౨. విచయహారవిభఙ్గవణ్ణనా

౧౧. జాతిలిఙ్గకాలసాధనవిభత్తిసఙ్ఖ్యావిసేసాదితో సద్దతో పదవిచయో కాతబ్బో. తత్థ కరియమానో చ యథాసభావనిరుత్తియా ఏవ కతో సుకతో హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇదం నామపదం …పే… అయం సద్దతో పదవిచయో’’తి వత్వా ‘‘సో పనాయ’’న్తిఆదిమాహ. వత్తబ్బఅత్థసంవణ్ణనాతి తంతంపదవచనీయస్స అత్థస్స భేదం వత్వా పరియాయేహి వివరిత్వా కథనం.

విచియమానస్స సుత్తపదస్సాతి పుచ్ఛావసేన పవత్తసుత్తపదస్స. ‘‘సుత్తన్తరపదానిపి పుచ్ఛావసేనేవ పవత్తానీ’’తి వదన్తి ‘‘న సబ్బమ్పి సుత్తపద’’న్తి. ఏకస్సేవ పదస్స సమ్భవన్తానం అనేకేసం అత్థానం ఉద్ధారో అత్థుద్ధారో. ఏకస్సేవ పన అత్థస్స సమ్భవన్తానం అనేకేసం పదానం ఉద్ధారో పదుద్ధారో. సబ్బే హి సంవణ్ణియమానే సుత్తే లబ్భమానే సబ్బే పదత్థే. నవ సుత్తన్తేతి సుత్తగేయ్యాదివసేన నవప్పకారే సుత్తస్మిం ఆనేత్వా విచినతీతి యోజనా. అథ వా ‘‘సబ్బే నవ సుత్తన్తే’’తి ఇమినా పవిచయలక్ఖణేన హారేన సుత్తగేయ్యాదీని సబ్బానిపి నవప్పకారాని సుత్తాని విచినతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సుత్తగేయ్యాదికే’’తిఆది.

‘‘కోసలానం పురా రమ్మా’’తిఆదికా (సు. ని. ౯౮౨) ఛపఞ్ఞాస గాథా వత్థుగాథా. ‘‘పారాయనమనుగాయిస్స’’న్తి (సు. ని. ౧౧౩౭ ఆదయో) పన ఆదికా ఏకూనవీసతి గాథా అనుగీతిగాథా. ఇదం నామం కతన్తి ఇదం ‘‘పారాయన’’న్తి నామం కతం. తేనాహ ‘‘పారం గమనీయా ఇమే ధమ్మా, తస్మా ఇమస్స ధమ్మపరియాయస్స ‘పారాయనన్త్వేవ అధివచన’’’న్తి (సు. ని. పారాయనత్థుతిగాథా; చూళని. పారాయనత్థుతిగాథా ౧౪౯ ఆదయో). బుద్ధియం విపరివత్తమానన్తి ఇమస్స విచయహారవిభఙ్గస్స దేసనాకాలే ఆయస్మా మహాకచ్చానో అత్తనో బుద్ధియం వత్తమానం కత్వా ఏవమాహాతి యోజనా.

ఏకంసబ్యాకరణస్స అయన్తి ఏకంసబ్యాకరణీయా, ఏకంసేన వా బ్యాకాతబ్బత్తా ఏకంసబ్యాకరణీయా, ఏకంసబ్యాకరణయోగ్గాతి అత్థో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఠపనీయాతి ఠపేతబ్బత్తా అబ్యాకరణీయాతి అత్థో. సమయన్తరపరిచయేన నివారణధమ్మం పతి సంసయపక్ఖన్దో పుచ్ఛతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘విమతిచ్ఛేదన’’న్తి. పకతియా పన నివారణధమ్మం అజానన్తో ఞాతుకామతాయ పుచ్ఛతీతి అదిట్ఠజోతనాయ పుచ్ఛాపి సియా. తథా హి వక్ఖతి ‘‘లోకస్స నివారణాదీని అజానన్తేనా’’తి.

ఏకవత్థుపరిగ్గహాతి ఏకస్స అభిధేయ్యత్థస్స గహణతో.

విముత్తిపరిపాచకఇన్ద్రియాని వివట్టపక్ఖే ఠితస్స సద్ధాదయో ధమ్మా, కిం పనేత్థ అరియానమ్పి ఇన్ద్రియలోకేన సఙ్గహో హోతీతి ఆహ ‘‘పరియాపన్నధమ్మవసేనా’’తిఆది.

కాళపక్ఖచాతుద్దసీఘనవనసణ్డమేఘపటలచ్ఛాదనఅడ్ఢరత్తీనం వసేన చతురఙ్గసమన్నాగతేన. వివిచ్ఛాతి విచికిచ్ఛాయ. తేనాహ ‘‘విచికిచ్ఛాహేతూ’’తి. దుక్ఖమస్స మహబ్భయన్తి ఏత్థ వుత్తం ‘‘అస్సా’’తి పదం ‘‘జప్పాభిలేపనం అస్స బ్రూమీ’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘జప్పా తణ్హా అస్స లోకస్సా’’తి ఆహ. ‘‘సబ్బసత్తాన’’న్తిఆదినా, ‘‘సబ్బసోవా’’తిఆదినా చ అన్వయతో, బ్యతిరేకతో చ సాతిసయం అవిజ్జాయ నీవరణభావం దస్సేతి. ‘‘దూరే సన్తో పకాసన్తి (ధ. ప. ౩౦౪; నేత్తి. ౧౧), రత్తో అత్థం న జానాతీ’’తి (నేత్తి. ౧౧, ౨౭) గాథాద్వయేనాపి అనుగీతివిచయం దస్సేతీతి యోజేతబ్బం.

రూపావచరాతి రూపావచరసత్తా. విపరిణామదుక్ఖతాయ ముచ్చనస్స కారణవచనన్తి సమ్బన్ధో. యతో వట్టదుక్ఖతో ముచ్చనం. తం వట్టదుక్ఖం అనవసేసపరియాదానవసేన సఙ్ఖారదుక్ఖతాగహణేన.

ఏకాధారన్తి ఏకవత్థు అధిట్ఠానం. నివారణం విక్ఖమ్భనం పిధానం సముచ్ఛేదోతి అత్థద్వయస్స పుచ్ఛితత్తా ‘‘అనేకాధారం దస్సేతు’’న్తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘నివారణసఙ్ఖాతం సంవరం…పే… పిధియ్యన్తి పచ్ఛిజ్జన్తీ’’తి (సు. ని. అట్ఠ. ౨.౧౦౪౧; చూళని. అట్ఠ. ౩). తస్సత్థో ‘‘నివారణసఙ్ఖాతం విక్ఖమ్భనం, సంవరం, పిధానఞ్చ కథేహీ’’తి.

‘‘వోదాన’’న్తి ఇమినా సోతానం విక్ఖమ్భనవిసుద్ధి, ‘‘వుట్ఠాన’’న్తి ఇమినా సముచ్ఛేదవిసుద్ధి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘పుచ్ఛాయ దువిధత్థవిసయతం వివరితుం ‘ఏవ’న్తిఆది వుత్త’’న్తి. తథా చాహ ‘‘వోదాయతి…పే… అరియమగ్గో’’తి.

దిట్ఠిమానావిజ్జాసోతాపి తణ్హాసోతానుగాతి ఆహ ‘‘యేభుయ్యేన అనురోధవసేనా’’తి. ఉపచారవసేనాతి నిస్సితుపచారవసేన. సబ్బస్మాతి చక్ఖుతో యావ మనతోతి సబ్బస్మా ద్వారతో. సబ్బప్పకారేనాత్తి తణ్హాయనమిచ్ఛాభినివేసనఉన్నమనాదిప్పకారేన.

తమేవ సతిన్తి యాయం సతి పుబ్బభాగే సోతానం విక్ఖమ్భనవసేన వుత్తా, తమేవ సతిం. మగ్గక్ఖణే సోతానం సంవరం పిధానం బ్రూమి. యస్మా పన పిధాయికాపి సతి మగ్గక్ఖణే పఞ్ఞానుగా, పఞ్ఞాకిచ్చమేవేత్థ అధికం, తస్మా వుత్తం ‘‘పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి.

సంవరపిధానానన్తి ఏత్థ సంవరసద్దేన నివారణం వుత్తం.

యస్మిం యస్మిం అరియమగ్గే అనధిగతే యం యం అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జనారహం, తస్మిం తస్మిం అధిగతే తం తం విఞ్ఞాణం అనుప్పాదనిరోధేన నిరుజ్ఝతి సద్ధిం అత్తనా సమ్పయుత్తనామరూపేనాతి ఆహ ‘‘తస్స తస్స విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన సహేవా’’తి. అనుప్పాదనిరోధో హి ఏత్థ ‘‘నిరోధో’’తి అధిప్పేతో అనుపాదిసేసనిబ్బానస్స అధిప్పేతత్తాతి. అనుసన్ధీయతి ఏతేనాతి అనుసన్ధి, ఇధ పుచ్ఛియమానో అత్థో.

సహ విసయేన దస్సేతున్తి ఏత్థ సచ్చాని ఏవ విసయో. పహాతబ్బసభావం సముదయసచ్చం, తస్స విసయో దుక్ఖసచ్చం. ‘‘సంయోజనియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతీ’’తి (సం. ని. ౨.౫౩, ౫౭) హి వుత్తం. పహాయకసభావం మగ్గసచ్చం, తస్స విసయో నిరోధసచ్చన్తి ఆహ ‘‘సహ విసయేన…పే… సచ్చేసూ’’తి. కామఞ్చేత్థ ‘‘సముదయో ద్వీసు భూమీసు పహీయతీ’’తి ఆరద్ధం, ‘‘దస్సనేన తీణి సంయోజనాని పహీయన్తి, భావనాయ సత్త సంయోజనాని పహీయన్తీ’’తి పన విభాగవచనమేవ వత్తన్తి ఆహ ‘‘పహాయకవిభాగముఖేన పహాతబ్బవిభాగం దస్సేతు’’న్తి.

నిరవసేసకామరాగబ్యాపాదా తతియమగ్గేన పహీయన్తి, ఇతరే చతుత్థమగ్గేనాతి వుత్తం ‘‘ఇతరేహి పన నిరవసేస’’న్తి. తత్థాతి కమ్మవిపాకవట్టప్పభేదేన తేధాతుకే భవత్తయే. సంయోజనవసేనాతి సబ్బదా యోజనవసేన బన్ధనవసేన.

౧౨. అగ్గఫలఞాణతాయ ఏకమ్పి సమానం తన్నిమిత్తస్స ఖయానుప్పాదారమ్మణస్స పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స వసేన ఫలవోహారేన ద్వే నామాని లభతి.

సోమనస్సనామలాభో ఇమినా ఆరమ్మణసఙ్కేతేనాతి తదత్థం వివరన్తో ‘‘ఖయే…పే… సమఞ్ఞాయా’’తి ఆహ.

౧౩. తగ్గహణేనేవాతి ఫస్సపఞ్చమకపఞ్చరూపిన్ద్రియగ్గహణేనేవ. సహచరణాదినాతి సహజాతాదిఅనన్తరాదిపచ్చయభావేన చేవ నిస్సయారమ్మణాదినా చ. ‘‘సమ్పయుత్త’’న్తి ఇమినా సహితతా అవిసిట్ఠతా ఇధాధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘అవిభాగేన గహణీయభావం సన్ధాయా’’తి.

కథం సమాధిన్ద్రియం ఉప్పాదేతీతి ఆహ ‘‘సతిగ్గహణేన చేత్థ పరియుట్ఠానప్పహానం ఇధాధిప్పేత’’న్తి. న హి సమాధినా పరియుట్ఠానప్పహానం సమ్భవతి.

పదహతి ఏతేనాతి పధానం, వీరియం. తేతి వీరియసఙ్ఖారా. ఏకరసేనాతి యథా ఇన్ద్రియాని ఏకరసాని హోన్తి, ఏవం ఏకరసభావేన సరణతో పవత్తనతో. తథా పవత్తియా ఏవ సుట్ఠు వత వీరియం వాహేసీతి యోగినా సఙ్కప్పేతబ్బతో తదుపగవీరియవాహనట్ఠేన ‘‘సమ్పహంసనా’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఏవం మే…పే… హేతుభావతో’’తి.

ఇద్ధిసద్దస్స పఠమో కత్తుఅత్థో, దుతియో కరణత్థో వుత్తో, పాదసద్దస్స ఏకో కరణత్థో ఏవ. పజ్జితబ్బా చ ఇద్ధీ వుత్తా, న చ ఇజ్ఝన్తి. పజ్జితబ్బా చ ఇద్ధీ పజ్జనకరణేన పాదేన సమానాధికరణా న హోన్తీతి ‘‘పఠమేన అత్థేన ఇద్ధి ఏవ పాదో’’తి కథం సక్కా వత్తుం, తథా ఇద్ధికిరియాకరణేన సాధేతబ్బా బుద్ధిసఙ్ఖాతా ఇద్ధి పజ్జనకిరియాకరణేన పజ్జితబ్బాతి ద్విన్నం కరణానం న సమానాధికరణతా సమ్భవతీతి ‘‘దుతియేన అత్థేన ఇద్ధియా పాదో’’తి కథం సక్కా వత్తున్తి చే? సక్కా, పాదస్స ఇజ్ఝమానకోట్ఠాస ఇజ్ఝనకరణూపాయభావతో. అథ వా ‘‘పఠమేన అత్థేన ఇద్ధియా పాదో, దుతియేన అత్థేన ఇద్ధి ఏవ పాదో ఇద్ధిపాదో’’తి ఏవం యోజనతో. కథం? అనన్తరత్థో పచ్చాసత్తిఞాయేన ఇధ పఠమోతి అధిప్పేతో, తతో పురిమో దుతియోతి.

‘‘ఛన్దం చే భిక్ఖు అధిపతిం కరిత్వా లభతి సమాధి’’న్తిఆది (విభ. ౪౩౨) వచనతో ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతీతి ఏత్థాపి ఛన్దాధిపతి సమాధి ఛన్దసమాధీతి అధిపతిసద్దలోపం కత్వా సమాసో వుత్తోతి విఞ్ఞాయతి. అధిపతిసద్దత్థదస్సనవసేనేవ పన ‘‘ఛన్దహేతుకో, ఛన్దాధికో వా సమాధీ’’తి సమ్మోహవినోదనియం (విభ. అట్ఠ. ౪౩౧) వుత్తం, తస్మా ఇధాపి ఛన్దాధిపతి సమాధి ఛన్దసమాధీతి వేదితబ్బో. తం పన ఛన్దం వుత్తనయేన సద్ధాసీసేన దస్సేన్తో ‘‘సద్ధాధిపతేయ్యా చిత్తేకగ్గతా’’తి వుత్తం. ‘‘ఇదం పధాన’’న్తి వా వీరియం వుత్తం. వీరియసద్దాపేక్ఖాసహితం ఏకవచనేన వత్వా చతుబ్బిధస్సపి వీరియస్స అధిప్పేతత్తా నిబ్బత్తేతబ్బధమ్మవిభాగేన చ ‘‘ఇమే సఙ్ఖారా’’తి వుత్తం. తేన పధానభూతా సఙ్ఖారాతి ఏవం సమాసో వేదితబ్బో. సఙ్ఖతసఙ్ఖారాదినివత్తనత్థఞ్చేత్థ పధానగ్గహణం. అథ వా తం తం విసేసం సఙ్ఖరోతీతి సఙ్ఖారో, సబ్బమ్పి వీరియం. తత్థ చతుకిచ్చసాధకతో అఞ్ఞస్స నివత్తనత్థం పధానగ్గహణన్తి పధానభూతా సేట్ఠభూతాతి అత్థో.

వీరియిద్ధిపాదనిద్దేసే ‘‘వీరియసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగత’’న్తి (విభ. ౪౩౫) ద్విక్ఖత్తుం వీరియం ఆగతం. తత్థ పురిమం సమాధివిసేసనం ‘‘వీరియాధిపతి సమాధి వీరియసమాధీ’’తి, దుతియం సమన్నాగమఙ్గదస్సనత్థం. ద్వే ఏవ హి సబ్బత్థ సమన్నాగమఙ్గాని సమాధి, పధానసఙ్ఖారో చ. ఛన్దాదయో సమాధివిసేసనాని. పధానసఙ్ఖారో పన పధానవచనేనేవ విసేసితో, న ఛన్దాదీహీతి న ఇధ వీరియాధిపతితా పధానసఙ్ఖారస్స వుత్తా హోతి. వీరియఞ్చ సమాధిం విసేసేత్వా ఠితమేవ సమన్నాగమఙ్గవసేన పధానసఙ్ఖారవచనేన వుత్తన్తి నాపి ద్వీహి వీరియేహి సమన్నాగమో వుత్తో హోతి. యస్మా పన ఛన్దాదీహి విసిట్ఠో సమాధి తథా విసిట్ఠేనేవ తేన సమ్పయుత్తో పధానసఙ్ఖారో, సేసధమ్మా చ, తస్మా సమాధివిసేసనానం వసేన ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా’’తి వుత్తా. విసేసనభావో చ ఛన్దాదీనం తంతంఅపస్సయనవసేన హోతీతి ఛన్దసమాధి…పే… ఇద్ధిపాదన్తి ఏత్థ నిస్సయత్థేపి పాదసద్దేన ఉపాయత్థేన ఛన్దాదీనం ఇద్ధిపాదతా వుత్తా హోతి. తథా హి అభిధమ్మే ఉత్తరచూళభాజనీయే ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా ఛన్దిద్ధిపాదో’’తిఆదినా (విభ. ౪౫౭) ఛన్దాదీనమేవ ఇద్ధిపాదతా వుత్తా. పఞ్హాపుచ్ఛకే చ ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా – ఇధ భిక్ఖు ఛన్దసమాధీ’’తి (విభ. ౪౬౨) ఆరభిత్వాపి పున ఛన్దాదీనంయేవ కుసలాదిభావో విభత్తో. ఉపాయిద్ధిపాదదస్సనత్థమేవ హి నిస్సయిద్ధిపాదదస్సనం కతం. అఞ్ఞథా చతుబ్బిధతావ న హోతీతి. అయమేత్థ పాళివసేన అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

తదఙ్గసముచ్ఛేదనిస్సరణవివేకనిస్సితత్తం వత్వా పటిప్పస్సద్ధివివేకనిస్సితస్స అవచనం ‘‘ఛన్దసమాధి…పే… ఇద్ధిపాదం భావేతీ’’తి (విభ. ౪౩౨) భావేతబ్బానం ఇద్ధిపాదానం వుత్తత్తా. భావితిద్ధిపాదస్స హి సచ్ఛికాతబ్బా ఫలపరియాపన్నా ఇద్ధిపాదాతి.

వోస్సగ్గసద్దో పరిచ్చాగత్థో, పక్ఖన్దనత్థో చాతి వోస్సగ్గస్స దువిధతా వుత్తా. యథావుత్తేన పకారేనాతి తదఙ్గసముచ్ఛేదప్పకారేన, తన్నిన్నభావారమ్మణప్పకారేన చ. పరిణమన్తం విపస్సనక్ఖణే.

౧౪. పుబ్బభాగపఞ్ఞాయాతి ఏకావజ్జననానావజ్జనవీథీసు పవత్తఉపచారపఞ్ఞాయ. అధిగమపఞ్ఞాయాతి అప్పనాపఞ్ఞాయ. పున పుబ్బభాగపఞ్ఞాయాతి నానావజ్జనుపచారపఞ్ఞాయ, పటిసన్ధిపఞ్ఞాయ వా. ఉపచారపఞ్ఞాయాతి ఏకావజ్జనే, సబ్బత్థ వా పవత్తఉపచారపఞ్ఞాయ.

పుచ్ఛావిస్సజ్జనవిచయోపీతి యథావుత్తాయ పుచ్ఛాయ విస్సజ్జనవిచయోపి. వుత్తనయానుసారేనాతి అదిట్ఠజోతనా, విమతిచ్ఛేదనా చాతి హేట్ఠా వుత్తనయానుగమనేన.

౧౫. సేఖే అసేఖేతి సేక్ఖే అరియపుగ్గలే, అసేక్ఖే అరియపుగ్గలే. విపస్సనాపుబ్బఙ్గమప్పహానేతి విపస్సనం పురేచారికం కత్వా పవత్తకిలేసప్పహానే, పహానాభిసమయేతి అత్థో.

‘‘యం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’’తి పాళిం దస్సేత్వా పున ‘‘యం అనిచ్చే దుక్ఖే అనత్తనీ’’తి వచనం ఏవమ్పేత్థ పఠన్తీతి దస్సేతుం.

సేససంకిలేసవోదానధమ్మాతి గేధతో అవసిట్ఠసంకిలేసధమ్మా చ సబ్బవోదానధమ్మా చ. అభావేనాతి అభావనేన అభావకరణేన.

పయోగపరక్కమన్తి భుసం యోగో పయోగో, పయోగోవ పరక్కమో పయోగపరక్కమో, చిత్తం. ఉక్ఖిపతీతి కోసజ్జపక్ఖే పతితుం అదేన్తో కుసలపక్ఖే ఉద్ధం ఖిపేన్తో వియ పవత్తతి. పధానవీరియన్తి అకుసలానం అనుప్పాదనట్ఠేన ఉత్తమవీరియం. యోజేతబ్బానీతి ‘‘ఆసేవమానో వాయమతీ’’తిఆదినా యోజేతబ్బాని. అనుప్పన్నాతి అవత్తబ్బతం ఆపన్నానన్తి భూమిలద్ధారమ్మణాధిగ్గహితావిక్ఖమ్భితాసముగ్ఘాటితుప్పన్నానం.

౧౬. ‘‘అట్ఠమకస్స ఇన్ద్రియానీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘పఠమమగ్గే సద్ధాదయో’’తిఆది వుత్తం. ఇన్ద్రియగ్గహణఞ్చ పాళియం నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం.

అసుభానుపస్సనా కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానన్తి ఆహ ‘‘సతిపట్ఠానభావనాయ సునిగ్గహితో కామవితక్కో’’తి. సమాధి ఉప్పజ్జమానో కామవితక్కమ్పి నిగ్గహేత్వా ఏవ ఉప్పజ్జతీతి దస్సేన్తో ‘‘అనవజ్జసుఖపదట్ఠానేనా’’తిఆదిమాహ. ‘‘కుసలేసు ధమ్మేసు ఆరద్ధవీరియో’’తిఆదినా ధమ్మచ్ఛన్దతో ఉప్పజ్జమానో వీరియచ్ఛన్దో ఖన్తిం పరిబ్రూహేతీతి దస్సేతి. అనవజ్జధమ్మానం ఉపకారకధమ్మాసేవనం వియ అనుపకారకధమ్మపరివజ్జనమ్పి పఞ్ఞానిసేవనేనేవ హోతీతి ఆహ ‘‘సమాధిఆదీన’’న్తిఆది.

౧౭. సబ్బధమ్మాధిట్ఠానం దేసనం పుగ్గలాధిట్ఠానేన విభజితుం ‘‘లోకో నామా’’తిఆది వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘సబ్బధమ్మానన్తి…పే… దస్సేతు’’న్తి ఆహ. మహగ్గతధమ్మేసు ఠానం తంసమ్పాదనావ. తథా సేసేసు. వడ్ఢియమానేసూతి యథా విముత్తిం పరిపాచయన్తి, ఏవం బ్రూహియమానేసు.

దస్సనపరిఞ్ఞాతి రూపారూపధమ్మానం సలక్ఖణతో, పచ్చయతో చ పరిజాననా. తేనాహ ‘‘ఞాతపరిఞ్ఞా’’తి. పటిపక్ఖవిధమనేన సద్ధిం లక్ఖణత్తయవిభావనా ఇధ ‘‘భావనాపరిఞ్ఞా’’తి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘‘భావనా…పే… పరిఞ్ఞా చా’’తి. దస్సనత్థా పరిఞ్ఞా దస్సనపరిఞ్ఞా, భావనత్థా పరిఞ్ఞా భావనాపరిఞ్ఞాతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

కక్ఖళఫుసనాదీతి కక్ఖళాదిఫుసనాది. అభిజానిత్వాతి అభిఞ్ఞాయ పఞ్ఞాయ జానిత్వా, ఠితస్స అభిజాననహేతు వాతి అత్థో. అత్థోతి ఫలం. నయోతి వుత్తనయో.

‘‘యం అసఙ్ఖత’’న్తిపి పఠన్తి. చతునయకోవిదోతి ఏకత్తనానత్తాదినయచతుక్కే నిపుణో. దేసనాయుత్తికుసలోతి ధమ్మానం దేసనావిధిమ్హి కుసలో.

సదిసీ కాతబ్బా సంసన్దనవసేనాతి అధిప్పాయో. ఆనేతబ్బా ‘‘అయం దేసనా ఇమాయ దేసనాయ ఏవం సంసన్దతీ’’తి. అత్థతో అపేతన్తి అయుత్తత్థం. అసమ్బన్ధత్థన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం అసమ్బన్ధపదత్థం. నను పట్ఠానవిచారో నయవిచారో వియ హారేహి అసమ్మిస్సో విచారణన్తరోతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. ఇధ నిక్ఖిత్తోతి ఇధ సుత్తవిచయే సుత్తత్థవిచారభావతో నిక్ఖిత్తో, ఏతేన వా పట్ఠానస్స హారన్తోగధభావదస్సనేనేవ మూలపదానం వియ పట్ఠానస్స పదత్థన్తరాభావో దస్సితోతి వేదితబ్బం.

ఇమస్స సుత్తస్సాతి సంవణ్ణియమానసుత్తం సన్ధాయాహ. కస్మిం వా పదేతి సంవణ్ణియమానం గాథం సన్ధాయాహ. తబ్బిచయేనాతి పుచ్ఛాదివిచయేన, అస్సాదాదివిచయేన చ.

విచయహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.