౧. పారాజికనిద్దేసవణ్ణనా

౧. ఇదాని సబ్బసిక్ఖానం పన మూలభూతత్తా అధిసీలసిక్ఖావ పఠమం వుత్తా, తత్రాపి మహాసావజ్జత్తా, మూలచ్ఛేజ్జవసేన పవత్తనతో చ సబ్బపఠమం పారాజికం జానితబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘సం నిమిత్త’’న్త్యాదిమాహ. తత్థ మగ్గత్తయే సం నిమిత్తం పవేసన్తో భిక్ఖు చుతోతి అత్థో. సం నిమిత్తన్తి అత్తనో అఙ్గజాతం, సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన ఏకతిలబీజమత్తమ్పి అత్తనో అఙ్గజాతన్తి వుత్తం హోతి. భిక్ఖూతి అనిక్ఖిత్తసిక్ఖో. మగ్గత్తయేతి ఏత్థ మనుస్సామనుస్సతిరచ్ఛానగతానం వసేన తిస్సో ఇత్థియో, తయో ఉభతోబ్యఞ్జనకా, తయో పణ్డకా, తయో పురిసాతి పారాజికవత్థుభూతానం నిమిత్తానం నిస్సయా ద్వాదస సత్తా హోన్తి. తేసం వచ్చపస్సావముఖమగ్గవసేన తయో మగ్గా. తత్థ మనుస్సిత్థియా తయో, అమనుస్సిత్థియా తయో, తిరచ్ఛానగతిత్థియా తయోతి నవ, తథా మనుస్సుభతోబ్యఞ్జనకాదీనం. మనుస్సపణ్డకాదీనం పన వచ్చముఖమగ్గవసేన ద్వే ద్వేతి ఛ, తథా మనుస్సపురిసాదీనన్తి సబ్బేసం వసేన తింస మగ్గా హోన్తి. తే సబ్బే పరిగ్గహేత్వా ఇధ ‘‘మగ్గత్తయే’’తి వుత్తం, తస్మిం మగ్గత్తయే, ద్వాదసన్నం సత్తానం తీసు మగ్గేసు యత్థ కత్థచి మగ్గేతి అత్థో. చుతోతి సక్కత్తా వా బ్రహ్మత్తా వా చుతసత్తో వియ సాసనతో చుతో హోతి, పారాజికో హోతీతి అత్థో.

ఇదాని పవేసనం నామ న కేవలం అత్తుపక్కమేనేవ హోతి, పరూపక్కమేనాపి హోతి, తత్థాపి సేవనచిత్తే సతి పారాజికో హోతీతి దస్సనత్థం ‘‘పవేసనా’’త్యాది వుత్తం. తస్సత్థో – యో భిక్ఖు పవేసనట్ఠితఉద్ధరణపవిట్ఠక్ఖణేసు అఞ్ఞతరం ఖణం చేపి సాదియం సాదియన్తో సచేపి తస్మిం ఖణే సేవనచిత్తం ఉపట్ఠాపేన్తో, చుతో పారాజికో హోతి. యో పన సబ్బసో అసాదియన్తో ఆసీవిసముఖం అఙ్గారకాసుం పవిట్ఠం వియ చ మఞ్ఞతి, సో నిప్పరాధో హోతి. ఏత్థ పన ఠితం నామ సుక్కవిస్సట్ఠిసమయప్పత్తం. పఠమపారాజికం.

౨-౭. ఇదాని దుతియం దస్సేతుం ‘‘అదిన్నం మానుసం భణ్డ’’న్త్యాదిమాహ. తత్థ యో భిక్ఖు అదిన్నం మానుసం గరుకం భణ్డం పఞ్చవీసావహారేసు యేన కేనచి అవహారేన ఆదియన్తో చుతో భవేతి సమ్బన్ధో. అదిన్నన్తి యం కిఞ్చి పరపరిగ్గహితం సస్సామికం భణ్డం, తం తేహి సామికేహి కాయేన వా వాచాయ వా న దిన్నన్తి అదిన్నం, అనిస్సట్ఠం అపరిచ్చత్తం రక్ఖితం గోపితం మమాయితం పరపరిగ్గహితం. మనుస్సస్స ఇదన్తి మానుసం, మనుస్ససన్తకం, ‘‘భణ్డ’’న్తిమినా తుల్యాధికరణం. థేయ్యాయేకేనాతి థేయ్యాయ ఏకేన, ఏకేన అవహారేనాతి అత్థో. లిఙ్గభేదం కత్వా వుత్తం. ‘‘థేయ్యా కేనచీ’’తి వా పాఠో. తత్థ థేనోతి చోరో, థేనస్స భావో థేయ్యా, కరణత్థే చేతం పచ్చత్తవచనం, తస్మా కేనచి థేయ్యేన అవహారేనాతి అత్థో. ఆదియన్తి ఆదియన్తో గణ్హన్తో. పఞ్చవీసావహారేసూతి పఞ్చపఞ్చకే సమోధానేత్వా పఞ్చవీసతి అవహారా. తత్థ పఞ్చపఞ్చకాని నామ నానాభణ్డపఞ్చకం ఏకభణ్డపఞ్చకం సాహత్థికపఞ్చకం పుబ్బప్పయోగపఞ్చకం థేయ్యావహారపఞ్చకన్తి.

తత్థ సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకమిస్సకభణ్డవసేన నానాభణ్డపఞ్చకం, సవిఞ్ఞాణకభణ్డవసేన ఏకభణ్డపఞ్చకం. తత్థ నానాభణ్డవసేన తావ ఏవం వేదితబ్బో – యో ఆరామం అభియుఞ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. సామికస్స విమతిం ఉప్పాదేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. సామికో ‘‘న మయ్హం భవిస్సతీ’’తి ధురం నిక్ఖిపతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. అఞ్ఞస్స భణ్డం హరన్తో సీసే భారం థేయ్యచిత్తో ఆమసతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. ఫన్దాపేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. ఖన్ధం ఓరోపేతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. ఉపనిక్ఖిత్తం భణ్డం ‘‘దేహి మే భణ్డ’’న్తి వుచ్చమానో ‘‘నాహం గణ్హామీ’’తి భణతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. సామికస్స విమతిం ఉప్పాదేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. సామికో ‘‘న మయ్హం దస్సతీ’’తి ధురం నిక్ఖిపతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. ‘‘సహభణ్డహారకం నేస్సామీ’’తి పఠమం పాదం సఙ్కామేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. దుతియం పాదం సఙ్కామేతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. థలట్ఠం భణ్డం థేయ్యచిత్తో ఆమసతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. ఫన్దాపేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. ఠానా చావేతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. అయమేత్థ నానాభణ్డవసేన యోజనా. ఏకభణ్డవసేన పన సస్సామికం దాసం వా తిరచ్ఛానం వా యథావుత్తేన అభియోగాదినా నయేన ఆదియతి వా హరతి వా అవహరతి వా ఇరియాపథం కోపేతి వా ఠానా చావేతి వాతి. అయమేత్థ ఏకభణ్డవసేన యోజనా.

పఞ్చ అవహారా సాహత్థికో ఆణత్తికో నిస్సగ్గియో అత్థసాధకో ధురనిక్ఖేపోతి. తత్థ సాహత్థికో నామ పరస్స భణ్డం సహత్థా అవహరతి. ఆణత్తికో నామ ‘‘అసుకస్స భణ్డం అవహరా’’తి అఞ్ఞం ఆణాపేతి. నిస్సగ్గియో నామ అన్తోసుఙ్కఘాతే ఠితో బహిసుఙ్కఘాతం పాతేతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. అత్థసాధకో నామ ‘‘అసుకం భణ్డం యదా సక్కోసి, తదా అవహరా’’తి ఆణాపేతి. తత్థ సచే పరో అనన్తరాయికో హుత్వా తం అవహరతి, ఆణాపకో ఆణత్తిక్ఖణేయేవ పారాజికో హోతి, అవహారకో పన అవహటకాలే, అయం అత్థసాధకో. ధురనిక్ఖేపో పన ఉపనిక్ఖిత్తభణ్డవసేన వేదితబ్బోతి ఇదం సాహత్థికపఞ్చకం.

అపరేపి పఞ్చ అవహారా పుబ్బప్పయోగో సహప్పయోగో సంవిధావహారో సఙ్కేతకమ్మం నిమిత్తకమ్మన్తి. తత్థ ఆణత్తివసేన పుబ్బప్పయోగో వేదితబ్బో, ఠానాచావనవసేన సహప్పయోగో. సంవిధావహారో నామ సమ్బహులా భిక్ఖూ ‘‘అముకం నామ గేహం గన్త్వా, ఛదనం వా భిన్దిత్వా, సన్ధిం వా ఛిన్దిత్వా భణ్డం హరిస్సామా’’తి సంవిదహిత్వా గచ్ఛన్తి, తేసు ఏకో భణ్డం అవహరతి, తస్సుద్ధారే సబ్బేసం పారాజికం. సఙ్కేతకమ్మం నామ సఞ్జాననకమ్మం కాలపరిచ్ఛేదవసేన సఞ్ఞాకరణం. ఏత్థ చ ‘‘పురేభత్తం అవహరా’’తి వుత్తే అజ్జ వా పురేభత్తం అవహరతు, స్వే వా అనాగతే సంవచ్ఛరే వా, నత్థి విసఙ్కేతో, సఙ్కేతకారకస్స ఆణత్తిక్ఖణే, ఇతరస్స ఠానా చావనేతి ఏవం ఆపత్తి ఉభిన్నం పారాజికస్స. నిమిత్తకమ్మం నామ సఞ్ఞుప్పాదనత్థం కస్సచి నిమిత్తస్స కరణం అక్ఖినిఖణనహత్థాలఙ్ఘనపాణిప్పహారఅఙ్గులిఫోటనగీవున్నామనఉక్కాసనాదినా అనేకప్పకారం. అవహారకో ఆణాపకేన యం నిమిత్తసఞ్ఞం కత్వా వుత్తం, తం ‘‘ఏత’’న్తి మఞ్ఞమానో తమేవ అవహరతి, ఉభిన్నం పారాజికం. యం ‘‘అవహరా’’తి వుత్తం, తం ‘‘ఏత’’న్తి మఞ్ఞమానో అఞ్ఞం తస్మింయేవ ఠానే ఠపితం అవహరతి, మూలట్ఠస్స అనాపత్తి. ఇదం పుబ్బప్పయోగపఞ్చకం.

అపరేపి పఞ్చ అవహారా థేయ్యావహారో పసయ్హావహారో పరికప్పావహారో పటిచ్ఛన్నావహారో కుసావహారోతి. తత్థ యో కూటమానకూటకహాపణాదీహి వఞ్చేత్వా గణ్హాతి, తస్సేవం గణ్హతో అవహారో థేయ్యావహారో. యో సన్తజ్జేత్వా సయం దస్సేత్వా తేసం సన్తకం గణ్హాతి, యో వా అత్తనో పత్తబలితో చ అధికం బలక్కారేన గణ్హాతి రాజరాజమహామత్తాదయో వియ, తస్సేవం గణ్హతో అవహారో పసయ్హావహారో. పరికప్పేత్వా గణ్హతో పనావహారో పరికప్పావహారో. సో దువిధో భణ్డోకాసపరికప్పవసేన. తత్ర యో ‘‘సాటకో చే, గణ్హిస్సామి, సుత్తం చే, న గణ్హిస్సామీ’’తి పరికప్పేత్వా అన్ధకారే పసిబ్బకం గణ్హాతి, తత్ర సాటకో చే, ఉద్ధారేయేవ పారాజికం, సుత్తం చే హోతి, రక్ఖతి. అయం భణ్డపరికప్పో నామ. యో ఠానం పరికప్పేత్వా భణ్డం గణ్హాతి, తస్స తం పరికప్పితపరిచ్ఛేదం అతిక్కన్తమత్తే పారాజికం. అయం ఓకాసపరికప్పో నామ. ఏవమిమేసం ద్విన్నం పరికప్పానం వసేన పరికప్పేత్వా గణ్హతో అవహారో పరికప్పావహారో. పటిచ్ఛాదేత్వా పరస్స భణ్డం గణ్హతో అవహారో పటిచ్ఛన్నావహారో నామ. కుసం సఙ్కామేత్వా అవహరణం కుసావహారో. యో కుసం పాతేత్వా చీవరే భాజియమానే అత్తనో కోట్ఠాసస్స సమీపే ఠితం అప్పగ్ఘతరం వా మహగ్ఘతరం వా సమసమం వా పరస్స కోట్ఠాసం దిస్వా సచే పఠమతరం పరకోట్ఠాసతో కుసదణ్డకం ఉద్ధరతి, అత్తనో కోట్ఠాసే పాతేతుకామతాయ ఉద్ధారే రక్ఖతి, పాతనేపి రక్ఖతి, అత్తనో కోట్ఠాసతో పన కుసదణ్డం ఉద్ధరతి, ఉద్ధారే రక్ఖతి, తం ఉద్ధరిత్వా పరకోట్ఠాసే పాతేన్తస్స హత్థతో ముత్తమత్తే పారాజికం. అయం కుసావహారో నామాతి ఇమేసు పఞ్చవీసావహారేసు యేన కేనచి అవహారేన గణ్హన్తో పారాజికో భవేతి అత్థో.

గరుకన్తి పఞ్చమాసకం. వీసతిమాసకో హి కహాపణో, కహాపణస్స చతుత్థో భాగో పాదో నామ, తస్మా పఞ్చమాసకం వా పాదం వా గరుకన్తి వేదితబ్బం. తత్థ ‘‘చత్తారో వీహయో గుఞ్జా, ద్వే గుఞ్జా మాసకో భవే’’తి వచనతో వీహివసేన చత్తాలీస వీహయో దస గుఞ్జా పఞ్చమాసకోతి వేదితబ్బో. యం పన సామణేరసిక్ఖాయం ‘‘వీసతివీహీ’’తి వుత్తం, తం నేవ పాళియం, న అట్ఠకథాయం అత్థి, వీమంసితబ్బమేతం. దుతియపారాజికం.

౮. ఇదాని తతియం దస్సేతుం ‘‘మనుస్సపాణం పాణో’’త్యాది వుత్తం. తత్థ యో భిక్ఖు ‘‘మనుస్సపాణో’’ ఇతి జానన్తో వధకచిత్తేన మనుస్సపాణం జీవితా వియోజేతి, సో భిక్ఖు సాసనా పారాజికో హోతీతి సముదాయత్థో.

మనుస్సపాణన్తి మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిచిత్తేన సహుప్పన్నం అతిపరిత్తం కలలరూపం ఆదిం కత్వా పకతియా వీసవస్ససతాయుకస్స సత్తస్స యావ మరణకాలా ఏత్థన్తరే అనుపుబ్బేన వుద్ధిప్పత్తో అత్తభావో, ఏసో మనుస్సపాణో నామ, ఏవరూపం మనుస్సపాణన్తి అత్థో. పాణోతి జానన్తి ‘‘పాణో’’ ఇతి జానన్తో ‘‘తం జీవితా వోరోపేమీ’’తి జానన్తో. వధకచేతసాతి వధకచిత్తేన, ఇత్థమ్భూతే కరణవచనం, వధకచిత్తో హుత్వా మరణాధిప్పాయో హుత్వాతి వుత్తం హోతి. జీవితాతి జీవితిన్ద్రియతో. యోతి అనియమవచనం. సోతి ఏతేన నియమనం వేదితబ్బం. వియోజేతీతి వుత్తప్పకారం మనుస్సవిగ్గహం కలలకాలేపి తాపనమద్దనేహి వా భేసజ్జసమ్పదానేన వా తతో వా ఉద్ధమ్పి తదనురూపేన ఉపక్కమేన జీవితా వియోజేతీతి అత్థో. సాసనాతి పరాపుబ్బజిధాతుప్పయోగే నిస్సక్కవచనం, తేన సత్థుసాసనతోతి అత్థో. పరాజితోతి పరాజయమాపన్నో. హోతీతి పాఠసేసో. తతియపారాజికం.

౯. ఇదాని చతుత్థం దస్సేతుం ‘‘ఝానాదిభేద’’న్త్యాది వుత్తం. తత్థ యో భిక్ఖు అఞ్ఞాపదేసఞ్చ అధిమానఞ్చ వజ్జేత్వా హదయే అసన్తం ఝానాదిభేదం ధమ్మం మనుస్సజాతికస్స సత్తస్స వదేయ్య, తస్మిం ఖణే ఞాతే సో తతో సాసనా పారాజికో ఏవ హోతీతి అత్థో.

ఝానాదిభేదన్తి ‘‘ఝానం విమోక్ఖో సమాధి సమాపత్తి ఞాణదస్సనం మగ్గభావనా ఫలసచ్ఛికిరియా కిలేసప్పహానం వినీవరణతా చిత్తస్స సుఞ్ఞాగారే అభిరతీ’’తి (పారా. ౧౯౮) ఏవం వుత్తం ఝానాదిభేదం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం. హదయేతి చిత్తే. అసన్తన్తి అసంవిజ్జమానం. అఞ్ఞాపదేసన్తి ‘‘యో తే విహారే వసి, సో భిక్ఖు పఠమస్స ఝానస్స లాభీ’’తిఆదినా నయేన అఞ్ఞాపదేసం వజ్జేత్వాతి అత్థో. వినాతి వజ్జనత్థే నిపాతో, తస్స వజ్జేత్వాతి అత్థో. అధిమానన్తి ‘‘అధిగతా మయా’’తి ఏవం ఉప్పన్నం మానన్తి అత్థో. అధిగతో మానోతి విగ్గహో, తం అధిమానం వజ్జేత్వాతి అత్థో. మనుస్సజాతిస్సాతి మనుస్సజాతికస్స, న దేవబ్రహ్మాదీసు అఞ్ఞతరస్సాతి అత్థో. వదేయ్యాతి ఆరోచేయ్య. ఞాతక్ఖణేతి ఞాతే ఖణేతి ఛేదో, తస్మిం తేనారోచితక్ఖణే మనుస్సజాతికేన ఞాతేతి అత్థో. తేనాతి నిస్సక్కే కరణవచనం, తతో సాసనతో పారాజికోతి అత్థో. చతుత్థపారాజికం.

పారాజికనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.