౨. విచయహారసమ్పాతవణ్ణనా

౫౩. కుసలధమ్మారమ్మణాతి కుసలధమ్మే ఉద్దిస్స పవత్తిమత్తం సన్ధాయ వుత్తం, న తేసం ఆరమ్మణపచ్చయతం ఇధ ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తి లోకుత్తరధమ్మానం అధిప్పేతత్తా. న హి కదాచి అనుపాదానియా ధమ్మా ఉపాదానారమ్మణా హోన్తి. ఫలధమ్మే ఉద్దిస్స పవత్తాయ తణ్హాయ గహితత్తా ‘‘కుసల…పే… దట్ఠబ్బో’’తి వుత్తం. దేసనాహారేతి దేసనాహారసమ్పాతే. కథం పన కుసలభావోతి ‘‘కుసలా’’తి వచనమత్తం గహేత్వా చోదేతి, తఞ్చ నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం, పహానహేతుభావోపిస్సా సియా చోదకేన సమ్పటిచ్ఛితోవ. ‘‘మానోపి దువిధో’’తిఆదినా మానస్స చ తస్సా తణ్హాయ చ సేవితబ్బభావో అకుసలానం పహానాయ, కుసలానం ఉప్పత్తియా చ పచ్చయభావతో.

నేక్ఖమ్మస్సితం దోమనస్సం నామ ‘‘అరియభూమిం పాపుణితుం నాసక్ఖి’’న్తి అనుసోచతో ఉప్పన్నం దోమనస్సన్తి సమ్బన్ధో. ఏవన్తి ఇమినా పాళియం వుత్తప్పకారేన, పిహం ఉపట్ఠపేత్వా ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే అనిచ్చాదివసేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వాతి యోజనా. ఇట్ఠారమ్మణఞ్చేత్థ యథావుత్తఅనుసోచనదోమనస్సుప్పత్తీనం యథాభినివిట్ఠస్స ఆరమ్మణస్స అనిట్ఠతాయాతి దస్సనత్థం. ‘‘కథం నేక్ఖమ్మవసేనా’’తి పదస్స అత్థం వివరితుం ‘‘విపస్సనావసేనా’’తిఆది వుత్తం. విపస్సనాదివినిముత్తా వా పఠమజ్ఝానాదివసేన వుత్తా కుసలా ధమ్మా ఇధ నేక్ఖమ్మం. అనుస్సతిగ్గహణేన ఉపచారజ్ఝానమేవ గహితన్తి ‘‘పఠమజ్ఝానాదివసేనా’’తి వుత్తం. ఆదిసద్దేన దుతియజ్ఝానతో పట్ఠాయ యావ అగ్గఫలా ఉపరివిసేసా సఙ్గహితా. యాయ పఞ్ఞావిముత్తియా.

ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిభావేనాతి ఉపేక్ఖాజనితసతిపారిసుద్ధిసబ్భావేన. కమ్మయోగ్గన్తి విపస్సనాభావనాదికమ్మస్స యోగ్గం అనురూపం అనుచ్ఛవికం. అస్సద్ధియేతి అస్సద్ధియహేతు, ‘‘అస్సద్ధియేనా’’తిపి పఠన్తి, సో ఏవత్థో. ఓభాసగతన్తి ఞాణోభాసగతం. కామం పుబ్బేపి పఞ్ఞా వుత్తా, అస్సద్ధియాదీహి పన అఞ్ఞేసం కిలేసానం విధమనమ్పి పఞ్ఞాయ ఏవ హోతి, సా చ ఏవంభూతాతి దస్సనత్థం ‘‘ఓభాసగతం కిలేసన్ధకారే న ఇఞ్జతీ’’తి వుత్తం.

కోపో కోధో. అప్పచ్చయో దోమనస్సం. ఇద్ధివిధఞాణాదికా ఛ అభిఞ్ఞా పాకటా ఏవాతి ‘‘ద్వే చ విసేసే’’తి వుత్తధమ్మే దస్సేతుం ‘‘మనోమయిద్ధి, విపస్సనాఞాణఞ్చా’’తి ఆహ. అఙ్గణాని రాగాదయో. ఉపక్కిలేసా అభిజ్ఝావిసమలోభాదయో. అనులోమనం తదేకట్ఠతా. ఫన్దనా దుబ్బలా విక్ఖేపప్పవత్తి. బలవతీ అనవట్ఠానం. సబ్బో మిచ్ఛాభినివేసో అయోనిసోమనసికారేన హోతి, మిచ్ఛావితక్కేన చ. తత్థ అయోనిసోమనసికారో అకుసలచిత్తుప్పాదో తప్పరియాపన్నో మిచ్ఛావితక్కో విక్ఖేపసహితో ఏవాతి వుత్తం ‘‘మిచ్ఛాభినివేసహేతుతాయ దిట్ఠిపక్ఖో’’తి వుత్తఞ్హేతం ‘‘వితక్కోపి దిట్ఠిట్ఠానం, అయోనిసో మనసికారోపి దిట్ఠిట్ఠాన’’న్తి (పటి. మ. ౧.౧౨౪).

అథ వా ఇఞ్జనాతి ఫన్దనా, దిట్ఠపరిత్తాసో. యథాహ ‘‘తదపి తేసం భవతం సమణబ్రాహ్మణానం అజానతం అపస్సతం వేదయితం తణ్హాగతానం పరితస్సితవిప్ఫన్దితమేవా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౦౫ ఆదయో). అట్ఠితీతి అనవట్ఠానం, దిట్ఠివితక్కో. తేన హి పుథుజ్జనో కాలే సస్సతం, కాలే ఉచ్ఛేదన్తి తం తం దిట్ఠిగ్గహణం పక్ఖన్దన్తో సత్తతో పరిబ్భట్ఠఅన్ధో వియ, సముద్దే విస్సట్ఠవాహనికా వియ, యన్తే యుత్తగోణో వియ చ తథా తథా పరిబ్భమతి. తేనాహ ‘‘దిట్ఠియోపి దిట్ఠిట్ఠానం, వితక్కోపి దిట్ఠిట్ఠాన’’న్తి (పటి. మ. ౧.౧౨౪) చ. ఏతస్మిఞ్చ పక్ఖే మిచ్ఛాభినివేసతాయ, మిచ్ఛాభినివేసహేతుతాయ చ తస్సా ద్వే పక్ఖాతి ఏకదేససరూపేకసేసో కతోతి వేదితబ్బం.

‘‘ఏవ’’న్తిఆదినా ‘‘సో ఉపరిమ’’న్తిఆదిపాళియం సమ్బన్ధం దస్సేతి. పటిఘసఞ్ఞాతి భుమ్మత్థే పచ్చత్తవచనన్తి దస్సేన్తో ‘‘పటిఘ…పే… సఞ్ఞాసూ’’తి ఆహ. రూపావచరసఞ్ఞాతి సఞ్ఞాసీసేన రూపావచరజ్ఝానాని వదతి. నానత్తసఞ్ఞాతి నానాసభావా, నానాసభావే వా ఆరమ్మణే సఞ్ఞా. ఠపేత్వా పటిఘసఞ్ఞా అవసిట్ఠకామావచరసఞ్ఞా హేతా. తా సమతిక్కమతీతి తా రూపసఞ్ఞానానత్తసఞ్ఞాయో ఆరమ్మణేహి సద్ధిం సమ్మదేవ అతిక్కమతి.

రూపావచరజ్ఝానోభాసోపి కసిణారమ్మణా. కసిణనిస్సన్దో హి ఆరుప్పజ్ఝానుప్పత్తి. దస్సనన్తి కసిణరూపానం దస్సనం. అభిజ్ఝాబ్యాపాదప్పహానేన సద్ధిం వీరియారమ్భో ఉపకారకో సమథో సతిపస్సద్ధియో పరిక్ఖారఙ్గతా వుత్తా ఏవ. సతిరహితం సమ్మసనం నామ నత్థీతి ‘‘యా ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా, అయం విపస్సనా’’తి వుత్తం. తేన సతిసీసేన విపస్సనా గహితాతి దస్సేతి. సమ్మోసానం పహానమాహాతి సమ్బన్ధో.

౫౪. పచ్చుప్పన్నసుఖఆయతిసుఖవిపాకకిరియనిరామిసఅకాపురిససేవితభావేహి ఏవ సేసా పాళియం ఏతస్స సమాధిస్స సన్తపణీతతాదివిసేసా వుత్తా, తేపి ఇధ సఙ్గహితాతి తేసం పదానం అత్థం దస్సేన్తో ‘‘అఙ్గసన్తతాయా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అఙ్గసన్తతాయాతి ఫలఝానఙ్గానం ఉపసన్తతాయ. కిలేసదరథసన్తతాయాతి కిలేసదరథపటిప్పస్సద్ధియా. పణీతోతి ఉళారో. ఏకోదిభావేనాతి మగ్గసమాధిసఙ్ఖాతేన ఏకోదిభావేన. ఏకోదిభావన్తి సమాధానం. లోకియసమాధిస్స పచ్చనీకనీవరణపఠమజ్ఝాననికన్తిఆదీని నిగ్గహేతబ్బాని, అఞ్ఞే చ కిలేసా వారేతబ్బా. ఇమస్స పన అరహత్తసమాధిస్స పటిప్పస్సద్ధకిలేసత్తా న నిగ్గహేతబ్బం, వారేతబ్బఞ్చ అత్థీతి సో మగ్గానన్తరం సమాపత్తిక్ఖణేవ అప్పయోగేనేవ అధిగతత్తా, ఠితత్తా చ అపరిహానివసేన వా అధిగతత్తా నససఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారితగతో.

‘‘సతివేపుల్లప్పత్తో’’తి ఏతేన అప్పవత్తమానాయపి సతియా సతిబహులతాయ సతో ఏవ నామాతి దస్సేతి. ‘‘యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేనా’’తి ఏతేన పరిచ్ఛిన్నసతియా సతోతి దస్సేతి.

వక్ఖమానేనాతి ‘‘పీతిఫరణా’’తిఆదినా అనన్తరం వక్ఖమానేన. ‘‘పీతిఫరణతా’’తి పన పాళి ఆగతా. తం ‘‘పఞ్చఙ్గికో సమ్మాసమాధీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౫౫) సమాధిఅఙ్గభావేన పఞ్ఞా ఉద్దిట్ఠాతి కత్వా వుత్తం. తతో ఏవ అట్ఠకథాయం ‘‘పీతిఫరణతా’’తిఆదీనఞ్చ అత్థసంవణ్ణనా కతా. తత్థ ‘‘సో ఇమమేవ కాయం వివేకజేన పీతిసుఖేన అభిసన్దేతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౨౬) నయేన పీతియా, సుఖస్స చ ఫరణం వేదితబ్బం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

సమాధివసేన సమథో ఉద్ధటోతి సభావవసేన సమథో ఉద్ధటో, న ఉపకారకధమ్మవసేనాతి అధిప్పాయో.

౫౫. రాగపటిపక్ఖత్తా సమాధిస్స ‘‘అధిచిత్తసిక్ఖాయ సిక్ఖన్తో’’తి వుత్తం. వుత్తనయానుసారేనాతి ‘‘సుఖపణిధిఆదిసముగ్ఘాటనేన అప్పణిహితో’’తిఆదినా. ఏత్థ చ సఙ్ఖారానం ఖణభఙ్గురతం సమ్మదేవ పస్సన్తస్స న రాగో పతిట్ఠం లభతీతి అనిచ్చానుపస్సనా రాగచరితస్స సప్పాయా వుత్తా, తథా సఙ్ఖారానం సభావదుక్ఖతం సమ్మదేవ పస్సన్తస్స పకతియాపి దుక్ఖితేసు దుక్ఖుప్పాదనం వణే ఖారోదకసేకసదిసన్తి న దోసో పతిట్ఠం లభతీతి దుక్ఖానుపస్సనా దోసచరితస్స సప్పాయా వుత్తా, తథా సఙ్ఖారేసు సమ్మదేవ ఘనవినిబ్భోగే కతే అత్తసుఞ్ఞతాయ ఉపట్ఠహమానాయ న మోహో పతిట్ఠం లభతీతి అనత్తానుపస్సనా మోహచరితస్స సప్పాయా వుత్తాతి వేదితబ్బం. రాగపటిపక్ఖత్తా సమాధిస్స ‘‘అధిచిత్తసిక్ఖాయ సిక్ఖన్తో’’తి వుత్తం. ఏస నయో ఇతరేసు. సేసమేత్థ సువిఞ్ఞేయ్యం.

ఖన్తిబహులో ఉప్పన్నం అరతిం అనభిరతిం అభిభుయ్య విహరన్తో సుఖేన సమాధిం అధిగచ్ఛతీతి ఖన్తిప్పధానతాపి సమథపక్ఖభజనస్స కారణం వుత్తా. ఉట్ఠానం సమ్పజ్జతీతి సమ్పన్నకాయికవీరియం. సమ్మాకమ్మన్తవాయామానం యో కాయికాదివికప్పో వుత్తో పాళియం, సో నేసం కాయికస్స పయోగస్స సముట్ఠానవసేన వేదితబ్బో.

‘‘ఖిప్పాధిగమో’’తి ఇమినా మగ్గాసేవనభావం దస్సేతి. ‘‘విపస్సనాయ విముత్తాధిగమో’’తి ఇమినా విపస్సనానుభావేన సముచ్ఛేదవిముత్తి విక్ఖమ్భనవిముత్తి వియ సమథానుభావేనాతి దస్సేతి. లోకియేహీతి నిస్సక్కవచనం. మహన్తానన్తి ఉళారానం, పణీతానన్తి అత్థో.

౫౬. తన్తి విచయహారం. విసంవాదనహేతూనం లోభాదీనం పాపధమ్మానం. సోధేన్తోతి యథా సరణాదివిసయా అఞ్ఞాణాదిసంకిలేసా న పవత్తన్తి, ఏవం సోధేన్తో. పరిపూరేన్తాతి యథా సీలం అఖణ్డాదిభావేన పరిపుణ్ణం హోతి అనూనం, ఏవం పరిపూరేన్తా.

‘‘తథా పటిపజ్జన్తో’’తి ఇమినా సత్థు మహాపతికారభావో పరిపుణ్ణో దస్సితోతి పఠమవాదే ‘‘దస్సనాభూమిఞ్చ భావనాభూమిఞ్చా’’తి వుత్తం.

యస్స అత్థాయాతి యస్స యస్స పహానత్థాయ. తథా పటిపన్నస్సాతి యథా అసుభజ్ఝానాదిం పాదకం కత్వా అనాగామిమగ్గాదిఅధిగమో హోతి, తథా పటిపన్నస్స.

వధితన్తి ఘాతితం.

‘‘మనుస్సభూతో’’తి ఇదం పుబ్బాపరాపేక్ఖం కత్వా ‘‘పితా మనుస్సభూతో ఖీణాసవో’’తి చ తథా ‘‘మాతా మనుస్సభూతా’’తి యోజేతబ్బం. భేదానురూపస్స సావనం అనుస్సావనం, భేదానురూపేన వా వచనేన విఞ్ఞాపనం.

౫౭. మనుస్సత్తన్తి మనుస్సజాతితా. లిఙ్గసమ్పత్తీతి పురిసభావో. హేతూతి మనోవచీపణిధానసిద్ధియా సద్ధిం పుబ్బహేతుసమ్పదా. సత్థారదస్సనన్తి సత్థు సమ్ముఖీభావో. గుణసమ్పత్తీతి అభిఞ్ఞాసమాపత్తిలాభో. అధికారోతి అత్తనో సరీరనిరపేక్ఖం సత్థు ఉపకారకరణం. ఛన్దతాతి బుద్ధభావాయ దళ్హచ్ఛన్దతా అనివత్తిధమ్మతా.

న ఉప్పజ్జన్తీతి పన అత్థీతి ‘‘న మే ఆచరియో అత్థి, సదిసో మే న విజ్జతీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౨౮౫; ౨.౩౪౧; కథా. ౪౦౫; మహావ. ౧౧; మి. ప. ౪.౫.౧౧) ఇమిస్సా లోకధాతుయా ఠత్వా వదన్తేన భగవతా ‘‘కిం పనావుసో సారిపుత్త, అత్థేతరహి అఞ్ఞో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా భగవతో సమసమో సమ్బోధియన్తి ఏవం పుట్ఠో అహం, భన్తే, ‘నో’తి వదేయ్య’’న్తి (దీ. ని. ౩.౧౬౧) వత్వా తస్స కారణం దస్సేతుం ‘‘అట్ఠానమేతం అనవకాసో, యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే అరహన్తో సమ్మాసమ్బుద్ధా’’తి (దీ. ని. ౩.౧౬౧; అ. ని. ౧.౨౭౭) ఇమం సుత్తం దస్సేన్తేన ధమ్మసేనాపతినావ బుద్ధఖేత్తభూతం ఇమం లోకధాతుం ఠపేత్వా అఞ్ఞత్థ అనుప్పత్తి వుత్తా హోతీతి అధిప్పాయో.

ఖేత్తపరిగ్గహో కతో నామ హోతి ‘‘ఇదం బుద్ధఖేత్తం నామా’’తి.

ఏవం ఠానాట్ఠానభావం గతాతి వుత్తప్పకారేన ఠానభూతా, వుత్తనయేన వా అఞ్ఞేపి యథారహం ఠానాట్ఠానభావేన పవత్తా. సత్తపఞ్ఞత్తియా ఉపాదానభూతాతి ఇన్ద్రియబద్ధే ఖన్ధే సన్ధాయ వదతి.

౫౮. ఫలస్స పచ్చక్ఖకారితాతి ‘‘ఇమస్స కమ్మస్స ఇదం ఫల’’న్తి తంతంకమ్మఫలావబోధో. అప్పదానాభావోతి పచ్చయసమవాయే కమ్మస్స ఏకన్తతో ఫలుప్పాదనం. తేనాహ ‘‘కతూపచితాన’’న్తి.

౫౯. అజ్ఝోసితవత్థునాతి తణ్హాభినివేసవసేన అభినివిట్ఠవత్థునా. రూపభవఅరూపభవాదినాతి భవతణ్హా వియ సయం దస్సేతి.

ఖన్ధత్తయవసేనాతి సీలాదిక్ఖన్ధత్తయవసేన. పటిపదావిభాగేనాతి ‘‘సబ్బత్థగామినీ’’తి ఆదిపటిపదాయ భేదేన.

తత్థతత్థగామినీతి నిరయాదినిబ్బానన్తి ద్వీసు గన్ధబ్బట్ఠానేసు తత్థ తత్థేవ గమనసీలా. సబ్బత్థగామినీతి యథావుత్తేసు సబ్బట్ఠానేసు చ గమనసీలా.

సఞ్జీవో కాళసుత్తం సఙ్ఘాతో రోరువో మహారోరువో తాపనో మహాతాపనో అవీచీతి ఏతే అట్ఠ మహానిరయా. ఏకేకస్స చత్తారి చత్తారి ద్వారాని, ఏకేకస్మిం ద్వారే చత్తారో చత్తారో గూథనిరయాదయోతి ఏవం సోళస ఉస్సదనిరయే వణ్ణేన్తి.

సక్కసుయామాదికో జేట్ఠకదేవరాజా. పజాపతివరుణఈసానాదయో వియ దుతియాదిట్ఠానన్తరకారకో పరిచారకో.

కిలేసకామపక్ఖేతి ‘‘సఙ్కప్పో కామో, రాగో కామో, సఙ్కప్పరాగో కామోతి (మహాని. ౧) ఏత్థ వుత్తసఙ్కప్పవసేన వుత్తం. సోపి హి విబాధతి, ఉపతాపేతి చాతి కిలేసత్తసమ్భవతో కిలేసకామో వుత్తో, న కిలేసవత్థుభావతో. కామపటిసంయుత్తోతి కామరాగసఙ్ఖాతేన కామేన సమ్పయుత్తో, కామపటిబద్ధో వా. అఞ్ఞేసు చ కామపటిసంయుత్తేసు ధమ్మేసు విజ్జమానేసు వితక్కే ఏవ కామసద్దో ధాతుసద్దో నిరుళ్హోతి వేదితబ్బో వితక్కస్స కామసఙ్కప్పవుత్తియా సాతిసయత్తా. ఏస నయో బ్యాపాదధాతుఆదీసు. పరస్స, అత్తనో చ దుక్ఖాపనం విహింసా. తం తు మిచ్ఛాహి విహింసా.

బీజాదిధాతునానత్తవసేన ఖన్ధాదినానత్తం వేదితబ్బం. ఖన్ధోతి ద్విధాభూతగ్గో.

౬౦. అజ్ఝాసయధాతూతి అజ్ఝాసయసభావో. యథా గూథాదీనం సభావో ఏసో యం గూథాదీహేవ సంసన్దతి, ఏవం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయస్సేవేస సభావో, యం దుస్సీలాదయో దుస్సీలాదికేహేవ సంసన్దన్తి.

సద్ధామూలకత్తా కుసలకిరియాయ వుత్తం ‘‘యం సద్ధావసేనా’’తిఆది. తథా హి వుత్తం ‘‘సద్ధా బీజ’’న్తి (సు. ని. ౭౭). యం లోభవసేన, సద్ధావసేన చ దోసవసేన, సద్ధావసేన చ మోహవసేన, సద్ధావసేన చాతి యోజేతబ్బం. వీరియవసేనాతి సమ్మప్పధానవీరియవసేన. పఞ్ఞావసేనాతి మగ్గసమ్మాదిట్ఠివసేన.

అకుసలస్స కమ్మస్స కతోకాసతాయ పాళియం వుత్తత్తా ‘‘విపాకావరణేన నివుత’’న్తి వుత్తం. తం పన నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం కమ్మావరణాదీహిపి నివుతతాయ ఇచ్ఛితత్తా. తథా హి యథా దేవదత్తం కోకాలికం సునక్ఖత్తం లిచ్ఛవిపుత్తన్తి ఉదాహటం, యదిపి భగవా పటివేధస్స అట్ఠానతం దిస్వా నిబ్బేధభాగియదేసనం న దేసేతి, వాసనాభాగియం పన తథారూపస్స దేసేతి ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘సచ్చప్పటివేధ’’న్తిఆదిమాహ. అజాతసత్తుఆదీనన్తి ఆదిసద్దేన సచ్చకాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తస్సాపి భగవా అనాగతే వాసనత్థాయ ధమ్మం దేసేసి. సత్థా హి ‘‘అనాగతే తమ్బపణ్ణిదీపే సాసనం పతిట్ఠహిస్సతీ’’తి తత్థాయం కులఘరే నిబ్బత్తో పబ్బజిత్వా కాళబుద్ధరక్ఖితత్థేరో నామ పభిన్నపటిసమ్భిదో మహాఖీణాసవో భవిస్సతీతి ఇదం దిస్వా ధమ్మం దేసేసి, సో చ తథా అహోసీతి.

అసమ్పుణ్ణేతి ఏకన్తతో విపాకదానసమత్థతావసేన పారిపూరిం అనుపగతే. దిట్ఠుపనిస్సయదిట్ఠిసహగతస్స కమ్మం సన్ధాయ ‘‘కమ్మే అసమ్పుణ్ణే’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘కిలేసన్తరాయ మిస్సకం కమ్మన్తరాయం దస్సేత్వా’’తి.

౬౧. దిట్ఠి పనేత్థ పధానభావేన పాళియం గహితా సీలబ్బతపరామాసస్స అధిప్పేతత్తా. తథా హి వుత్తం ‘‘యథా పుణ్ణఞ్చ గోవతికం, అచేలఞ్చ కుక్కురవతిక’’న్తి. అసమ్పుణ్ణత్తా ఏవ హి తస్స మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానస్స తేసం భగవా ‘‘చత్తారిమాని, పుణ్ణ, కమ్మానీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౨.౮౧) ధమ్మం దేసేసి. తాయ చ దేసనాయ తే తం దిట్ఠిం పటినిస్సజ్జిత్వా సమ్మత్తే పతిట్ఠహింసు.

౬౨. పగుణతాయ వోదానం పగుణవోదానం. తదేవ పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠహిత్వా దుతియజ్ఝానాదిఅధిగమస్స పచ్చయత్తా వుట్ఠానం నామ హోతీతి ఆహ ‘‘వుట్ఠానం పగుణవోదాన’’న్తి. భవఙ్గవుట్ఠానం భవఙ్గుప్పత్తి. భవఙ్గచిత్తే హి ఉప్పన్నే తంసమఙ్గిసమాపత్తితో వుట్ఠితో నామ హోతి. సఞ్ఞావేదయితఅపగమో ఏవ అపగమవిమోక్ఖో.

ఇదం వుట్ఠానన్తి ఇదం యథావుత్తం కోసల్లం వుట్ఠానహేతుభావతో వుట్ఠానం. తథా హి వుత్తం ‘‘వోదానమ్పి తమ్హా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠాన’’న్తి (విభ. ౮౨౮). ఇమాయ పన వుట్ఠానపాళియా అసఙ్గహితత్తా ‘‘నిరోధసమాపత్తియా వుట్ఠానం పాళిముత్తకవుట్ఠానం నామా’’తి సమ్మోహవినోదనియం (విభ. అట్ఠ. ౮౨౮) వుత్తం. యే పన ‘‘నిరోధతో ఫలసమాపత్తియా వుట్ఠాన’’న్తి పాళియం నత్థీతి వదేయ్యుం, తే ‘‘నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఫలసమాపత్తియా అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭) ఇమాయ పాళియా పటిసేధేతబ్బా.

౬౩. అయం చస్స ఆసయోతి ఏత్థ ఆసయజాననాదినా యేహి ఇన్ద్రియేహి యేహి పరోపరేహి సత్తా కల్యాణపాపాసయాదికా హోన్తి, తేసం పజాననం విభావేతీతి వేదితబ్బం. ఏవఞ్చ కత్వా ఇన్ద్రియపరోపరియత్తఆసయానుసయఞాణానం విసుం అసాధారణతా, ఇన్ద్రియపరోపరియత్తనానాధిముత్తికతాఞాణానం విసుం బలతా చ సిద్ధా హోతి.

థామగతోతి ఏత్థ థామగమనం నామ అఞ్ఞేసం అసాధారణో కామరాగాదీనం ఏవ ఆవేణికో సభావో వేదితబ్బో, యతో ‘‘థామగతో అనుసయం పజహతీ’’తి (పటి. మ. ౩.౨౧) వుత్తం.

ఆవజ్జనమత్తేనేవ సరతి ఆకఙ్ఖాయత్తవుత్తికత్తా. వుత్తఞ్హి ‘‘ఆకఙ్ఖపటిబద్ధం బుద్ధస్స భగవతో ఞాణం, మనసికారపటిబద్ధం బుద్ధస్స భగవతో ఞాణ’’న్తిఆది (మహాని. ౧౫౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫; పటి. మ. ౩.౫). సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం వియ హి సబ్బం భగవతో ఞాణం పరికమ్మనిరపేక్ఖన్తి.

౬౪. ఉపక్కిలేసవిముత్తత్తాతి ఏత్థ చిత్తాది ఏవ ఉపక్కిలేసా, నిబ్బత్తకస్స వా కమ్మస్స పారిబన్ధకిలేసా. కసిణకమ్మపరికమ్మఝాననిబ్బత్తనకసిణభావో చుద్దసవిధేన చిత్తపరిదమనం అభిఞ్ఞాభినీహారోతి సబ్బత్థాపి వీరియబలస్స బహూపకారత్తా వుత్తం ‘‘వీరియభావనాబలనిబ్బత్త’’న్తి. దిబ్బసదిసత్తాతి దిబ్బే భవన్తి దిబ్బం, యథావుత్తం పసాదచక్ఖు, దిబ్బం వియాతి దిబ్బం, అగ్గతం అభిఞ్ఞాణం. దిబ్బవిహారో చత్తారి రూపావచరజ్ఝానాని. తేసం వసేన నిబ్బత్తిత్వా పటిలద్ధబ్బత్తా దిబ్బం, తేన దిబ్బహేతుకత్తా దిబ్బన్తి వుత్తన్తి దస్సేతి. దిబ్బవిహారసన్నిస్సితత్తాతి రూపావచరచతుత్థజ్ఝానేన నిస్సయపచ్చయేన నిబ్బత్తత్తా, తేన దిబ్బనిస్సితం దిబ్బన్తి దస్సేతి. దివుసద్దం అక్ఖరచిన్తకా కీళాదీసు పఠన్తీతి వుత్తం ‘‘తం సబ్బం సద్దసత్థానుసారేన వేదితబ్బ’’న్తి. పురిమా హి తయో అత్థా కీళత్థస్స వసేన, ఇతరే జుతిగతిఅత్థవసేనేవ దస్సితాతి.

మనుస్సూపచారన్తి మనుస్సగోచరం. దట్ఠుం న సక్కా ఇత్తరఖణత్తా ఖణపచ్చుప్పన్నస్స. ‘‘ఆసన్నచుతికా’’తిఆదినా సన్తతిపచ్చుప్పన్నవసేన ‘‘చవమానే ఉపపజ్జమానే’’తి వుత్తన్తి దస్సేతి. ‘‘మోహనిస్సన్దయుత్తత్తా’’తిఆదినా సత్తానం హీనపణీతత్తాదిభావస్స మోహాదికమ్మనిదానహేతుకతం, నిస్సన్దఫలతఞ్చ దస్సేతి. దిబ్బచక్ఖుస్స పాదకం ఏతేసన్తి దిబ్బచక్ఖుపాదకాని. తేన వుత్తం ‘‘దిబ్బచక్ఖునా సహేవ ఇజ్ఝన్తీ’’తి. తాని హిస్స పరిభణ్డఞాణాని.

సమాదీయన్తీతి సమాదానాని, కమ్మాని సమాదానాని ఏతేసన్తి కమ్మసమాదానా. సమాదాతబ్బనానావిధకమ్మాతి అత్థో పురిమే అత్థే, దుతియే పన కమ్మాని సమాదాపేన్తీతి కమ్మసమాదానా, మిచ్ఛాదిట్ఠియా కమ్మసమాదానా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా, హేతుఅత్థే చేతం కరణవచనం.

తం వాచన్తి తం అరియానం ఉపవదనవాచం. తం చిత్తన్తి సముట్ఠాపకచిత్తం. తం దిట్ఠిన్తి యేన మిచ్ఛాగాహేన అరియే అనుద్ధంసేతి, మిచ్ఛాభినివేసం. అయమ్పేత్థ అత్థో – యథా నామ హేతుసమ్పన్నస్స భిక్ఖునో విసుద్ధం సీలం, సమాధిఞ్చ సమ్పాదేత్వా ఠితస్స దన్ధో సతుప్పాదో ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞా, సతి వా ఉపాదిసేసే అనాగామితా. ఏవమేవం యో అరియూపవాదీ యథావుత్తచిత్తదిట్ఠీహి అపక్కమిత్వా అప్పతిరూపం సభావం ‘‘మయా, భన్తే, తుమ్హాకం ఉపరి వుత్త’న్తి అచ్చయదేసనాయ తే న ఖమాపేతి, సో కాయస్స భేదా నిరయే ఏవాతి. తేసు పసన్నచిత్తస్స ఖమాపనఞ్హేత్థ తేసం వాచాదీనం పహానం పటినిస్సగ్గోవ. ఇతో సావజ్జతరం నామ అఞ్ఞం నత్థి సబ్బానత్థవిధానతో, సబ్బహితసుఖపరిధంసనతో చ.

కాయస్స భేదాతి ఇధ కాయసద్దో అత్తభావపరియాయోతి ఆహ ‘‘ఉపాదిన్నక్ఖన్ధపరిచ్చాగా’’తి. తదనన్తరన్తి తస్స మరణసఙ్ఖాతస్స ఖన్ధపరిచ్చాగస్స అనన్తరం. అభినిబ్బత్తక్ఖన్ధత్థో పరసద్దో, అనోరిమభూతవత్థువిసయో వా సియా, అవధివిసేసనమత్తం వా. తేసు పురిమం సన్ధాయాహ ‘‘అభినిబ్బత్తక్ఖన్ధగ్గహణే’’తి, పచ్ఛిమస్స పన వసేన ‘‘చుతితో ఉద్ధ’’న్తి.

వుత్తవిపరియాయేనాతి ‘‘సుట్ఠు చరితం, సోభనం వా చరిత’’న్తిఆదినా. హననన్తి ఘాతనం.

కారణాకారణన్తి ఠానాట్ఠానం. చేతనాచేతనాసమ్పయుత్తధమ్మే నిరయాదినిబ్బానగామిపటిపదాభూతే కమ్మన్తి గహేత్వా ఆహ ‘‘కమ్మపరిచ్ఛేదమేవా’’తి. కమ్మవిపాకన్తరం కమ్మవిపాకవిసేసో కమ్మవిపాకస్స విభాగో. అప్పేతుం న సక్కోతి అట్ఠమనవమబలాని వియ, తంసదిసం ఇద్ధివిధఞాణం వియ వికుబ్బితుం, ఏతేనస్స బలసదిసతఞ్చ నివారేతి. ఝానాదిఞాణం వియ వా అప్పేతుం, వికుబ్బితుఞ్చ. యదిపి హి ఝానాదిపచ్చవేక్ఖణాఞాణం ఇధ ఛట్ఠం బలన్తి తస్స సవితక్కసవిచారతా వుత్తా, తథాపి ఝానాదీహి వినా పచ్చవేక్ఖణా నత్థీతి ఝానాదిసహగతం ఞాణం తదన్తోగధం కత్వా ఏవం వుత్తం. అథ వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ఝానాదికిచ్చం వియ న సబ్బం బలకిచ్చం కాతుం సక్కోతీతి దస్సేతుం ‘‘ఝానం హుత్వా అప్పేతుం, ఇద్ధి హుత్వా వికుబ్బితుఞ్చ న సక్కోతీ’’తి (విభ. మూలటీ. ౮౩౧) వుత్తం, న పన కస్సచి బలస్స ఝానఇద్ధిభావోతి దట్ఠబ్బం.

విచయహారసమ్పాతవణ్ణనా నిట్ఠితా.