౧౪. అధిట్ఠానహారవిభఙ్గవణ్ణనా

౪౬. ధారయితబ్బాతి ఉపధారేతబ్బా, ఉపలక్ఖితబ్బాతి అత్థో. వుత్తమేవ ‘‘సామఞ్ఞవిసేసకప్పనాయ వోహారభావేన అనవట్ఠానతో’’తిఆదినా (నేత్తి. అట్ఠ. ౧౪).

తం తం ఫలన్తి నిరయాదిం తం తం ఫలం. అఞ్చితాతి గతా. యోనీతి ఏకజాతి. సమానవసేన మిస్సీభవతి ఏతాయాతి హి యోని, ఉపపత్తి. పేచ్చాతి మరిత్వా. ఉస్సన్నతాయాతి వితక్కబహులతాయ. ‘‘ఉస్సన్నత్తా’’తిపి వదన్తి. సస్సతాదీహి వా ఉస్సన్నత్తా. అసురజాతియా నిబ్బత్తాపనకో అసురజాతినిబ్బత్తనకో.

సఙ్ఖాతి పఞ్ఞా. పఞ్ఞాపధానా చ భావనాతి ఆహ ‘‘పటిసఙ్ఖాయ పటిపక్ఖభావనాయా’’తి.

౪౭. పత్థటభావేన పథవీ. సభావధారణట్ఠేన, నిస్సత్తనిజ్జీవట్ఠేన చ ధాతు. ఆపీయతి, అప్పాయతీతి వా ఆపో. తేజనవసేన తిక్ఖతావసేన, దహనవసేన వా తేజో. వాయనవసేన వేగగమనవసేన, సముదీరణవసేన వా వాయో. వీసతి ఆకారాతి కేసాదయో వీసతి కోట్ఠాసా, పకారా వా. కక్ఖళలక్ఖణాధికతాయ కేసాదీ కక్ఖళలక్ఖణా వుత్తా.

పాటియేక్కో పథవీధాతుకోట్ఠాసోతి పథవీకోట్ఠాసమత్తో, అత్తసుఞ్ఞధమ్మమత్తోతి అత్థో. సన్తప్పతీతి ఏత్థ సరీరపకతిమతిక్కమిత్వా ఉణ్హభావో సన్తాపో, సరీరదహనవసేన పవత్తో మహాదాహో, అయమేతేసం విసేసో. యేన చ జీరీయతీతి ఏకాహికాదిజరారోగేన జరీయతీతి చ అత్థో యుజ్జతి. ‘‘సతవారం తాపేత్వా తాపేత్వా ఉదకే పక్ఖిపిత్వా ఉద్ధటసప్పి సతధోతసప్పీ’’తి వదన్తి. రసరుధిరమంసమేదన్హారుఅట్ఠిఅట్ఠిమిఞ్జా రసాదయో. కేచి న్హారుం అపనేత్వా సుక్కం సత్తమం ధాతుం వదన్తి. వివేకన్తి విసుంభావం, విసదిసభావన్తి అత్థో. వత్థుసఙ్ఖాతో హి ఆహారో పరిణామం గచ్ఛన్తో పాణభక్ఖగహణిపదనియ ముత్తకరీసభావేహి వియ అత్తనాపి విసదిసరససఙ్ఖాతం విసుంభావం నిబ్బత్తేన్తో తబ్భావం గచ్ఛతీతి వుచ్చతి, తథా రసాదయోపి రుధిరాదికోట్ఠాసం. తేనాహ ‘‘రసాదిభావేన వివేకం గచ్ఛతీ’’తి.

సభావలక్ఖణతోతి అసుచిభావేన లక్ఖితబ్బతో.

౪౮. యాథావసరసలక్ఖణన్తి రసితబ్బోతి రసో, పటివిజ్ఝితబ్బో సభావో, అత్తనో రసో సరసో, యాథావో సరసో, యాథావసరసో యాథావసరసో ఏవ లక్ఖితబ్బత్తా లక్ఖణన్తి యాథావసరసలక్ఖణం. అథ వా యాథావసరసలక్ఖణన్తి అవిపరీతం అత్తనో పవత్తిసఙ్ఖాతం కిచ్చఞ్చేవ పీళనసఙ్ఖాతం లక్ఖణఞ్చ. ‘‘ఇదం కిచ్చం, ఇదం లక్ఖణ’’న్తి అవిజ్జాహేతు ఞాతుం న సక్కోతి, తబ్బిసయఞాణుప్పత్తిం నివారేన్తీ ఛాదేత్వా పరియోనన్ధిత్వా తిట్ఠతీతి వుత్తా. తేన వుత్తం ‘‘జానితుం పటివిజ్ఝితుం న దేతీ’’తి. తయిదమస్సా కిచ్చన్తి కిచ్చతో కథితా. కథితాతి చ వుత్తా, యతో చ అవిజ్జా అసమ్పటివేధరసాతి వుచ్చతి. జాయతి ఏత్థాతి జాతి, ఉప్పత్తిట్ఠానం. యదిపి నిరోధమగ్గే అవిజ్జా ఆరమ్మణం న కరోతి, తే పన జానితుకామస్స తప్పటిచ్ఛాదనవసేన అనిరోధమగ్గేసు నిరోధమగ్గగ్గహణస్స కారణభావేన పవత్తమానా తత్థ ఉప్పజ్జతీతి వుచ్చతి, తేసమ్పి అవిజ్జాయ ఉప్పత్తిట్ఠానతా హోతి, ఇతరేసం ఆరమ్మణభావేన చాతి.

అత్థానత్థన్తి హితాహితం. సమ్మోహవినోదనియం పన ‘‘అత్థత్థ’’న్తి (విభ. అట్ఠ. ౨౨౬) వుత్తం, తత్థ అత్థో ఏవ అత్థత్థోతి అత్థస్స అవిపరీతతాదస్సనత్థం దుతియేన అత్థసద్దేన విసేసనం. న హి ఞాణం అనత్థే ‘‘అత్థో’’తి గణ్హాతీతి. కారణాకారణన్తి ఏత్థాపి ఏవం దట్ఠబ్బం. అత్థత్థన్తి వా ఆమేడితవచనం సబ్బేసం అత్థానం పాకటకరణభావప్పకాసనత్థం, ఫలం ఫలన్తి అత్థో, హితపరియాయేపి ఏసేవ నయో. న్తి అత్థానత్థాదికం. ఆకారన్తి అత్థాదికారణమేవ.

పటివిద్ధస్స పున అవేక్ఖనా పచ్చవేక్ఖణా. దుచిన్తితచిన్తితాదిలక్ఖణస్స బాలస్స భావో బాల్యం. సమ్పజానాతీతి సమం పకారేహి జానాతి. బలవమోహో పమోహో. సమన్తతో మోహనం సమ్మోహో. దుగ్గతిగామికమ్మస్స విసేసపచ్చయత్తా అవిన్దియం. విన్దతీతి లభతి. అనవజ్జధమ్మానం విజ్జా వియ విసేసపచ్చయో న హోతీతి విన్దియం న విన్దతి. అయం అవిజ్జాయ వేమత్తతాతి అయం ‘‘దుక్ఖే అఞ్ఞాణ’’న్తిఆదినా కిచ్చజాతిలక్ఖణేహి వుత్తో అవిజ్జాయ అవిసేసో. విజ్జాతిఆదీనం వుత్తనయానసారేన అత్థో వేదితబ్బో.

పాసాణసక్ఖరవాలికావిరహితా భూమి సణ్హాతి ‘‘సణ్హట్ఠేనా’’తి వుత్తం.

తత్తకమేవ కాలన్తి పఞ్చకప్పసతాని. విభూతం సమత్తిక్కన్తం రూపసఞ్ఞాసఙ్ఖాతం రూపం ఏతాయాతి విభూతరూపం, సమాపత్తిన్తి పదత్థో. న హి కాచి అరూపసమాపత్తి రూపసఞ్ఞాసహగతా పవత్తీతి. నిరోధసమాపత్తియం వత్తబ్బమేవ నత్థి, తత్థ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా విసుం గహితత్తా వుత్తం ‘‘సేసారుప్పసమాపత్తియో’’తి.

దమథం అనుపగచ్ఛన్తో దుట్ఠస్సో ఖలుఙ్కస్సో. ఉత్తరిదమథాయాతి అరియమగ్గదమథాయ.

ఇతరోతి దుక్ఖాపటిపదో ఖిప్పాభిఞ్ఞో, సుఖాపటిపదో చ ఖిప్పాభిఞ్ఞో. ఉభయతోభాగేహీతి రూపకాయనామకాయభాగేహి. ఉభయతోతి విక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదవిముత్తివసేన.

అనేకోపీతి సభావేన అనేకోపి. ఏకసద్దాభిధేయ్యతాయాతి సామఞ్ఞసద్దాభిధేయ్యతాయ.

అధిట్ఠానహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.