౧. దేసనాహారసమ్పాతవణ్ణనా

‘‘ఏవ’’న్తిఆది హారసమ్పాతదేసనాయ సమ్బన్ధదస్సనం. తత్థ పురిమేన ఉపమాద్వయేన సుపరికమ్మకతమణికోట్టిమసదిసీ, సువిరచితజమ్బునదాభరణసదిసీ చ పాళి. తత్థ కతనానావణ్ణపుప్ఫూపహారసదిసీ, వివిధరంసిజాలాసముజ్జలబద్ధనానారతనావలిసదిసీ చ హారవిభఙ్గదేసనాతి దస్సేతి. పచ్ఛిమేన తస్స పణీతమహారహే జటాహి సద్ధిం దుక్కరతరతం దీపేతి. యాయం గాథా వుత్తాతి యోజనా.

౫౨. యస్మాయం హారవిభఙ్గవారో నప్పయోజేతి యథావుత్తేన కారణేన, తస్మా సా హారవిభఙ్గవారస్స ఆదిమ్హి న పచ్చామట్ఠాతి అధిప్పాయో. హారసమ్పాతవారో పన తం పయోజేతీతి యస్మా పన హారసమ్పాతవారో తం గాథం పయోజేతి యథావుత్తేనేవ కారణేన, తస్మా ‘‘సోళస…పే… ఆహా’’తి ఆహ. యోజనానయదస్సనన్తి యోజనాయ నయదస్సనం.

తేనాతి ‘‘తం మచ్చునో పద’’న్తి వచనేన. సబ్బం విపల్లాసన్తి ద్వాదసవిధమ్పి విపల్లాసం. సామఞ్ఞస్స…పే… వోహరీయతి యత్థ పతిట్ఠితం సామఞ్ఞం, సో విసేసో. అత్థతో పన సఞ్ఞాదయో ఏవ రూపాదివిసయం విపరీతాకారేన గణ్హన్తే విపల్లాసోతి దస్సేన్తో ‘‘సఞ్ఞావిపల్లాసో’’తిఆదిమాహ.

ఇన్దజాలాదివసేన మణిఆదిఆకారేన ఉపట్ఠహన్తే ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకే అహంమమాదికారణతాయ నిరుత్తినయేన ‘‘అత్తా’’తి వుచ్చమానో తంబుద్ధివోహారప్పవత్తినిమిత్తతాయ అత్తభావో సుఖాదీనం వత్థుతాయ ‘‘అత్తభావవత్థూ’’తి పవుచ్చతీతి ఆహ ‘‘తేహీ’’తిఆది. తేసన్తి ఉపాదానక్ఖన్ధానం. విపల్లాసానం పవత్తిఆకారో ‘‘అసుభే సుభ’’న్తిఆది. విసయో కాయవేదనాచిత్తధమ్మా. అవిజ్జా చ…పే… ఏవ సమ్మోహపుబ్బకత్తా సబ్బవిపల్లాసానం. చ-సద్దో సుభసుఖసఞ్ఞానన్తి ఏత్థాపి ఆనేత్వా యోజేతబ్బో.

తత్థాయం యోజనా – ‘‘అవిజ్జా చ సుభసుఖసఞ్ఞానం పచ్చయో ఏవ, న తణ్హా ఏవ, అవిజ్జా సుభసుఖసఞ్ఞానఞ్చ పచ్చయో, న నిచ్చఅత్తసఞ్ఞానం ఏవా’’తి. ఏవం సన్తేపి పురిమానం ద్విన్నం విపరీతసఞ్ఞానం తణ్హా, పచ్ఛిమానం అవిజ్జా విసేసపచ్చయోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తథాపీ’’తిఆది. అవిజ్జాసీసేన చేత్థ దిట్ఠియా గహణం వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘దిట్ఠినివుతం చిత్త’’న్తి, ‘‘యో దిట్ఠివిపల్లాసో’’తి చ ఆది, యథా చ అవిజ్జాసీసేన దిట్ఠియా గహణం, ఏవం దిట్ఠిసీసేన అవిజ్జాయపి గహణం సియాతి ఆహ ‘‘దిట్ఠిసీసేన అవిజ్జా వుత్తా’’తి. తణ్హావిజ్జాసు సుభసుఖసఞ్ఞానం యథా తణ్హా విసేసపచ్చయో, న ఏవం అవిజ్జా. నిచ్చఅత్తసఞ్ఞానం పన యథా అవిజ్జా విసేసపచ్చయో, న తథా తణ్హాతి దస్సేన్తో ‘‘మోహో విసేసపచ్చయో’’తి ఆహ.

పచ్ఛిమానం ద్విన్నం…పే… హోతీతి అతీతంసే తణ్హాభినివేసస్స బలవభావాభావతో. తేనేవ హి ‘‘సో అతీతం రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి’’చ్చేవ వుత్తం, న ‘‘అభినన్దతీ’’తి. తణ్హావిపల్లాసోతి తణ్హం ఉపనిస్సాయ పవత్తో విపల్లాసో, న హి తణ్హా సయం విపల్లాసో. తేనాహ ‘‘తణ్హామూలకో విపల్లాసో’’తి. దిట్ఠాభినన్దనవసేనాతి తణ్హుపనిస్సయదిట్ఠాభినన్దనవసేన, యతో సో ‘‘తణ్హావిపల్లాసో’’తి వుత్తో. ఏతేనాతి ‘‘యో తణ్హావిపల్లాసో’’తిఆదిపాఠేన. సోళస సఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా, పఞ్చ పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదా చ, యథా అత్తనో గతాయ, నిబ్బానప్పత్తియా చ పరికప్పవసేన సుభసుఖాకారగ్గాహినో, న ఏవం సత్త ఉచ్ఛేదవాదాతి ఆహ ‘‘యేభుయ్యేనా’’తి. పటిపక్ఖవసేనపీతి విసుద్ధివసేనపి. యావ హి ఉపక్కిలేసా, తావ చిత్తం న విసుజ్ఝతేవ. యదా చ తే పహీనా, తదా విసుద్ధమేవ. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది. ‘‘అరక్ఖితేన చిత్తేనా’’తి పాళిం నిక్ఖిపిత్వా విపల్లాసముఖేనేవ దేసనాయ నిద్ధారియమానత్తా వుత్తం ‘‘యథానుసన్ధినావ గాథం నిట్ఠపేతు’’న్తి.

మారస్సాతి కిలేసమారస్స. తస్స హి వసే ఠితో సేసమారానం హత్థగతో ఏవాతి. తేనాహ ‘‘కిలేసమారగ్గహణేనేవా’’తిఆది.

మారబన్ధనన్తి సత్తమారపక్ఖే మారస్స బన్ధనన్తి మారబన్ధనం. సో హి కిలేసబన్ధనభూతే అత్తనో సమారకపరిసే మఞ్ఞతి. తేన వుత్తం ‘‘అన్తలి…పే… మోక్ఖసీ’’తి (మహావ. ౩౩). ఇతరమారపక్ఖే మారోవ బన్ధనన్తి మారబన్ధనం. విసఙ్ఖారో నిబ్బానం.

మోహసమ్పయోగతో చిత్తం ‘‘మూళ్హ’’న్తి వుత్తన్తి రత్తదుట్ఠానమ్పి మూళ్హతాయ సబ్భావే ‘‘మూళ్హ’’న్తి విసుం వచనం ఆవేణికమోహవసేన వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘ద్విన్నం మోమూహచిత్తుప్పాదానం వసేనా’’తి ఆహ. ఏవన్తి ఏవం రాగాదిఅకుసలప్పత్తియా కుసలభణ్డచ్ఛేదనతో అరక్ఖితం చిత్తం హోతి, సబ్బోపి మిచ్ఛాభినివేసో ఏత్థేవ సఙ్గహం సమోసరణం గచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠి …పే… వేదితబ్బ’’న్తి. సబ్బేపీతి ‘‘అరక్ఖితం, మిచ్ఛాదిట్ఠిహతం, థినమిద్ధాభిభూత’’న్తి తీహిపి పదేహి వుత్తధమ్మా.

చక్ఖునాతి ద్వారేన. రూపన్తి విసభాగవత్థుసన్నిస్సితం రూపాయతనం. నిమిత్తగ్గాహీతి ‘‘ఇత్థీ’’తి వా పురిసో’’తి వా ‘‘సుభ’’న్తి వా ‘‘అసుభ’’న్తి వా పరికప్పితనిమిత్తం గణ్హాతి, తస్స వా గహణసీలో. అనుబ్యఞ్జనగ్గాహీతి హత్థపాదహసితకథితాదిప్పభేదే కిలేసానం అను అను బ్యఞ్జనతో అనుబ్యఞ్జనసఞ్ఞితే ఆకారే గణ్హాతి, తేసం వా గహణసీలో. యత్వాధికరణన్తి యం నిమిత్తం, నిమిత్తానుబ్యఞ్జనగ్గహణనిమిత్తన్తి అత్థో. ఏవం ‘‘చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్త’’న్తి, యో ‘‘నిమిత్తగ్గాహీ, అనుబ్యఞ్జనగ్గాహీ’’తి చ వుత్తో పుగ్గలో, తమేనం చక్ఖున్ద్రియం చక్ఖుద్వారం అసంవుతం సతికవాటేన అపిహితం కత్వా వత్తన్తం, తస్స చ రూపస్స ఇట్ఠాకారగ్గహణే అభిజ్ఝా, అనిట్ఠాకారగ్గహణే దోమనస్సం, అసమపేక్ఖనే మోహో మిచ్ఛాభినివేసే మిచ్ఛాదిట్ఠీతి ఏవం అభిజ్ఝాబ్యాపాదా, అఞ్ఞే చ లామకట్ఠేన పాపకా అకోసల్లసమ్భూతట్ఠేన అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం అను అను పవత్తేయ్యుం.

తస్స సంవరాయ న పటిపజ్జతీతి తస్స చక్ఖుద్వారస్స సంవరాయ సతికవాటేన పిదహనత్థం న పటిపజ్జతి. సా పన అప్పటిపత్తి చక్ఖున్ద్రియస్స అనారక్ఖాసంవరస్స అనుప్పాదోతి దస్సేన్తో ‘‘న రక్ఖతి…పే… ఆపజ్జతీ’’తి ఆహ. జవనే ఉప్పజ్జమానోపి హి అసంవరో తేన ద్వారేన పవత్తనతో ‘‘చక్ఖున్ద్రియాసంవరో’’త్వేవ వుచ్చతీతి. సేసద్వారేసుపి వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ‘‘పుబ్బన్తకప్పనవసేన చా’’తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేన్తో ‘‘సఙ్ఖేపతో చ విత్థారో అఞ్ఞో’’తి కత్వా తం సముచ్చినన్తో ‘‘యా చ ఖో ఇమా’’తిఆదిమాహ.

యథావుత్తా అకుసలా ధమ్మాతి ద్వాదస అకుసలచిత్తుప్పాదధమ్మా, తేసం వత్థూని వా. తే హి సముదయవజ్జా పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. ‘‘ఏవ’’న్తి ఇమినా నేత్తిపాళియం, అట్ఠకథాయఞ్చ నిద్ధారితప్పకారేన. ఇధాతి ఇమిస్సం ‘‘అరక్ఖితేన చిత్తేనా’’తి గాథాయం.

యదిపి దేసనాహారసమ్పాతపాళియం ‘‘తస్మా రక్ఖితచిత్తస్సా’’తి గాథా సరూపతో న గహితా, అత్థతో పన ‘‘తేసం భగవా పరిఞ్ఞాయా’’తిఆదినా గహితా ఏవాతి తస్సా గహితభావం విభావేతుం ‘‘కథం దేసేతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘తస్మా రక్ఖితచిత్తస్సా’’తి గాథం ఉద్ధరి.

యోనిసోమనసికారేన కమ్మం కరోన్తోతి ‘‘సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యోనిసో మనసి కరోతీ’’తిఆదినా నయేన విపస్సనాసఙ్ఖాతేన యోనిసోమనసికారేన భావనాకమ్మం కరోన్తో, భావేన్తోతి అత్థో. యథాభూతఞాణన్తి ఞాతపరిఞ్ఞాయ పుబ్బభాగవిపస్సనాయ ‘‘అవిజ్జాసముదయా రూపసముదయో, అవిజ్జానిరోధా రూపనిరోధో’’తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౫౦) సమపఞ్ఞాసాయ ఆకారేహి. నిరయగతియం దుక్ఖదుక్ఖతా, సుగతివిసేసే బ్రహ్మలోకేకదేసే సఙ్ఖారదుక్ఖతా, ఇతరత్థ ద్వే తిస్సోపీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యథాసమ్భవం తివిధదుక్ఖతాయోగేనా’’తి.

దేసనాహారసమ్పాతవణ్ణనా నిట్ఠితా.