుత్తం ‘‘మనో మనోపవిచారానం పదట్ఠాన’’న్తి. కుసలపక్ఖస్స పదట్ఠానన్తి ఏత్థ కుసలో తావ ఫస్సో కుసలస్స వేదనాక్ఖన్ధస్స సఞ్ఞాక్ఖన్ధస్స సఙ్ఖారక్ఖన్ధస్స సహజాతాదినా పచ్చయో హోతి. ‘‘ఫుట్ఠో, భిక్ఖవే, వేదేతి, ఫుట్ఠో సఞ్జానాతి, ఫుట్ఠో చేతేతీ’’తి (సం. ని. ౪.౯౩) వుత్తం. ఏవం వేదనాదీనమ్పి వేదితబ్బం. సద్ధాదీనమ్పి పచ్చయభావే వత్తబ్బమేవ నత్థి. సబ్బస్సాతి చతుభూమకస్స. కామావచరా హి కుసలా ధమ్మా యథారహం చతుభూమకస్సాపి కుసలస్స పచ్చయా హోన్తి, ఏవం ఇతరభూమకాపి.

‘‘పసన్నేన మనసా భాసతీ’’తి వుత్తత్తా విసేసతో సమ్మావాచాపచ్చయం భాసనం ఇధాధిప్పేతన్తి వుత్తం ‘‘భాసతీతి సమ్మావాచా’’తి. తత్థాయమధిప్పాయో ‘‘భాసతీతి యమిదం పదం, ఇమినా సమ్మావాచా గహితా హోతీ’’తి. కరోతీతి సమ్మాకమ్మన్తోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సుపరిసుద్ధే కాయవచీకమ్మే ఠితస్స ఆజీవపారిసుద్ధి, న ఇతరస్సాతి వుత్తం ‘‘తే సమ్మాఆజీవస్స పదట్ఠాన’’న్తి. తత్థ తేతి సమ్మావాచాకమ్మన్తా. యస్మా పన ఆజీవట్ఠమకే సీలే పతిట్ఠితస్స ఉప్పన్నానుప్పన్నానం అకుసలధమ్మానం పహానానుప్పాదనాని, అనుప్పన్నుప్పన్నానం కుసలధమ్మానం ఉప్పాదనపారిపూరియా చ సమ్భవన్తి, తథా సమ్మావాయామే ఠితస్సేవ కాయాదీసు సుభసఞ్ఞాదివిద్ధంసినీ సమ్మాసతి సమ్భవతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సమ్మాఆజీవో…పే…పదట్ఠాన’’న్తి. జేట్ఠకసీలం పాతిమోక్ఖసంవరో, సద్ధాసాధనో చ సోతి ఆహ ‘‘తం సీలస్స పదట్ఠాన’’న్తి.

తేసన్తి కాయవచీకమ్మానం. కమ్మపచ్చయతాయాతి కుసలకమ్మహేతుకతాయ.

పదత్థో చ వుత్తనయేనాతి ‘‘మననతో ఆరమ్మణవిజాననతో’’తిఆదినా.

అయం ఆవట్టోతి అయం సభాగవిసభాగధమ్మావట్టనవసేన ఆవట్టో. ఏత్థ హి కుసలమూలసమ్మత్తమగ్గాదినిద్ధారణా సభాగధమ్మావట్టనా. అవిజ్జాభవతణ్హానం నిద్ధారణా విసభాగధమ్మావట్టనా.

విభత్తిహారే పదట్ఠానభూమివిభాగా వుత్తనయా, సువిఞ్ఞేయ్యా చాతి ధమ్మవిభాగమేవ దస్సేన్తో ‘‘నయిద’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘నయిదం యథారుతవసేన గహేతబ్బ’’న్తి సుత్తస్స నేయ్యత్థతం వత్వా ‘‘యోహీ’’తిఆదినా తం వివరతి. ‘‘దుక్ఖమేవ అన్వేతీ’’తి కస్మా వుత్తం, నను యత్థ కత్థచి హితేసితా కుసలమేవాతి? నయిదమీదిసం సన్ధాయ వుత్తం, అధమ్మం పన ధమ్మోతి, ధమ్మఞ్చ పన అధమ్మోతి దీపనేన లోకస్స సబ్బానత్థబీజభూతేసు సకలహితసుఖుపాయపటిక్ఖేపకేసు తిత్థకరేసు అసన్తగుణసమ్భావనవసేన పవత్తమిచ్ఛాధిమోక్ఖం సన్ధాయ వుత్తం. యో హి లోకే అప్పమత్తకమ్పి పుఞ్ఞం కాతుకామం పాపికం దిట్ఠిం నిస్సాయ పటిబాహతి, సోపి గారయ్హో, కిమఙ్గం పన అరియవినయే సమ్మాపటిపత్తిం పటిబాహన్తేసూతి దుక్ఖఫలావ తత్థ సమ్భావనాపసంసా పయిరుపాసనా. తథా హి వుత్తం – ‘‘న ఖో అహం, మోఘపురిస, అరహత్తస్స మచ్ఛరాయామి, అపిచ తుయ్హేవేతం పాపకం దిట్ఠిగతం…పే… దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౭), ‘‘యో నిన్దియం పసంసతి (సు. ని. ౬౬౩; సం. ని. ౧.౧౮౦, ౧౮౧; అ. ని. ౪.౩; నేత్తి. ౯౨), సబ్బస్సాపి అనత్థస్స మూలం బాలూపసేవనా’’తి చ.

ఇదఞ్హి సుత్తన్తి ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా…పే…పద’’న్తి (ధ. ప. ౧, ౨) పఠమం గాథం సన్ధాయ వదతి. ఏతస్సాతి సంవణ్ణియమానసుత్తస్స.

కిచ్చపఞ్ఞత్తీతి అధిపతిపచ్చయసఙ్ఖాతస్స కిచ్చస్స పఞ్ఞాపనం. పధానపఞ్ఞత్తీతి పధానభావస్స పఞ్ఞాపనా. సహజాతపఞ్ఞత్తీతి తేసం ధమ్మానం మనసా సహభావపఞ్ఞాపనా.

మహాభూతాతీతి ఇతిసద్దో ఆదిఅత్థో, తేన మహాభూతావినాభావీ సబ్బో రూపధమ్మో సఙ్గయ్హతి.

‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా’’తి సమాసపదే ‘‘మనో’’తి పదం తదవయవమత్తన్తి ఆహ ‘‘నేవ పదసుద్ధీ’’తి. తేనేవాహ ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమాతి పదసుద్ధీ’’తి. ‘‘ఛాయావ అనపాయినీ’’తి ఇదం సుఖానుగమస్స ఉదాహరణమత్తం, న యథాధిప్పేతత్థపరిసమాపనం. ‘‘సుఖమన్వేతీ’’తి పన యథాధిప్పేతత్థపరిసమాపనన్తి వుత్తం ‘‘పదసుద్ధి చేవ ఆరమ్భసుద్ధి చా’’తి.

ఏకత్తతాతి మనోపుబ్బఙ్గమాదిసామఞ్ఞం సన్ధాయ వదతి. ఏవం సేసేసుపి. వేమత్తతా ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా’’తిఆదినా సామఞ్ఞతో వుత్తధమ్మే పసాదో ధారణాయ నివత్తేత్వా పసన్నసఙ్ఖాతే విసేసే అవట్ఠాపనతో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. పసాదో సినేహసభావో, అస్సద్ధియం వియ లూఖసభావం దోసం వినోదేతీతి ఆహ ‘‘బ్యాపాదవిక్ఖమ్భనతో’’తి. బహిద్ధాతి సద్ధేయ్యవత్థుం సన్ధాయాహ. ఓకప్పనతోతి ఆరమ్మణం అనుపవిసిత్వా అనుపక్ఖన్దిత్వా సద్దహనతో.

దేయ్యధమ్మాదయోతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన సంవేగహిరోత్తప్పకసిణమణ్డలాదయో సఙ్గయ్హన్తి. ఇట్ఠారమ్మణాదయోతి ఆదిసద్దేన ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణా, ద్వారధమ్మా, మనసికారోతి ఏవమాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తథా ఫస్సోతి యథా వేదనాదీనం ఇట్ఠారమ్మణాదయో పచ్చయో, ఏవం ఫస్సోపీతి పచ్చయతాసామఞ్ఞమేవ ఉపసంహరతి తథా-సద్దో. వేదనాదీనన్తి హి వేదనాదయో తయో ఖన్ధా గహితా. విఞ్ఞాణస్స వేదనాదయోతి నామరూపం సన్ధాయ వదతి.

‘‘సీలమయస్స అదోసో పదట్ఠాన’’న్తి వుత్తం ఖన్తిపధానత్తా సీలస్స. అధిట్ఠాతీతి అనుయుఞ్జతి ఉప్పాదేతి. సోతి ఏవం కుసలచిత్తం భావేన్తో. ‘‘అనుప్పన్నాన’’న్తిఆదినా భావనాపహానసమారోపనాని దస్సేన్తో నిబ్బేధభాగియవసేన గాథాయ అత్థం విచినిత్వా సమారోపేతి, ఏవమ్పి సక్కా యోజేతున్తి వాసనాభాగియవసేన పదట్ఠాననిద్దేసే ఉదాహరీయతి.

ఏవం ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి గాథాయ వసేన హారసమ్పాతయోజనావిధిం దస్సేత్వా ఇదాని గాథాన్తరేన దస్సేతుం ‘‘తథా దదతో పుఞ్ఞ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ భావనామయన్తి పఞ్ఞాభావనామయం.

‘‘అలోభో కుసలమూల’’న్తిఆది దానాదీనం అలోభాదిపధానత్తా వుత్తం, సబ్బత్థ చ ‘‘వుత్త’’న్తి పదం ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. తేసన్తి రాగాదీనం. నిస్సరణన్తి చ పరినిబ్బానమేవ సన్ధాయ వదతి.

పరిచ్చాగసీలో అలోభజ్ఝాసయో కామేసు ఆదీనవదస్సావీ సమ్మదేవ సీలం పరిపూరేతీతి ఆహ ‘‘దదతో…పే… పదట్ఠాన’’న్తి. ఇధ ఓళారికా నామ కిలేసా వీతిక్కమావత్థానం, తప్పహానం తదఙ్గప్పహానేన వేదితబ్బం. మజ్ఝిమానన్తి పరియుట్ఠానావత్థానం. సుఖుమానన్తి అనుసయావత్థానం. కతావీభూమి న్తి ఖీణాసవభూమిం.

దదతోతి మగ్గసహగతేన అలోభేన సదేవకస్స లోకస్స అభయదానం దదతో. పుఞ్ఞన్తి లోకుత్తరకుసలం. సంయమతోతి మగ్గపరియాపన్నేహి సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవేహి దిట్ఠేకట్ఠాదిసంకిలేసతో మగ్గసంయమేన సంయమన్తస్స. వేరన్తి పాణాతిపాతాదిపాపం. కుసలోతి మగ్గసమ్మాదిట్ఠియా కుసలో విచక్ఖణో. జహాతి పాపకన్తి తేహి తేహి మగ్గేహి తం తం పహాతబ్బం పాపధమ్మం ఓధిసో జహాతి సముచ్ఛిన్దతి. తేనాహ ‘‘మగ్గో వుత్తో’’తి.

‘‘దదతో’’తిఆదినా పుబ్బే అవిభాగేన కుసలమూలాని ఉద్ధటానీతి ఇదాని విభాగేన తాని ఉద్ధరన్తో ‘‘లోకియకుసలమూల’’న్తిఆదిమాహ.

పుథుజ్జనభూమి సేక్ఖభూమి దస్సితా పహానస్స విప్పకతభావదీపనతో. అసేక్ఖభూమి దస్సితా అనుపాదాపరినిబ్బానదీపనతో.

సగ్గగామినీ పటిపదా పుబ్బభాగప్పటిపత్తి.

పుఞ్ఞే కథితే పుఞ్ఞఫలమ్పి కథితమేవ హోతీతి వుత్తం ‘‘దదతో…పే… దేసనమాహా’’తి. సచ్చకమ్మట్ఠానేన వినా సంకిలేసప్పహానం నత్థీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కుసలో…పే… దేసనమాహా’’తి.

వేరసద్దో అదిన్నాదానాదిపాపధమ్మేసుపి నిరుళ్హోతి వుత్తం ‘‘ఏవం సబ్బానిపి సిక్ఖాపదాని విత్థారేతబ్బానీ’’తి. ద్వేపి విముత్తియో సేక్ఖాసేక్ఖవిముత్తియో, సఉపాదిసేసఅనుపాదిసేసవిముత్తియో చ. తథా హి వక్ఖతి ‘‘నిబ్బుతోతి ద్వే నిబ్బానధాతుయో’’తిఆది (నేత్తి. అట్ఠ. ౭౬).

కారణూపచారేన, కారణగ్గహణేన వా ఫలం గహితన్తి ఆహ ‘‘ద్వే సుగతియో’’తిఆది. వట్టవివట్టసమ్పత్తియో ఇమిస్సా దేసనాయ ఫలం, తస్స దానం సీలం భావనా ఉపాయో, ‘‘సమ్పత్తిద్వయం ఇచ్ఛన్తేన దానాదీసు అప్పమత్తేన భవితబ్బ’’న్తి అయమేత్థ భగవతో ఆణత్తీతి ఇమమత్థం సన్ధాయాహ ‘‘ఫలాదీని యథారహం వేదితబ్బానీ’’తి.

విచయోతి విచయహారసమ్పాతో, సో వుచ్చతీతి అత్థో. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి. ‘‘తివిధమ్పి దానమయ’’న్తిఆదినా పదత్థవిచయం దస్సేతి, తేన అస్సాదాదయో, ఇతరే చ విచయహారపదత్థా అత్థతో విచితా ఏవ హోన్తీతి. రూపాదిఆరమ్మణస్స పరిచ్చాగో వుత్తోతి సమ్బన్ధో. సబ్బోతి సకలో అనవసేసతో కిచ్చస్స వుత్తత్తా.

దానాభిరతస్స చాగాధిట్ఠానం పారిపూరిం గచ్ఛతీతి వుత్తం ‘‘దదతో…పే… పదట్ఠాన’’న్తి. విరతిసచ్చే, వచీసచ్చే చ తిట్ఠతో సచ్చాధిట్ఠానం పారిపూరిం గచ్ఛతీతి వుత్తం ‘‘సంయమ…పే… పదట్ఠాన’’న్తి. కోసల్లయోగతో చ పాపప్పహానతో చ పఞ్ఞాపారిపూరిం గచ్ఛతీతి వుత్తం ‘‘కుసలో…పే… పదట్ఠాన’’న్తి. అనవసేసరాగాదీసు పహీనేసు ఉపసమో ఉపట్ఠితో నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘రాగ…పే… పదట్ఠాన’’న్తి.

కుసలోతి పుగ్గలాధిట్ఠానేన కోసల్లసమ్మాదిట్ఠి వుత్తాతి ఆహ ‘‘కుసలో…పే… మగ్గఙ్గాదిభావేన ఏకలక్ఖణత్తా’’తి. ఆదిసద్దేన బోధిపక్ఖియభావాదిం సఙ్గణ్హాతి. ఖేపేతబ్బభావేనాతి పహాతబ్బభావేన.

అవేరతన్తి అసపత్తతం. కుసలధమ్మేహీతి అనవజ్జధమ్మేహి, ఫలనిబ్బానేహీతి అధిప్పాయో. దానస్స మహప్ఫలతా, సీలాదిగుణేహి సత్థు అనుత్తరదక్ఖిణేయ్యభావో, అనుపాదాపరినిబ్బానన్తి ఇమేసం పచ్చవేక్ఖణా ఇమస్స దానస్స నిదానన్తి అయమత్థో పాళియం నిరుళ్హోవ. నిబ్బచననిదానసన్ధయో సువిఞ్ఞేయ్యావాతి ఆహ ‘‘నిబ్బచననిదానసన్ధయో వత్తబ్బా’’తి.

పటిపక్ఖనిద్దేసేన సముదయోతి దేసనత్థం పటిపక్ఖనిద్దేసనేన నిద్ధారితో అయం మచ్ఛరియాదిసంకిలేసపక్ఖికో సముదయో. అలోభేన…పే… దానాదీహీతి యేహి అలోభాదీహి దానాదయో ధమ్మా సమ్భవన్తి, తాని దానాదిగ్గహణేనేవ గహితానీతి కుసలమూలాని నిద్ధారేతి ‘‘ఇమాని తీణి కుసలానీ’’తి. తేసన్తి కుసలమూలానం.

భయహేతు దేతి పణ్ణాకారాదివసేన. రాగహేతు దేతి సభాగవత్థుస్స. ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు దేతి లఞ్జాదివసేన. అనుకమ్పన్తో వా కరుణాఖేత్తే. అపచయమానో గుణఖేత్తే, ఉపకారఖేత్తే వా. భయూపరతోతి భయేన ఓరతో. తేన తథారూపేన సంయమేన వేరం న చియతేవ. ఏవం సబ్బస్స అకుసలస్స పాపకో విపాకోతి యోజనా.

‘‘దదతో’’తిఆదినా యథా దానపటిక్ఖేపేన పరివత్తనం దస్సితం, ఏవం పహానపటిక్ఖేపేనపి పరివత్తనం దస్సేతబ్బన్తి వుత్తం ‘‘అకుసలో పన న జహాతీ’’తి.

కమ్మఫలం సద్దహన్తో దానకిరియాయం పదహన్తో యేన విధినా దానం దాతబ్బం, తత్థ సతిం ఉపట్ఠపేన్తో చిత్తం సమాదహన్తో సమ్మాదిట్ఠిం పురక్ఖరోన్తో దానే సమ్మాపటిపన్నో హోతీతి ఆహ ‘‘దానం నామ…పే… హోతీ’’తి.

భావనాపహానసమారోపనాని పాళియం సరూపతో విఞ్ఞాయన్తీతి పదట్ఠానవేవచనసమారోపనాని దస్సేతుం ‘‘తం సీలస్స పదట్ఠాన’’న్తిఆది వుత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యం. అఞ్ఞఞ్చ యదేత్థ అత్థతో న విభత్తం, తం వుత్తనయత్తా, ఉత్తానత్థత్తా చాతి వేదితబ్బం.

హారసమ్పాతవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.