మూలసిక్ఖా-టీకా
గన్థారమ్భకథా
సబ్బకామదదం సబ్బరతనే రతనత్తయం;
ఉత్తమం ఉత్తమతరం, వన్దిత్వా వన్దనారహం.
చరణే బ్రహ్మచారీనం, ఆచరియానం సిరం మమ;
ఠపేత్వాన కరిస్సామి, మూలసిక్ఖత్థవణ్ణనం.
గన్థారమ్భకథావణ్ణనా
తత్థాదో తావ సబ్బసక్కతస్స సబ్బసత్తుత్తమస్స సత్థునో పణామం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నత్వా నాథ’’న్త్యాది. నాథం చతూహి నాథఙ్గేహి సమన్నాగతం భగవన్తం నత్వా వన్దిత్వా ఆదో ఆదిమ్హి ఉపసమ్పన్నతో పట్ఠాయ నవకేన భిక్ఖునా అధునా పబ్బజితేన ఉపసమ్పన్నేన మూలభాసాయ మాగధభాసాయ సిక్ఖితుం సమాసతో సఙ్ఖేపేన మూలసిక్ఖం అహం పవక్ఖామీతి పిణ్డత్థో.
అయం పన అవయవత్థో – నత్వాతి తన్నిన్నతప్పోణతప్పబ్భారో హుత్వా కాయవచీమనోద్వారేహి వన్దిత్వాతి అత్థో. నాథతీతి నాథో, వేనేయ్యానం హితసుఖం మేత్తాయనవసేన ఆసీసతి పత్థేతీతి అత్థో, అథ వా నాథతి వేనేయ్యగతే కిలేసే ఉపతాపేతీతి అత్థో, నాథతి వా యాచతీతి అత్థో. భగవా హి ‘‘సాధు, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాలేన కాలం అత్తసమ్పత్తిం పచ్చవేక్ఖేయ్యా’’తిఆదినా (అ. ని. ౮.౭) సత్తానం తం తం హితప్పటిపత్తిం యాచిత్వాపి కరుణాయ సముస్సాహితో తే తత్థ నియోజేతి. పరమేన వా చిత్తిస్సరియేన సమన్నాగతో సబ్బసత్తే ఈసతి అభిభవతీతి పరమిస్సరో భగవా ‘‘నాథో’’తి వుచ్చతి. సబ్బో చాయమత్థో సద్దసత్థానుసారతో వేదితబ్బో. పవక్ఖామీతి పకారేన కథేస్సామి. మూలసిక్ఖాతి అధిసీలఅధిచిత్తఅధిపఞ్ఞావసేన తిస్సోపి సిక్ఖా, ఉపసమ్పన్నస్స సుప్పతిట్ఠితభావసాధనట్ఠేన మూలా చ సా సిక్ఖితబ్బతో సిక్ఖా చాతి మూలసిక్ఖా. గన్థవసేనేత్థ సఙ్ఖిపిత్వా వుత్తత్తా తద్దీపనో గన్థో ‘‘మూలసిక్ఖా’’తి వుచ్చతి.
తత్థ కతమం సీలం, కతమం అధిసీలం, కతమం చిత్తం, కతమం అధిచిత్తం, కతమా పఞ్ఞా, కతమా అధిపఞ్ఞాతి? వుచ్చతే – పఞ్చఙ్గఅట్ఠఙ్గదసఙ్గసీలం తావ సీలమేవ. పాతిమోక్ఖసంవరసీలం పన ‘‘అధిసీల’’న్తి వుచ్చతి. తఞ్హి సూరియో వియ పజ్జోతానం, సినేరు వియ పబ్బతానం సబ్బలోకియసీలానం అధికఞ్చేవ ఉత్తమఞ్చ. పాతిమోక్ఖసంవరతోపి చ మగ్గఫలసమ్పయుత్తమేవ సీలం అధిసీలం, తం పన ఇధ నాధిప్పేతం. న హి తం సిక్ఖన్తో మేథునం ధమ్మం పటిసేవతి. కామావచరాని పన అట్ఠ కుసలచిత్తాని, లోకియఅట్ఠసమాపత్తిచిత్తాని చ ఏకజ్ఝం కత్వా చిత్తమేవ. విపస్సనాపాదకం అట్ఠసమాపత్తిచిత్తం పన ‘‘అధిచిత్త’’న్తి వుచ్చతి. తఞ్హి సబ్బలోకియచిత్తానం అధికఞ్చేవ ఉత్తమఞ్చ. తతోపి చ మగ్గఫలచిత్తమేవ అధిచిత్తం, తం పన ఇధ నాధిప్పేతం. న హి తం సిక్ఖన్తో మేథునం ధమ్మం పటిసేవతి. ‘‘అత్థి దిన్నం, అత్థి యిట్ఠ’’న్తిఆదినయప్పవత్తం కమ్మస్సకతాఞాణం పఞ్ఞా, తిలక్ఖణాకారపరిచ్ఛేదకం పన విపస్సనాఞాణం ‘‘అధిపఞ్ఞా’’తి వుచ్చతి. సా హి సబ్బలోకియపఞ్ఞానం అధికా చేవ ఉత్తమా చ. తతోపి చ మగ్గఫలపఞ్ఞావ అధిపఞ్ఞా, సా పన ఇధ నాధిప్పేతా. న హి తం సిక్ఖన్తో మేథునం ధమ్మం పటిసేవతి.
తాసు తీసు అధిసీలసిక్ఖా చారిత్తవారిత్తవసేన దువిధమ్పి సీలం యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానేన, తప్పటిపక్ఖే కిలేసే తదఙ్గప్పహానవసేన పజహన్తేన సిక్ఖితబ్బా. అధిచిత్తసిక్ఖా యథావుత్తేసు ఆరమ్మణేసు అభియోగవసేన ఝానప్పటిపక్ఖానం నీవరణగణానం విక్ఖమ్భనప్పహానం కురుమానేన సిక్ఖితబ్బా. అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా పన యథానురూపం తదఙ్గప్పహానసముచ్ఛేదవసేన సానుసయే కిలేసే సముచ్ఛిన్దన్తేన సిక్ఖితబ్బా. తస్మా సుప్పతిట్ఠితభావసాధనట్ఠేన మూలా చ సా సిక్ఖితబ్బతో సిక్ఖా చాతి మూలసిక్ఖా, కమ్మవచనిచ్ఛాయం ‘‘మూలసిక్ఖ’’న్తి వుత్తం.
సమాసీయతే సఙ్ఖిపీయతేతి సమాసో, తతో సమాసతో. సమగ్గేన సఙ్ఘేన ఞత్తిచతుత్థేన కమ్మేన అకుప్పేన ఠానారహేన ఉపసమ్పన్నోతి భిక్ఖు. తత్థ సబ్బన్తిమేన పరియాయేన పఞ్చవగ్గకరణీయే కమ్మే యావతికా భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తా, తేసం ఆగతత్తా, ఛన్దారహానం ఛన్దస్స ఆహటత్తా, సమ్ముఖీభూతానఞ్చ అప్పటిక్కోసనతో ఏకస్మిం కమ్మే సమగ్గభావం ఉపగతేన సఙ్ఘేన తీహి అనుస్సావనాహి ఏకాయ ఞత్తియా కాతబ్బకమ్మసఙ్ఖాతేన ఞత్తిచతుత్థేన ధమ్మికేన వినయకమ్మేన వత్థుఞత్తిఅనుస్సావనసీమాపరిసాసమ్పత్తిసమ్పన్నత్తా అకోపేతబ్బతం, అప్పటిక్కోసితబ్బతం ఉపగతేన ఠానారహేన కారణారహేన సత్థుసాసనారహేన ఉపసమ్పన్నో నామ, ఉపరిభావం సమాపన్నో పత్తోతి అత్థో. భిక్ఖుభావో హి ఉపరిభావో. తఞ్చేస యథావుత్తేన కమ్మేన సమాపన్నత్తా ‘‘ఉపసమ్పన్నో’’తి వుచ్చతి, తేన భిక్ఖునా. ఊనపఞ్చవస్సతాయ నవకో, తేన నవకేన అధునా పబ్బజితేన, అచిరపబ్బజితేనాతి వుత్తం హోతి. ఆదోతి ఆదిమ్హియేవాతి అత్థో, ఆదితో పట్ఠాయాతి వా. అపి చ థేరో ‘‘ఆదో’’తి వచనేన సద్ధాపబ్బజితానం కులపుత్తానం ఆలసియదోసేన, అప్పటిపజ్జన్తానం అఞ్ఞాణదోసేన చ అఞ్ఞథా పటిపజ్జన్తానం సంవేగం జనేతి. కథం? అతిదుల్లభం ఖణం సమవాయం పటిలభిత్వా తఙ్ఖణం న కుసీతేన వా నిరత్థకకథాపసుతేన వా వీతినామేతబ్బం, కిం కాతబ్బం? ఆదితో పట్ఠాయ నిరన్తరమేవ తీసు సిక్ఖాసు ఆదరో జనేతబ్బోతి.
‘‘సా మాగధీ మూలభాసా, నరా యాయాదికప్పికా;
బ్రహ్మానో చస్సుతాలాపా, సమ్బుద్ధా చాపి భాసరే’’తి. –
వచనతో మూలభాసాయాతి మాగధమూలాయ భాసాయ, సభావనిరుత్తియా భాసాయాతి వుత్తం హోతి. సిక్ఖితున్తి ఉగ్గణ్హితుం.
౧. పారాజికనిద్దేసవణ్ణనా
౧. ఇదాని సబ్బసిక్ఖానం పన మూలభూతత్తా అధిసీలసిక్ఖావ పఠమం వుత్తా, తత్రాపి మహాసావజ్జత్తా, మూలచ్ఛేజ్జవసేన పవత్తనతో చ సబ్బపఠమం పారాజికం జానితబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘సం నిమిత్త’’న్త్యాదిమాహ. తత్థ మగ్గత్తయే సం నిమిత్తం పవేసన్తో భిక్ఖు చుతోతి అత్థో. సం నిమిత్తన్తి అత్తనో అఙ్గజాతం, సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన ఏకతిలబీజమత్తమ్పి అత్తనో అఙ్గజాతన్తి వుత్తం హోతి. భిక్ఖూతి అనిక్ఖిత్తసిక్ఖో. మగ్గత్తయేతి ఏత్థ మనుస్సామనుస్సతిరచ్ఛానగతానం వసేన తిస్సో ఇత్థియో, తయో ఉభతోబ్యఞ్జనకా, తయో పణ్డకా, తయో పురిసాతి పారాజికవత్థుభూతానం నిమిత్తానం నిస్సయా ద్వాదస సత్తా హోన్తి. తేసం వచ్చపస్సావముఖమగ్గవసేన తయో మగ్గా. తత్థ మనుస్సిత్థియా తయో, అమనుస్సిత్థియా తయో, తిరచ్ఛానగతిత్థియా తయోతి నవ, తథా మనుస్సుభతోబ్యఞ్జనకాదీనం. మనుస్సపణ్డకాదీనం పన వచ్చముఖమగ్గవసేన ద్వే ద్వేతి ఛ, తథా మనుస్సపురిసాదీనన్తి సబ్బేసం వసేన తింస మగ్గా హోన్తి. తే సబ్బే పరిగ్గహేత్వా ఇధ ‘‘మగ్గత్తయే’’తి వుత్తం, తస్మిం మగ్గత్తయే, ద్వాదసన్నం సత్తానం తీసు మగ్గేసు యత్థ కత్థచి మగ్గేతి అత్థో. చుతోతి సక్కత్తా వా బ్రహ్మత్తా వా చుతసత్తో వియ సాసనతో చుతో హోతి, పారాజికో హోతీతి అత్థో.
ఇదాని పవేసనం నామ న కేవలం అత్తుపక్కమేనేవ హోతి, పరూపక్కమేనాపి హోతి, తత్థాపి సేవనచిత్తే సతి పారాజికో హోతీతి దస్సనత్థం ‘‘పవేసనా’’త్యాది వుత్తం. తస్సత్థో – యో భిక్ఖు పవేసనట్ఠితఉద్ధరణపవిట్ఠక్ఖణేసు అఞ్ఞతరం ఖణం చేపి సాదియం సాదియన్తో సచేపి తస్మిం ఖణే సేవనచిత్తం ఉపట్ఠాపేన్తో, చుతో పారాజికో హోతి. యో పన సబ్బసో అసాదియన్తో ఆసీవిసముఖం అఙ్గారకాసుం పవిట్ఠం వియ చ మఞ్ఞతి, సో నిప్పరాధో హోతి. ఏత్థ పన ఠితం నామ సుక్కవిస్సట్ఠిసమయప్పత్తం. పఠమపారాజికం.
౨-౭. ఇదాని దుతియం దస్సేతుం ‘‘అదిన్నం మానుసం భణ్డ’’న్త్యాదిమాహ. తత్థ యో భిక్ఖు అదిన్నం మానుసం గరుకం భణ్డం పఞ్చవీసావహారేసు యేన కేనచి అవహారేన ఆదియన్తో చుతో భవేతి సమ్బన్ధో. అదిన్నన్తి యం కిఞ్చి పరపరిగ్గహితం సస్సామికం భణ్డం, తం తేహి సామికేహి కాయేన వా వాచాయ వా న దిన్నన్తి అదిన్నం, అనిస్సట్ఠం అపరిచ్చత్తం రక్ఖితం గోపితం మమాయితం పరపరిగ్గహితం. మనుస్సస్స ఇదన్తి మానుసం, మనుస్ససన్తకం, ‘‘భణ్డ’’న్తిమినా తుల్యాధికరణం. థేయ్యాయేకేనాతి థేయ్యాయ ఏకేన, ఏకేన అవహారేనాతి అత్థో. లిఙ్గభేదం కత్వా వుత్తం. ‘‘థేయ్యా కేనచీ’’తి వా పాఠో. తత్థ థేనోతి చోరో, థేనస్స భావో థేయ్యా, కరణత్థే చేతం పచ్చత్తవచనం, తస్మా కేనచి థేయ్యేన అవహారేనాతి అత్థో. ఆదియన్తి ఆదియన్తో గణ్హన్తో. పఞ్చవీసావహారేసూతి పఞ్చపఞ్చకే సమోధానేత్వా పఞ్చవీసతి అవహారా. తత్థ పఞ్చపఞ్చకాని నామ నానాభణ్డపఞ్చకం ఏకభణ్డపఞ్చకం సాహత్థికపఞ్చకం పుబ్బప్పయోగపఞ్చకం థేయ్యావహారపఞ్చకన్తి.
తత్థ సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకమిస్సకభణ్డవసేన నానాభణ్డపఞ్చకం, సవిఞ్ఞాణకభణ్డవసేన ఏకభణ్డపఞ్చకం. తత్థ నానాభణ్డవసేన తావ ఏవం వేదితబ్బో – యో ఆరామం అభియుఞ్జతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. సామికస్స విమతిం ఉప్పాదేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. సామికో ‘‘న మయ్హం భవిస్సతీ’’తి ధురం నిక్ఖిపతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. అఞ్ఞస్స భణ్డం హరన్తో సీసే భారం థేయ్యచిత్తో ఆమసతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. ఫన్దాపేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. ఖన్ధం ఓరోపేతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. ఉపనిక్ఖిత్తం భణ్డం ‘‘దేహి మే భణ్డ’’న్తి వుచ్చమానో ‘‘నాహం గణ్హామీ’’తి భణతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. సామికస్స విమతిం ఉప్పాదేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. సామికో ‘‘న మయ్హం దస్సతీ’’తి ధురం నిక్ఖిపతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. ‘‘సహభణ్డహారకం నేస్సామీ’’తి పఠమం పాదం సఙ్కామేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. దుతియం పాదం సఙ్కామేతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. థలట్ఠం భణ్డం థేయ్యచిత్తో ఆమసతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. ఫన్దాపేతి, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్స. ఠానా చావేతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. అయమేత్థ నానాభణ్డవసేన యోజనా. ఏకభణ్డవసేన పన సస్సామికం దాసం వా తిరచ్ఛానం వా యథావుత్తేన అభియోగాదినా నయేన ఆదియతి వా హరతి వా అవహరతి వా ఇరియాపథం కోపేతి వా ఠానా చావేతి వాతి. అయమేత్థ ఏకభణ్డవసేన యోజనా.
పఞ్చ అవహారా సాహత్థికో ఆణత్తికో నిస్సగ్గియో అత్థసాధకో ధురనిక్ఖేపోతి. తత్థ సాహత్థికో నామ పరస్స భణ్డం సహత్థా అవహరతి. ఆణత్తికో నామ ‘‘అసుకస్స భణ్డం అవహరా’’తి అఞ్ఞం ఆణాపేతి. నిస్సగ్గియో నామ అన్తోసుఙ్కఘాతే ఠితో బహిసుఙ్కఘాతం పాతేతి, ఆపత్తి పారాజికస్స. అత్థసాధకో నామ ‘‘అసుకం భణ్డం యదా సక్కోసి, తదా అవహరా’’తి ఆణాపేతి. తత్థ సచే పరో అనన్తరాయికో హుత్వా తం అవహరతి, ఆణాపకో ఆణత్తిక్ఖణేయేవ పారాజికో హోతి, అవహారకో పన అవహటకాలే, అయం అత్థసాధకో. ధురనిక్ఖేపో పన ఉపనిక్ఖిత్తభణ్డవసేన వేదితబ్బోతి ఇదం సాహత్థికపఞ్చకం.
అపరేపి పఞ్చ అవహారా పుబ్బప్పయోగో సహప్పయోగో సంవిధావహారో సఙ్కేతకమ్మం నిమిత్తకమ్మన్తి. తత్థ ఆణత్తివసేన పుబ్బప్పయోగో వేదితబ్బో, ఠానాచావనవసేన సహప్పయోగో. సంవిధావహారో నామ సమ్బహులా భిక్ఖూ ‘‘అముకం నామ గేహం గన్త్వా, ఛదనం వా భిన్దిత్వా, సన్ధిం వా ఛిన్దిత్వా భణ్డం హరిస్సామా’’తి సంవిదహిత్వా గచ్ఛన్తి, తేసు ఏకో భణ్డం అవహరతి, తస్సుద్ధారే సబ్బేసం పారాజికం. సఙ్కేతకమ్మం నామ సఞ్జాననకమ్మం కాలపరిచ్ఛేదవసేన సఞ్ఞాకరణం. ఏత్థ చ ‘‘పురేభత్తం అవహరా’’తి వుత్తే అజ్జ వా పురేభత్తం అవహరతు, స్వే వా అనాగతే సంవచ్ఛరే వా, నత్థి విసఙ్కేతో, సఙ్కేతకారకస్స ఆణత్తిక్ఖణే, ఇతరస్స ఠానా చావనేతి ఏవం ఆపత్తి ఉభిన్నం పారాజికస్స. నిమిత్తకమ్మం నామ సఞ్ఞుప్పాదనత్థం కస్సచి నిమిత్తస్స కరణం అక్ఖినిఖణనహత్థాలఙ్ఘనపాణిప్పహారఅఙ్గులిఫోటనగీవున్నామనఉక్కాసనాదినా అనేకప్పకారం. అవహారకో ఆణాపకేన యం నిమిత్తసఞ్ఞం కత్వా వుత్తం, తం ‘‘ఏత’’న్తి మఞ్ఞమానో తమేవ అవహరతి, ఉభిన్నం పారాజికం. యం ‘‘అవహరా’’తి వుత్తం, తం ‘‘ఏత’’న్తి మఞ్ఞమానో అఞ్ఞం తస్మింయేవ ఠానే ఠపితం అవహరతి, మూలట్ఠస్స అనాపత్తి. ఇదం పుబ్బప్పయోగపఞ్చకం.
అపరేపి పఞ్చ అవహారా థేయ్యావహారో పసయ్హావహారో పరికప్పావహారో పటిచ్ఛన్నావహారో కుసావహారోతి. తత్థ యో కూటమానకూటకహాపణాదీహి వఞ్చేత్వా గణ్హాతి, తస్సేవం గణ్హతో అవహారో థేయ్యావహారో. యో సన్తజ్జేత్వా సయం దస్సేత్వా తేసం సన్తకం గణ్హాతి, యో వా అత్తనో పత్తబలితో చ అధికం బలక్కారేన గణ్హాతి రాజరాజమహామత్తాదయో వియ, తస్సేవం గణ్హతో అవహారో పసయ్హావహారో. పరికప్పేత్వా గణ్హతో పనావహారో పరికప్పావహారో. సో దువిధో భణ్డోకాసపరికప్పవసేన. తత్ర యో ‘‘సాటకో చే, గణ్హిస్సామి, సుత్తం చే, న గణ్హిస్సామీ’’తి పరికప్పేత్వా అన్ధకారే పసిబ్బకం గణ్హాతి, తత్ర సాటకో చే, ఉద్ధారేయేవ పారాజికం, సుత్తం చే హోతి, రక్ఖతి. అయం భణ్డపరికప్పో నామ. యో ఠానం పరికప్పేత్వా భణ్డం గణ్హాతి, తస్స తం పరికప్పితపరిచ్ఛేదం అతిక్కన్తమత్తే పారాజికం. అయం ఓకాసపరికప్పో నామ. ఏవమిమేసం ద్విన్నం పరికప్పానం వసేన పరికప్పేత్వా గణ్హతో అవహారో పరికప్పావహారో. పటిచ్ఛాదేత్వా పరస్స భణ్డం గణ్హతో అవహారో పటిచ్ఛన్నావహారో నామ. కుసం సఙ్కామేత్వా అవహరణం కుసావహారో. యో కుసం పాతేత్వా చీవరే భాజియమానే అత్తనో కోట్ఠాసస్స సమీపే ఠితం అప్పగ్ఘతరం వా మహగ్ఘతరం వా సమసమం వా పరస్స కోట్ఠాసం దిస్వా సచే పఠమతరం పరకోట్ఠాసతో కుసదణ్డకం ఉద్ధరతి, అత్తనో కోట్ఠాసే పాతేతుకామతాయ ఉద్ధారే రక్ఖతి, పాతనేపి రక్ఖతి, అత్తనో కోట్ఠాసతో పన కుసదణ్డం ఉద్ధరతి, ఉద్ధారే రక్ఖతి, తం ఉద్ధరిత్వా పరకోట్ఠాసే పాతేన్తస్స హత్థతో ముత్తమత్తే పారాజికం. అయం కుసావహారో నామాతి ఇమేసు పఞ్చవీసావహారేసు యేన కేనచి అవహారేన గణ్హన్తో పారాజికో భవేతి అత్థో.
గరుకన్తి పఞ్చమాసకం. వీసతిమాసకో హి కహాపణో, కహాపణస్స చతుత్థో భాగో పాదో నామ, తస్మా పఞ్చమాసకం వా పాదం వా గరుకన్తి వేదితబ్బం. తత్థ ‘‘చత్తారో వీహయో గుఞ్జా, ద్వే గుఞ్జా మాసకో భవే’’తి వచనతో వీహివసేన చత్తాలీస వీహయో దస గుఞ్జా పఞ్చమాసకోతి వేదితబ్బో. యం పన సామణేరసిక్ఖాయం ‘‘వీసతివీహీ’’తి వుత్తం, తం నేవ పాళియం, న అట్ఠకథాయం అత్థి, వీమంసితబ్బమేతం. దుతియపారాజికం.
౮. ఇదాని తతియం దస్సేతుం ‘‘మనుస్సపాణం పాణో’’త్యాది వుత్తం. తత్థ యో భిక్ఖు ‘‘మనుస్సపాణో’’ ఇతి జానన్తో వధకచిత్తేన మనుస్సపాణం జీవితా వియోజేతి, సో భిక్ఖు సాసనా పారాజికో హోతీతి సముదాయత్థో.
మనుస్సపాణన్తి మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిచిత్తేన సహుప్పన్నం అతిపరిత్తం కలలరూపం ఆదిం కత్వా పకతియా వీసవస్ససతాయుకస్స సత్తస్స యావ మరణకాలా ఏత్థన్తరే అనుపుబ్బేన వుద్ధిప్పత్తో అత్తభావో, ఏసో మనుస్సపాణో నామ, ఏవరూపం మనుస్సపాణన్తి అత్థో. పాణోతి జానన్తి ‘‘పాణో’’ ఇతి జానన్తో ‘‘తం జీవితా వోరోపేమీ’’తి జానన్తో. వధకచేతసాతి వధకచిత్తేన, ఇత్థమ్భూతే కరణవచనం, వధకచిత్తో హుత్వా మరణాధిప్పాయో హుత్వాతి వుత్తం హోతి. జీవితాతి జీవితిన్ద్రియతో. యోతి అనియమవచనం. సోతి ఏతేన నియమనం వేదితబ్బం. వియోజేతీతి వుత్తప్పకారం మనుస్సవిగ్గహం కలలకాలేపి తాపనమద్దనేహి వా భేసజ్జసమ్పదానేన వా తతో వా ఉద్ధమ్పి తదనురూపేన ఉపక్కమేన జీవితా వియోజేతీతి అత్థో. సాసనాతి పరాపుబ్బజిధాతుప్పయోగే నిస్సక్కవచనం, తేన సత్థుసాసనతోతి అత్థో. పరాజితోతి పరాజయమాపన్నో. హోతీతి పాఠసేసో. తతియపారాజికం.
౯. ఇదాని చతుత్థం దస్సేతుం ‘‘ఝానాదిభేద’’న్త్యాది వుత్తం. తత్థ యో భిక్ఖు అఞ్ఞాపదేసఞ్చ అధిమానఞ్చ వజ్జేత్వా హదయే అసన్తం ఝానాదిభేదం ధమ్మం మనుస్సజాతికస్స సత్తస్స వదేయ్య, తస్మిం ఖణే ఞాతే సో తతో సాసనా పారాజికో ఏవ హోతీతి అత్థో.
ఝానాదిభేదన్తి ‘‘ఝానం విమోక్ఖో సమాధి సమాపత్తి ఞాణదస్సనం మగ్గభావనా ఫలసచ్ఛికిరియా కిలేసప్పహానం వినీవరణతా చిత్తస్స సుఞ్ఞాగారే అభిరతీ’’తి (పారా. ౧౯౮) ఏవం వుత్తం ఝానాదిభేదం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం. హదయేతి చిత్తే. అసన్తన్తి అసంవిజ్జమానం. అఞ్ఞాపదేసన్తి ‘‘యో తే విహారే వసి, సో భిక్ఖు పఠమస్స ఝానస్స లాభీ’’తిఆదినా నయేన అఞ్ఞాపదేసం వజ్జేత్వాతి అత్థో. వినాతి వజ్జనత్థే నిపాతో, తస్స వజ్జేత్వాతి అత్థో. అధిమానన్తి ‘‘అధిగతా మయా’’తి ఏవం ఉప్పన్నం మానన్తి అత్థో. అధిగతో మానోతి విగ్గహో, తం అధిమానం వజ్జేత్వాతి అత్థో. మనుస్సజాతిస్సాతి మనుస్సజాతికస్స, న దేవబ్రహ్మాదీసు అఞ్ఞతరస్సాతి అత్థో. వదేయ్యాతి ఆరోచేయ్య. ఞాతక్ఖణేతి ఞాతే ఖణేతి ఛేదో, తస్మిం తేనారోచితక్ఖణే మనుస్సజాతికేన ఞాతేతి అత్థో. తేనాతి నిస్సక్కే కరణవచనం, తతో సాసనతో పారాజికోతి అత్థో. చతుత్థపారాజికం.
పారాజికనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. గరుకాపత్తినిద్దేసవణ్ణనా
౧౦. ఇదాని సఙ్ఘాదిసేసం పకాసేతుం ‘‘మోచేతుకామచిత్తేనా’’తిఆదిమారద్ధం. తత్థ మోచేతుం కామేతీతి మోచేతుకామం, మోచేతుకామఞ్చ తం చిత్తఞ్చాతి మోచేతుకామచిత్తం, తేన, మోచనస్సాదచిత్తేనాతి అత్థో. ఏకాదసన్నఞ్హి రాగానం ఏకేన మోచనస్సాదేన ఆపత్తి హోతీతి వుత్తం హోతి.
తత్రిమే ఏకాదస అస్సాదా మోచనస్సాదో ముచ్చనస్సాదో ముత్తస్సాదో మేథునస్సాదో ఫస్సస్సాదో కణ్డూవనస్సాదో దస్సనస్సాదో నిసజ్జస్సాదో వాచస్సాదో గేహసితపేమం వనభఙ్గియన్తి. తత్థ మోచనస్సాదచేతనాయ చేతేన్తో చేవ అస్సాదేన్తో చ ఉపక్కమతి, ముచ్చతి, సఙ్ఘాదిసేసో, న ముచ్చతి చే, థుల్లచ్చయం. సచే పన సయనకాలే రాగపరియుట్ఠితో హుత్వా ఊరునా వా ముట్ఠినా వా అఙ్గజాతం గాళ్హం పీళేత్వా మోచనత్థాయ సఉస్సాహో సుపతి, సుపన్తస్స చస్స అసుచి ముచ్చతి, సఙ్ఘాదిసేసో. ముచ్చనస్సాదే అత్తనో ధమ్మతాయ ముచ్చమానం అస్సాదేతి, న ఉపక్కమతి, ముచ్చతి, అనాపత్తి. ముత్తస్సాదే అత్తనో ధమ్మతాయ ముత్తే ఠానా చుతే అసుచిమ్హి పచ్ఛా అస్సాదేన్తస్స వినా ఉపక్కమేన ముచ్చతి, అనాపత్తి. మేథునస్సాదే మేథునరాగేన మాతుగామం గణ్హాతి, తేన అసుచి ముచ్చతి, అనాపత్తి, దుక్కటం పన ఆపజ్జతి. ఫస్సస్సాదో దువిధో అజ్ఝత్తికో బాహిరో చాతి. తత్థ అత్తనో నిమిత్తం ‘‘థద్ధం, ముదుకన్తి జానిస్సామీ’’తి వా లోలభావేన వా కీళాపయతో అసుచి ముచ్చతి, అనాపత్తి. బాహిరఫస్సస్సాదే పన కాయసంసగ్గరాగేన ఇత్థిం ఫుసతో, ఆలిఙ్గతో చ అసుచి ముచ్చతి, అనాపత్తి, కాయసంసగ్గసఙ్ఘాదిసేసం పన ఆపజ్జతి.
కణ్డూవనస్సాదే దద్దుకచ్ఛుపిళకపాణకాదీనం అఞ్ఞతరేన ఖజ్జమానం నిమిత్తం కణ్డూవనస్సాదేన కణ్డూవతో అసుచి ముచ్చతి, అనాపత్తి. దస్సనస్సాదే ఇత్థియా అనోకాసం ఉపనిజ్ఝాయతో అసుచి ముచ్చతి, అనాపత్తి, దుక్కటం పన హోతి. నిసజ్జస్సాదే మాతుగామేన సద్ధిం రహో నిసిన్నస్స ముత్తేపి అనాపత్తి, రహోనిసజ్జాపత్తి పన హోతి. వాచస్సాదే మాతుగామం మేథునప్పటిసంయుత్తాహి వాచాహి ఓభాసన్తస్స ముత్తేపి అనాపత్తి, దుట్ఠుల్లవాచాసఙ్ఘాదిసేసం పన ఆపజ్జతి. గేహసితపేమే మాతాదీనం మాతాదిపేమేన ఆలిఙ్గనాదిం కరోన్తస్స ముత్తేపి అనాపత్తి. వనభఙ్గం సన్థవకరణత్థాయ ఇత్థియా పేసితపుప్ఫాదివనభఙ్గసఞ్ఞితం పణ్ణాకారం ‘‘ఇత్థన్నామాయ ఇమం పేసిత’’న్తి అస్సాదేన ఆమసన్తస్స ముత్తేపి అనాపత్తీతి. ఏవమేతేసు మోచనస్సాదేన ఆపత్తి హోతీతి దస్సేతుం ‘‘మోచేతు…పే… నా’’తి వుత్తం. అథ వా మోచేతుకామం చిత్తం యస్స సోయం మోచేతుకామచిత్తో, తేన, ఇత్థమ్భూతే కరణవచనం, మోచేతుకామచిత్తో హుత్వాతి అత్థో.
ఉపక్కమ్మాతి హత్థాదీసు యేన కేనచి నిమిత్తే ఉపక్కమిత్వాతి అత్థో. విమోచయన్తి యం అన్తమసో ఏకా ఖుద్దకమక్ఖికా పివేయ్య, తత్తకమ్పి విమోచేన్తోతి అత్థో. సుక్కన్తి నీలపీతలోహితోదాతతక్కతేలదకఖీరదధిసప్పివణ్ణసఙ్ఖాతేసు దసవిధేసు సుక్కేసు యం కిఞ్చి సుక్కం. అఞ్ఞత్ర సుపినాతి యా సుపినన్తే సుక్కవిస్సట్ఠి హోతి, తం ఠపేత్వాతి అత్థో. సమణోతి యో కోచి ఉపసమ్పన్నో. గరుకన్తి సఙ్ఘాదిసేసం. ఫుసేతి ఆపజ్జేయ్యాతి అత్థో. చేతనా ఉపక్కమో ముచ్చనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గానీతి. సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదం.
౧౧. ఇదాని కాయసంసగ్గం దస్సేతుం ‘‘కాయసంసగ్గరాగేనా’’తిఆదిమారద్ధం. భిక్ఖు మనుస్సిత్థియా మనుస్సిత్థిసఞ్ఞీ హుత్వా కాయసంసగ్గరాగేన ఉపక్కమిత్వా మనుస్సిత్థిం పరామసన్తో సఙ్ఘాదిసేసం ఆపజ్జేయ్యాతి యోజనా. తత్థ కాయసంసగ్గరాగేనాతి హత్థగ్గహణాదికాయసమ్ఫస్సేన రాగేన కాయమిస్సరాగేన. మనుస్సిత్థిన్తి తదహుజాతమ్పి జీవమానకమనుస్సిత్థిం. పరామసన్తి పరామసన్తో, ఇత్థీతి సఞ్ఞా ఇత్థిసఞ్ఞా, సా అస్స అత్థీతి ఇత్థిసఞ్ఞీ, ఇత్థిసఞ్ఞీ హుత్వాతి అత్థో. మనుస్సిత్థీ, ఇత్థిసఞ్ఞితా, కాయసంసగ్గరాగో, తేన రాగేన వాయామో, హత్థగ్గాహాదిసమాపజ్జనన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదం.
౧౨. ఇదాని దుట్ఠుల్లం దస్సేతుం ‘‘దుట్ఠుల్లవాచస్సాదేనా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ దుట్ఠుల్లవాచస్సాదేనాతి వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గమేథునధమ్మప్పటిసంయుత్తవాచస్సాదరాగేన. మగ్గం వారబ్భ మేథునన్తి వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గానం అఞ్ఞతరం మగ్గం వా మేథునం వా ఆరబ్భాతి అత్థో. ఓభాసన్తోతి అవభాసన్తో. మనుస్సిత్థిన్తి విఞ్ఞుం పటిబలం సుభాసితదుబ్భాసితం దుట్ఠుల్లాదుట్ఠుల్లం సల్లక్ఖణసమత్థం మనుస్సిత్థిం. సుణమానన్తి సుణన్తిం. ఇమినా పటిబలాయపి ఇత్థియా అవిఞ్ఞత్తిపథే ఠితాయ దూతేన వా పణ్ణేన వా ఆరోచేన్తస్స దుట్ఠుల్లవాచాపత్తి న హోతీతి దీపితం హోతి. మనుస్సిత్థీ, ఇత్థిసఞ్ఞితా, దుట్ఠుల్లవాచస్సాదరాగో, తేన రాగేన ఓభాసనం, తఙ్ఖణవిజాననన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. దుట్ఠుల్లవాచస్సాదసిక్ఖాపదం.
౧౩. ఇదాని అత్తకామపారిచరియం దస్సేతుం ‘‘వణ్ణ’’న్త్యాది వుత్తం. తత్థ యో భిక్ఖు అత్తనో కామపారిచరియాయ వణ్ణం వత్వా మేథునరాగేన ఇత్థిం మేథునం యాచమానో గరుం ఫుసేతి సమ్బన్ధో. వణ్ణం వత్వాతి గుణం ఆనిసంసం పకాసేత్వా. అత్తనోకామపారిచరియాయాతి మేథునధమ్మసఙ్ఖాతేన కామేన పారిచరియా కామపారిచరియా, అత్తనో అత్థాయ కామపారిచరియా అత్తనోకామపారిచరియా, అలుత్తసమాసోయం. అథ వా అత్తనోతి కత్వత్థే సామివచనం, అత్తనో కామితా ఇచ్ఛితాతి అత్తనోకామా, సయం మేథునరాగవసేన పత్థితాతి అత్థో, అత్తనోకామా చ సా పారిచరియా చాతి అత్తనోకామపారిచరియా, తాయ అత్తనోకామపారిచరియాయ, ‘‘ఏతదగ్గం, భగిని, పారిచరియానం, యా మాదిసం సీలవన్తం కల్యాణధమ్మం బ్రహ్మచారిం ఏతేన ధమ్మేన పరిచరేయ్యా’’తి ఏవం వణ్ణం వత్వాతి అత్థో. యాచధాతునో ద్వికమ్మికత్తా ‘‘ఇత్థిం మేథునం యాచమానో’’తి వుత్తం. తత్థ ఇత్థిన్తి దుట్ఠుల్లోభాసనే వుత్తప్పకారం ఇత్థిం. మనుస్సిత్థీ, ఇత్థిసఞ్ఞితా, అత్తకామపారిచరియాయ రాగో, తేన రాగేన వణ్ణభణనం, తఙ్ఖణవిజాననన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. అత్తకామపారిచరియసిక్ఖాపదం.
౧౪. ఇదాని సఞ్చరిత్తం దస్సేతుం ‘‘సన్దేస’’న్త్యాదిమారద్ధం. తత్థ భిక్ఖు పురిసస్స వా సన్దేసం, ఇత్థియా వా సన్దేసం పటిగ్గహేత్వా వీమంసిత్వా పచ్చాహరన్తో గరుకం ఫుసేతి సమ్బన్ధో. తత్థ సన్దేసన్తి ‘‘గచ్ఛ, భన్తే, ఇత్థన్నామం మాతురక్ఖితం బ్రూహి ‘హోహి కిర ఇత్థన్నామస్స భరియా ధనక్కీతా’’తి (పారా. ౩౦౫) ఏవం వుత్తం పురిసస్స సాసనం, ‘‘గచ్ఛ, భన్తే, ఇత్థన్నామం పురిసం బ్రూహి ‘అహం తస్స భరియా భవిస్సామీ’’తి (పారా. ౩౨౬-౩౨౭ థోకం విసదిసం) ఏవం వుత్తం ఇత్థియా సాసనం. పటిగ్గణ్హిత్వాతి ‘‘సాధు ఉపాసకా’’తి వా ‘‘హోతూ’’తి వా ‘‘ఆరోచేస్సామీ’’తి వా యేన కేనచి ఆకారేన వచీభేదం కత్వా వా సీసకమ్పనాదీహి వా పటిగ్గణ్హిత్వా సమ్పటిచ్ఛిత్వాతి అత్థో. వీమంసిత్వాతి వుత్తప్పకారేన సాసనం గహేత్వా పురిసస్స వా ఇత్థియా వా తేసం అవస్సారోచనకానం మాతాపితాభాతాభగినిఆదీనం వా ఆరోచేత్వాతి అత్థో. హరంపచ్చాతి ఏత్థ ‘‘పచ్చాహర’’న్తి వత్తబ్బే ఛన్దహానిభయా హర-సద్దం పుబ్బనిపాతం కత్వా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. యత్థ పహితేన తత్థ గన్త్వా తేన ఆరోచితా సా ఇత్థీ ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛతు వా పటిక్ఖిపతు వా లజ్జాయ వా తుణ్హీ హోతు, పున ఆగన్త్వా తస్స పురిసస్స హరన్తో ఏత్తావతా ఇమాయ పటిగ్గహణారోచనప్పచ్చాహరణసఙ్ఖాతాయ తివఙ్గసమ్పత్తియా సో భిక్ఖు సఙ్ఘాదిసేసం ఆపజ్జేయ్యాతి అత్థో. తేసం మనుస్సజాతికతా, అలంవచనీయతా, పటిగ్గణ్హనవీమంసనప్పచ్చాహరణానీతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదం.
౧౫. ఇదాని అమూలకం పకాసేతుం ‘‘చావేతుకామో’’తిఆదిమారద్ధం. చావేతుకామో భిక్ఖు అమూలన్తిమవత్థునా అఞ్ఞం సుణమానం భిక్ఖుం చోదేన్తో వా చోదాపేన్తో వా గరుం ఫుసేతి సమ్బన్ధో. తత్థ చావేతుకామోతి బ్రహ్మచరియా చావేతుకామో. చోదేన్తోతి ‘‘త్వం పారాజికం ధమ్మం ఆపన్నోసి, అస్సమణోసి, అసక్యపుత్తియోసీ’’తిఆదీహి వచనేహి సయం చోదేన్తోతి అత్థో. ఏవం చోదేన్తస్స వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసో. అమూలన్తిమవత్థునాతి యం చోదకేన చుదితకమ్హి పుగ్గలే అదిట్ఠం అసుతం అపరిసఙ్కితం, ఇదం ఏతేసం దస్సనసవనపరిసఙ్కితసఙ్ఖాతానం మూలానం అభావతో నాస్స మూలన్తి అమూలం, అన్తిమం వత్థు యస్స పారాజికస్స తదిదం అన్తిమవత్థు, అమూలఞ్చ తం అన్తిమవత్థు చేతి అమూలన్తిమవత్థు, తేన అమూలన్తిమవత్థునా, భిక్ఖునో అనురూపేసు ఏకూనవీసతియా పారాజికేసు అఞ్ఞతరేనాతి అత్థో. చోదాపయన్తి చోదాపయన్తో, తస్స సమీపే ఠత్వా అఞ్ఞం భిక్ఖుం ఆణాపేత్వా చోదాపేన్తో తస్స ఆణత్తస్స వాచాయ వాచాయ గరుం ఫుసేతి అత్థో. సుణమానన్తి ఇమినా పరమ్ముఖా దూతేన వా పణ్ణేన వా చోదేన్తస్స న రుహతీతి దీపితం హోతి. పరమ్ముఖా పన సత్తహి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి వదన్తస్స దుక్కటం. యం చోదేతి, తస్స ఉపసమ్పన్నోతి సఙ్ఖ్యూపగమనం, తస్మిం సుద్ధసఞ్ఞితా, యేన పారాజికేన చోదేతి, తస్స దిట్ఠాదివసేన అమూలకతా, చావనాధిప్పాయేన సమ్ముఖా చోదనా, తస్స తఙ్ఖణవిజాననన్తి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. అమూలకసిక్ఖాపదం.
౧౬. ఇదాని అఞ్ఞభాగియం దస్సేతుం ‘‘లేసమత్త’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ లేసమత్తముపాదాయాతి జాతినామగోత్తలిఙ్గాపత్తిపత్తచీవరూపజ్ఝాయాచరియసేనాసనలేససఙ్ఖాతేసు దససు లేసేసు యో తస్మిం పుగ్గలే దిస్సతి, తం లేసమత్తం ఉపాదాయ నిస్సాయ భిక్ఖుం బ్రహ్మచరియా చావేతుకామో అమూలన్తిమవత్థునా సుణమానం భిక్ఖుం చోదేన్తో గరుం ఫుసేతి అత్థో. కథం? అఞ్ఞో ఖత్తియజాతికో ఇమినా చోదకేన పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపజ్జన్తో దిట్ఠో హోతి, సో అఞ్ఞం అత్తనో వేరిం ఖత్తియజాతికం భిక్ఖుం పస్సిత్వా తం ఖత్తియజాతిలేసం గహేత్వా ఏవం ‘‘ఖత్తియో మయా దిట్ఠో పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపజ్జన్తో, త్వం ఖత్తియో పారాజికం ధమ్మం ఆపన్నోసీ’’తి వా ‘‘త్వం సో ఖత్తియో, నాఞ్ఞో, పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నోసీ’’తి వా చోదేతి, ఏవం నామలేసాదయోపి వేదితబ్బా. అఙ్గాని పనేత్థ అనన్తరసదిసాని. అఞ్ఞభాగియసిక్ఖాపదం.
గరుకాపత్తినిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. నిస్సగ్గియనిద్దేసవణ్ణనా
౧౭. ఇదాని చీవరవిధిం దస్సేతుం ‘‘వికప్పన’’న్త్యాదిముద్ధటం. యో భిక్ఖు అకాలచీవరం వికప్పనఞ్చ అధిట్ఠానఞ్చ అకత్వా దసాహం అతిక్కామేతి, తస్స భిక్ఖునో నిస్సగ్గియం సియాతి పిణ్డత్థో. తత్థ అకాలచీవరన్తి అకాలే చీవరం, ఖోమం కప్పాసికం కోసేయ్యం కమ్బలం సాణం భఙ్గన్తి జాతితో ఛ చీవరాని, దుకూలం పట్టుణ్ణం సోమారపట్టం చీనపట్టం ఇద్ధిజం దేవదిన్నన్తి ఇమాని పన ఛ అనులోమచీవరాని. తేసు దుకూలం సాణస్స అనులోమం వాకమయత్తా. పట్టుణ్ణాదీని తీణి కోసేయ్యస్స అనులోమాని పాణకేహి కతసుత్తమయత్తా. ఇద్ధిజాదీని ద్వయాని ఖోమాదీనం అనులోమాని తేసమఞ్ఞతరభావతో. ఇమేసం ఛన్నం చీవరానం అఞ్ఞతరం అకాలచీవరం.
వికప్పనమధిట్ఠానన్తి ఏత్థ పన వికప్పనూపగం అధిట్ఠానూపగఞ్చ ఏవం వేదితబ్బం. తత్రాయం పాళి – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఆయామేన అట్ఠఙ్గులం సుగతఙ్గులేన చతురఙ్గులవిత్థతం పచ్ఛిమచీవరం వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮). మజ్ఝిమస్స పురిసస్స దీఘసో ద్వే విదత్థియో, తిరియం విదత్థి. ద్వే వికప్పనా సమ్ముఖావికప్పనా చ పరమ్ముఖావికప్పనా చ. కథం? ‘‘ఇమం చీవరం తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వత్తబ్బం, అయం సమ్ముఖావికప్పనా. ‘‘మయ్హం సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి, ఏకస్స సన్తికే ‘‘ఇమం చీవరం తిస్సస్స భిక్ఖునో వికప్పేమీ’’తి వత్తబ్బం, అయం అపరాపి సమ్ముఖావికప్పనా. తేన భిక్ఖునా ‘‘తిస్సస్స భిక్ఖునో సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి, ‘‘ఇమం చీవరం తుయ్హం వికప్పనత్థాయ దమ్మీ’’తి వత్తబ్బం, తేన వత్తబ్బో ‘‘కో తే మిత్తో వా సన్దిట్ఠో వా సమ్భత్తో వా’’తి, తతో ఇతరేన ‘‘తిస్సో భిక్ఖూ’’తి వత్తబ్బం, పున తేన ‘‘అహం తిస్సస్స భిక్ఖునో దమ్మీ’’తి వత్తబ్బం, అయం పరమ్ముఖావికప్పనా. ‘‘తిస్సస్స భిక్ఖునో సన్తకం పరిభుఞ్జ వా విస్సజ్జేహి వా యథాపచ్చయం వా కరోహీ’’తి వుత్తే పచ్చుద్ధారో నామ హోతి. బహుకే ‘‘ఇమానీ’’తి, అహత్థపాసే ‘‘ఏతం, ఏతానీ’’తి వా. ఏవం వికప్పనఞ్చ అకత్వాతి అత్థో.
తిచీవరస్స పన పమాణం ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన సుగతచీవరతో ఊనకం వట్టతి, లామకపరిచ్ఛేదేన సఙ్ఘాటియా, ఉత్తరాసఙ్గస్స చ దీఘతో ముట్ఠిపఞ్చకం, తిరియం ముట్ఠిత్తికం, అన్తరవాసకో దీఘతో ముట్ఠిపఞ్చకో, తిరియం ద్విహత్థోపి అడ్ఢతేయ్యో వా వట్టతి. వుత్తప్పమాణతో అధికఞ్చ ఊనకఞ్చ ‘‘పరిక్ఖారచోళ’’న్తి అధిట్ఠాతబ్బం. ద్వే చీవరస్స అధిట్ఠానా కాయేన వా అధిట్ఠేతి, వాచాయ వా అధిట్ఠేతి. తిచీవరం అధిట్ఠహన్తేన రజిత్వా కప్పబిన్దుం దత్వా పురాణసఙ్ఘాటిం ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం పచ్చుద్ధరామీ’’తి పచ్చుద్ధరిత్వా నవం సఙ్ఘాటిం హత్థేన గహేత్వా ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి చిత్తేన ఆభోగం కత్వా కాయవికారం కరోన్తేన కాయేన అధిట్ఠాతబ్బా, ఇదం కాయేన అధిట్ఠానం. తం యేన కేనచి సరీరావయవేన అఫుసన్తస్స న వట్టతి. వాచాయ అధిట్ఠానం పన వచీభేదం కత్వా వాచాయ అధిట్ఠాతబ్బం, సచే హత్థపాసే ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి, సచే అహత్థపాసే ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘ఏతం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బా. ఏస నయో ఉత్తరాసఙ్గే, అన్తరవాసకే చ. తిచీవరాదీని సబ్బాని ఏకతో కత్వా ‘‘ఇమాని చీవరాని పరిక్ఖారచోళాని అధిట్ఠామీ’’తి అధిట్ఠాతుమ్పి వట్టతీతి. ఏవం అధిట్ఠానఞ్చ అకత్వాతి అత్థో.
దస అహాని దసాహం. అతిమాపేతీతి అతిక్కామేతి. తస్సాతి తస్స భిక్ఖునో. నిస్సగ్గియన్తి నిస్సజ్జనం నిస్సగ్గియం, పుబ్బభాగే కత్తబ్బస్స వినయకమ్మస్సేతం నామం, నిస్సగ్గియమస్స అత్థీతి నిస్సగ్గియం, కిం తం? పాచిత్తియం, తం అతిక్కామయతో సహనిస్సగ్గియవినయకమ్మం పాచిత్తియం సియా, అయమేత్థ అత్థో. తం పనేతం చీవరం యం దివసం ఉప్పన్నం, తస్స యో అరుణో, సో ఉప్పన్నదివసనిస్సితో, తస్మా చీవరుప్పాదదివసేన సద్ధిం ఏకాదసే అరుణుగ్గమనే దసాహాతిక్కమితం హోతీతి. చీవరస్స అత్తనో సన్తకతా, జాతిప్పమాణయుత్తతా, ఛిన్నపలిబోధభావో, అతిరేకచీవరతా, దసాహాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. పఠమకథినసిక్ఖాపదం.
౧౮. ఇదాని దుతియం దస్సేతుం ‘‘భిక్ఖుసమ్ముతియా’’త్యాదిమారద్ధం. యో భిక్ఖుసమ్ముతిం వజ్జేత్వా కాలఞ్చ వినా అధిట్ఠితం తిచీవరం ఏకాహం అతిక్కమాపేతి, తస్స నిస్సగ్గియం సియాతి సమ్బన్ధో. తత్థ భిక్ఖుసమ్ముతియాఞ్ఞత్రాతి యం సఙ్ఘో గిలానస్స భిక్ఖునో తిచీవరేన విప్పవాససమ్ముతిం దేతి, తం ఠపేత్వా. తిచీవరమధిట్ఠితన్తి కరణత్థే ఉపయోగవచనం, తేన తిచీవరాధిట్ఠాననయేన అధిట్ఠితేసు సఙ్ఘాటిఆదీసు యేన కేనచి చీవరేన. ఏకాహన్తి ఏకరత్తం. అతిమాపేతీతి విప్పవసతి, వియుత్తో వసతీతి అత్థో. తస్స అలద్ధసమ్ముతికస్స భిక్ఖునో ఏకరత్తమ్పి చీవరేన విప్పవాసతో నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం సియాతి అత్థో. సమయం వినాతి చీవరకాలం వజ్జేత్వా. అధిట్ఠితచీవరతా, అనత్థతకథినతా, అలద్ధసమ్ముతితా, రత్తివిప్పవాసోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. దుతియకథినసిక్ఖాపదం.
౧౯. ఇదాని పురాణచీవరం దస్సేతుం ‘‘అఞ్ఞాతికా’’త్యాది ఆరద్ధం. తత్థ అఞ్ఞాతికాతి అఞ్ఞాతికాయ ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో’’తిఆదీసు వియ, అఞ్ఞాతికాయ నేవ మాతుసమ్బన్ధేన న పితుసమ్బన్ధేన సమ్బద్ధాయాతి వుత్తం హోతి. భిక్ఖునియాతి అట్ఠవాచికకమ్మేన ఉపసమ్పన్నాయ. ఆకోటాపేతీతి పహరాపేతి. తన్తి నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం భవేయ్యాతి అత్థో. పురాణచీవరతా, ఉపచారే ఠత్వా అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా ఆణాపనం, తస్సా ధోవనాదీని చాతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. పురాణచీవరసిక్ఖాపదం.
౨౦. కిఞ్చి మూలకన్తి కిఞ్చి పాభతం. చీవరాదానేతి చీవరస్స ఆదానే చీవరప్పటిగ్గహణే. వికప్పనూపగచీవరతా, పారివత్తకాభావో, అఞ్ఞాతికాయ హత్థతో గహణన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. చీవరప్పటిగ్గహణసిక్ఖాపదం.
౨౧. అప్పవారితన్తి ‘‘వదేయ్యాథ, భన్తే, యేన అత్థో’’తి ఇచ్ఛాపితం ఇచ్ఛం రుచిం ఉప్పాదితం, న పవారితన్తి అప్పవారితం. విఞ్ఞాపేన్తస్సాతి యాచన్తస్స. అఞ్ఞత్ర సమయాతి నట్ఠచీవరకాలం ఠపేత్వా. వికప్పనూపగచీవరతా, సమయాభావో, అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తి, తాయ చ పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. అఞ్ఞాతకవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదం.
౨౨. రజతన్తి రూపియం. జాతరూపన్తి సువణ్ణం. మాసకన్తి తయో మాసకా లోహమాసకో దారుమాసకో జతుమాసకోతి. తత్థ లోహమాసకోతి తమ్బలోహాదీహి కతమాసకో. దారుమాసకోతి సారదారునా వా వేళుపేసికాయ వా అన్తమసో తాలపణ్ణేనపి రూపం ఛిన్దిత్వా కతమాసకో. జతుమాసకోతి లాఖాయ వా నియ్యాసేన వా రూపం సముట్ఠాపేత్వా కతమాసకో. కహాపణన్తి సువణ్ణమయం వా రూపియమయం వా పాకతికం వా. గణ్హేయ్యాతి అత్తనో అత్థాయ దీయమానం వా కత్థచి ఠితం వా నిప్పరిగ్గహం దిస్వా సయం గణ్హేయ్య. గణ్హాపేయ్యాతి తదేవ అఞ్ఞేన గాహాపేయ్య. నిస్సగ్గీతి గహణాదీసు యం కిఞ్చి కరోన్తస్స అఘనబద్ధేసు వత్థుగణనాయ నిస్సగ్గి సియాతి అత్థో. సాదియేయ్య వాతి కాయవాచాహి అప్పటిక్ఖిపిత్వా చిత్తేన అధివాసేయ్య. జాతరూపరజతభావో, అత్తుద్దేసికతా, గహణాదీసు అఞ్ఞతరభావోతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. రూపియప్పటిగ్గహణసిక్ఖాపదం.
౨౩. రజతాదిచతుబ్బిధం అకప్పియం కప్పియేనాపి పరివత్తేయ్య సహధమ్మికే ఠపేత్వా, నిస్సగ్గియం సియాతి సమ్బన్ధో. తత్థ అకప్పియన్తి అకప్పియవత్థుం. కప్పియేనాతి కప్పియవత్థునా. సహధమ్మికేతి భిక్ఖుభిక్ఖునిసామణేరసామణేరిసిక్ఖమానసఙ్ఖాతే పఞ్చ సహధమ్మికే. రూపియభావో, పరివత్తనఞ్చాతి ఇమానేత్థ ద్వే అఙ్గాని. రూపియపరివత్తనసిక్ఖాపదం.
౨౪. ‘‘ఇమం పత్తం తుయ్హం వికప్పేమీ’’తిఆదినా వికప్పనఞ్చ ‘‘ఇమం పత్తం అధిట్ఠామీ’’తిఆదినా అధిట్ఠానఞ్చ అకత్వాతి అత్థో. పమాణికన్తి ఏత్థాయం వినిచ్ఛయో – అనుపహతపురాణసాలితణ్డులానం సుకోట్టితపరిసుద్ధానం ద్వే మగధనాళియో గహేత్వా తేహి తణ్డులేహి అనుత్తణ్డులమకిలిన్నమపిణ్డితం సువిసదం కున్దమకుళరాసిసదిసం అవస్సావితోదనం పచిత్వా నిరవసేసం పత్తే పక్ఖిపిత్వా తస్స ఓదనస్స చతుత్థభాగప్పమాణో నాతిఘనో నాతితనుకో హత్థహారియో సబ్బసమ్భారసఙ్ఖతో ముగ్గసూపో పక్ఖిపితబ్బో, తతో ఆలోపస్స అనురూపం యావచరిమాలోపప్పహోనకం మచ్ఛమంసాదిబ్యఞ్జనం పక్ఖిపితబ్బం. సప్పితేలతక్కరసకఞ్జికాదీని పన అగణనూపగాని హోన్తి. తాని హి ఓదనగతికాని నేవ హాపేతుం, న వడ్ఢేతుం సక్కోన్తి. ఏవమేతం సబ్బమ్పి పక్ఖిత్తం సచే పన పత్తస్స ముఖవట్టియా హేట్ఠిమరాజిసమం తిట్ఠతి, సుత్తేన వా హీరేన వా ఛిన్దన్తస్స సుత్తస్స వా హీరస్స వా హేట్ఠిమన్తం ఫుసతి, అయం ఉక్కట్ఠో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం అతిక్కమ్మ థూపీకతం తిట్ఠతి, అయం ఉక్కట్ఠోమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం న సమ్పాపుణాతి, అన్తోగతమేవ హోతి, అయం ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠో నామ. ఉక్కట్ఠతో ఉపడ్ఢప్పమాణో మజ్ఝిమో. మజ్ఝిమతో ఉపడ్ఢప్పమాణో ఓమకో. తేసమ్పి వుత్తనయేనేవ పభేదో వేదితబ్బో. ఇచ్చేతేసు ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠో చ ఓమకోమకో చాతి ద్వే అపత్తా, సేసా సత్త పత్తా పమాణయుత్తా నామాతి ఏవం పమాణేన యుత్తో పమాణికో, తం పమాణికం. పత్తన్తి సత్తసు పత్తేసు అఞ్ఞతరం పత్తం. పత్తస్స అత్తనో సన్తకతా, పమాణయుత్తతా, అధిట్ఠానూపగతా, అతిరేకపత్తతా, దసాహాతిక్కమోతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. పఠమపత్తసిక్ఖాపదం.
౨౫. యో భిక్ఖు పఞ్చబన్ధనతో ఊనపత్తే సతి పరం పన నవం పత్తం విఞ్ఞాపేతి, తస్సపి భిక్ఖునో నిస్సగ్గియం సియాతి సమ్బన్ధో. తత్థ పరన్తి అఞ్ఞం, ‘‘నవం పత్త’’న్తిమినా తుల్యాధికరణం. అధిట్ఠానూపగపత్తస్స ఊనపఞ్చబన్ధనతా, అత్తుద్దేసికతా, కతవిఞ్ఞత్తి, తాయ చ పటిలాభోతి ఇమానేత్థ చత్తారి అఙ్గాని. ఊనపఞ్చబన్ధనసిక్ఖాపదం.
౨౬. యో సప్పితేలాదికం పన భేసజ్జం పటిగ్గహేత్వా సత్తాహపరమం సన్నిధికారకం భుఞ్జన్తో సత్తాహం అతిక్కామేతి, తస్స నిస్సగ్గియం సియాతి అత్థో. తత్థ సప్పితేలాదికన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దో నవనీతమధుఫాణితం సఙ్గణ్హాతి. తత్థ సప్పి నామ గవాదీనం సప్పి, యేసం మంసం కప్పతి, తేసం సప్పి, తథా నవనీతం. తేలం నామ తిలసాసపమధుకఏరణ్డవసాదీహి నిబ్బత్తం. మధు నామ మక్ఖికామధుమేవ. ఉచ్ఛురసం ఉపాదాయ పన అపక్కా వా అవత్థుకపక్కా వా సబ్బాపి ఉచ్ఛువికతి ఫాణితన్తి వేదితబ్బం. భేసజ్జవిధానసిక్ఖాపదం.
౨౭. భిక్ఖుస్స చీవరం దత్వా పున తం చీవరం సకసఞ్ఞాయ అచ్ఛిన్దన్తస్స వా అచ్ఛిన్దాపయతోపి వా నిస్సగ్గియం సియాతి యోజనా. తత్థ దత్వాతి వేయ్యావచ్చాదీని పచ్చాసీసమానో దత్వా. అచ్ఛిన్దన్తస్సాతి వేయ్యావచ్చాదీని అకరోన్తం దిస్వా బలక్కారేన గణ్హన్తస్స, తథా అచ్ఛిన్దాపయతోతి. వికప్పనూపగచీవరతా, సామందిన్నతా, సకసఞ్ఞితా, ఉపసమ్పన్నతా, కోధవసేన అచ్ఛిన్దనం వా అచ్ఛిన్దాపనం వాతి ఇమానేత్థ పఞ్చ అఙ్గాని. అచ్ఛిన్దనసిక్ఖాపదం.
౨౮. అప్పవారితం అఞ్ఞాతిం గహపతిం సుత్తం యాచిత్వా ఞాతిప్పవారితే వజ్జేత్వా తన్తవాయేహి చీవరం వాయాపేన్తస్స నిస్సగ్గియం సియాతి పిణ్డత్థో. తత్థ సుత్తన్తి ఛబ్బిధం ఖోమసుత్తాదికం వా తేసం అనులోమం వా. యాచియాతి చీవరత్థాయ యాచిత్వా. చీవరత్థాయ విఞ్ఞాపితసుత్తం, అత్తుద్దేసికతా, అకప్పియతన్తవాయేన అకప్పియవిఞ్ఞత్తియా వాయాపనన్తి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. సుత్తవిఞ్ఞత్తిసిక్ఖాపదం.
౨౯. యో భిక్ఖు సఙ్ఘస్స పరిణతం లాభం జానన్తో అత్తనో పరిణామేతి, తస్స నిస్సగ్గియం సియాతి అత్థో. తత్థ జానన్తి జానన్తో. లాభన్తి లభితబ్బం చీవరాదివత్థుం. పరిణతన్తి సఙ్ఘస్స నిన్నం సఙ్ఘస్స పోణం సఙ్ఘస్స పబ్భారం హుత్వా ఠితం. అత్తనో పరిణామేతీతి ‘‘మయ్హం దేథా’’తిఆదీని వదన్తో అత్తని నిన్నం కరోతి. సఙ్ఘే పరిణతభావో, తం ఞత్వా అత్తనో పరిణామనం, పటిలాభోతి ఇమానేత్థ తీణి అఙ్గాని. పరిణామనసిక్ఖాపదం.
నిస్సగ్గియనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. పాచిత్తియనిద్దేసవణ్ణనా
౩౦. ఇదాని పాచిత్తియం దస్సేతుం ‘‘సమ్పజానముసావాదే’’త్యాది ఆరద్ధం. తత్థ సమ్పజానముసావాదేతి నిమిత్తత్థే భుమ్మవచనం, తస్మా యో భిక్ఖు సమ్పజానన్తో ముసా వదతి, తస్స తన్నిమిత్తం తంహేతు తప్పచ్చయా పాచిత్తియం ఉదీరితన్తి అత్థో. భిక్ఖుఞ్చ ఓమసన్తస్సాతి జాతినామగోత్తకమ్మసిప్పవయఆబాధలిఙ్గకిలేసాపత్తిఅక్కోసేసు భూతేన వా అభూతేన వా యేన కేనచి ముఖసత్తినా భిక్ఖుం ఓవిజ్ఝన్తస్స భిక్ఖునో పాచిత్తియం ఉదీరితన్తి అత్థో. పేసుఞ్ఞహరణేపి చాతి భిక్ఖుస్స పేసుఞ్ఞహరణే, జాతిఆదీహి అక్కోసవత్థూహి భిక్ఖుం అక్కోసన్తస్స భిక్ఖునో సుత్వా భిక్ఖునో పియకమ్యతాయ వా భేదాధిప్పాయేన వా యో అక్కుద్ధో, తస్స భిక్ఖుస్స కాయేన వా వాచాయ వా పేసుఞ్ఞహరణవచనే పాచిత్తియం ఉదీరితన్తి అత్థో.
౩౧. సఙ్గీతిత్తయమారుళ్హం పిటకత్తయం ధమ్మం భిక్ఖుఞ్చ భిక్ఖునిఞ్చ ఠపేత్వా అఞ్ఞేన పుగ్గలేన సద్ధిం ఏకతో పదం పదం భణన్తస్స భిక్ఖునో పదగణనాయ పాచిత్తియం ఉదీరితన్తి సముదాయత్థో.
౩౨. అనుపసమ్పన్నేనేవాతి భిక్ఖుం ఠపేత్వా అన్తమసో పారాజికవత్థుభూతేన తిరచ్ఛానగతేనాపి సహ తిరత్తియం సయిత్వా చతుత్థదివసే అత్థఙ్గతే సూరియే పున సహసేయ్యాయ పాచిత్తి సియాతి సమ్బన్ధో. తత్థ సహసేయ్యాయాతి సబ్బచ్ఛన్నపరిచ్ఛిన్నే, యేభుయ్యేనచ్ఛన్నపరిచ్ఛిన్నే వా సేనాసనే పుబ్బాపరియేన వా ఏకక్ఖణే వా ఏకతో నిసజ్జనాయ. తత్థ ఛదనం అనాహచ్చ దియడ్ఢహత్థుబ్బేధేన పాకారాదినా పరిచ్ఛిన్నమ్పి సబ్బపరిచ్ఛిన్నమిచ్చేవ వేదితబ్బం.
౩౩. ఏకరత్తమ్పి ఇత్థియా సద్ధిం సేయ్యం కప్పయతో తస్స భిక్ఖునోపి పాచిత్తి సియాతి అత్థో. తత్థ ఇత్థియాతి అన్తమసో తదహుజాతాయపి మనుస్సిత్థియా. దేసేన్తస్స వినా విఞ్ఞుం, ధమ్మఞ్చ ఛప్పదుత్తరిన్తి విఞ్ఞుం పురిసం వినా ఇత్థియా ఛప్పదతో ఉత్తరిం ధమ్మం దేసేన్తస్స భిక్ఖునో పాచిత్తి సియాతి అత్థో. తత్థ ‘‘ఛప్పదుత్తరి’’న్తి ఏత్థ ఏకో గాథాపాదో ఏకం పదన్తి ఏవం సబ్బత్థ పదప్పమాణం వేదితబ్బం. ఛ పదాని ఛప్పదం, ఛప్పదతో ఉత్తరిం ఛప్పదుత్తరిం.
౩౪. భిక్ఖుసమ్ముతిం ఠపేత్వా భిక్ఖునో దుట్ఠుల్లం వజ్జం అభిక్ఖునో వదన్తస్స పాచిత్తియం ఉదీరితన్తి అత్థో. తత్థ దుట్ఠుల్లన్తి ఇధ సఙ్ఘాదిసేసం అధిప్పేతం. భిక్ఖుసమ్ముతియాతి యం సఙ్ఘో అభిణ్హాపత్తికస్స భిక్ఖునో ఆయతిం సంవరత్థాయ ఆపత్తీనఞ్చ కులానఞ్చ పరియన్తం కత్వా వా అకత్వా వా తిక్ఖత్తుం అపలోకేత్వా కతికం కరోతి, తం ఠపేత్వా. అభిక్ఖునోతి అనుపసమ్పన్నస్స. వదన్తస్సాతి ఆరోచేన్తస్స.
౩౫. యో అకప్పియం పథవిం ఖణేయ్య వా ఖణాపేయ్య వా, తస్స పాచిత్తియం సియా. తత్థ అకప్పియన్తి ఉద్ధనపచనాదివసేన వా తథా తథా అదడ్ఢా వా జాతపథవీ వుచ్చతి. సా తివిధా సుద్ధమిస్సపుఞ్జవసేన. తత్థ సుద్ధపథవీ నామ పకతియా సుద్ధపంసు వా సుద్ధమత్తికా వా. మిస్సపథవీ నామ యత్థ పంసుతో వా మత్తికతో వా పాసాణసక్ఖరకథలమరుమ్బవాలుకాసు అఞ్ఞతరస్స తతియభాగో హోతి. పుఞ్జపథవీ నామ అతిరేకచాతుమాసం ఓవట్ఠో పంసుపుఞ్జో వా మత్తికాపుఞ్జో వా హోతి. వుత్తలక్ఖణేన పన మిస్సకపుఞ్జోపి పిట్ఠిపాసాణే ఠితసుఖుమరజమ్పి చ దేవే ఫుసయన్తే సకిం చే తిన్తం, చాతుమాసచ్చయేన తిన్తోకాసో పుఞ్జపథవీసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతి. యో భిక్ఖు భూతగామం వికోపేయ్య, తస్స పాచిత్తియం సియాతి సమ్బన్ధో. తత్థ భూతగామన్తి భవన్తి, అభవుం చాతి భూతా, జాయన్తి వడ్ఢన్తి జాతా వడ్ఢితా చాతి అత్థో, గామోతి రాసి, భూతానం గామో, భూతా ఏవ వా గామోతి భూతగామో, పతిట్ఠితహరితతిణరుక్ఖాదీనమేతం అధివచనం. తం భూతగామం. వికోపేయ్యాతి ఛేదనభేదనాదీని కరేయ్య.
౩౬. యో భిక్ఖు సఙ్ఘికం మఞ్చాదిం అజ్ఝోకాసే సన్థరణాదికం కత్వా ఆపుచ్ఛనాదికం అకత్వా యాతి, తస్స పాచిత్తి సియాతి అత్థో. తత్థ సఙ్ఘికన్తి సఙ్ఘస్స సన్తకం. మఞ్చాదిన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దేన పీఠభిసికోచ్ఛాదిం సఙ్గణ్హాతి. సన్థరణాదికన్తి సన్థరణాదిం కత్వా వా కారాపేత్వా వా. ఆపుచ్ఛనాదికన్తి ఆపుచ్ఛనం వా ఉద్ధరణం వా ఉద్ధరాపనం వాతి అత్థో. యాతీతి గచ్ఛతి.
౩౭. యో భిక్ఖు సఙ్ఘికావసథే సేయ్యం సన్థరణాదికం కత్వా ఆపుచ్ఛనాదికం అకత్వా యాతి, తస్స భిక్ఖునో పాచిత్తి సియాతి అత్థో. తత్థ సఙ్ఘికావసథేతి సఙ్ఘస్స సన్తకే ఆవసథే విహారే గబ్భే వా అఞ్ఞస్మిం వా సబ్బపరిచ్ఛిన్నే గుత్తసేనాసనే. సేయ్యన్తి భిసి చిమిలికా పావురణం ఉత్తరత్థరణం భూమత్థరణం తట్టికా చమ్మక్ఖణ్డం నిసీదనం పచ్చత్థరణం తిణసన్థారో పణ్ణసన్థారోతి ఏవమాదికం. సన్థరణాదికన్తి తేసు యేన కేనచి అత్థరణాదికం కత్వా వా కారాపేత్వా వా.
౩౮-౯. యో పన భిక్ఖు జానం సప్పాణకం తోయం పరిభుఞ్జయే, తస్స భిక్ఖునో పాచిత్తి సియాతి యోజనా. తత్థ జానం సప్పాణకన్తి ‘‘సప్పాణకమిద’’న్తి దిస్వా వా సుత్వా వా యేన కేనచి ఆకారేన జానన్తో. తోయన్తి ఉదకం. పరిభుఞ్జయేతి పరిభుఞ్జేయ్య. యో భిక్ఖు పారివత్తకం ఠపేత్వా అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా చీవరం దేతి, తస్స భిక్ఖునో పాచిత్తి సియా. చీవరప్పటిగ్గహణసిక్ఖాపదే భిక్ఖు పటిగ్గాహకో ఇధ భిక్ఖునీ, అయం విసేసో. అఞ్ఞాతికాయ భిక్ఖునియా చీవరం సిబ్బతోపి తస్స భిక్ఖునో పాచిత్తి సియాతి అత్థో. చీవరన్తి నివాసనపారుపనూపగం. సిబ్బతోతి సయం సిబ్బన్తస్స సూచిం పవేసేత్వా నీహరణే పయోగగణనాయ పాచిత్తి. సిబ్బాపేన్తస్స పన ‘‘సిబ్బా’’తి వుత్తో సచేపి సబ్బం సూచికమ్మం నిట్ఠాపేసి, ఏకమేవ పాచిత్తి, ఆణత్తస్స పయోగగణనాయ పాచిత్తి హోతి. పవారేత్వాన అతిరిత్తం అకారేత్వా భుఞ్జతో పాచిత్తి సియాతి అత్థో. తత్రాయం వినిచ్ఛయో – ఓదనో సత్తు కుమ్మాసో మచ్ఛో మంసన్తి పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరం సాసపమత్తమ్పి అజ్ఝోహరిత్వా భోజనం పటిక్ఖేపం కత్వా అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన ‘‘అలమేతం సబ్బ’’న్తి అతిరిత్తం అకారేత్వా పరిభుఞ్జతో పాచిత్తి హోతీతి.
౪౦. యో భిక్ఖు ఆసాదనాపేక్ఖో భుత్తావిం పవారితం భిక్ఖుం ‘‘హన్ద, భిక్ఖు, ఖాద వా భుఞ్జ వా’’తి అనతిరిత్తేన పవారేతి, భోజనే భుత్తే తస్స పాచిత్తియం ఉదీరితన్తి అత్థో. తత్థ ఆసాదనాపేక్ఖోతి ఆసాదనం చోదనం మఙ్కుకరణభావం అపేక్ఖమానో.
౪౧-౨. యో భిక్ఖు సన్నిధిభోజనం భుఞ్జేయ్య, తస్స భిక్ఖునో పాచిత్తి సియాతి అత్థో. తత్థ సన్నిధిభోజనన్తి పటిగ్గహేత్వా ఏకరత్తం వీతినామితభోజనం. వికాలే యావకాలికం భుఞ్జతో వాపి పాచిత్తి సియాతి యోజనా. తత్థ వికాలేతి విగతకాలే, మజ్ఝన్హికాతిక్కమతో పట్ఠాయ యావ అరుణుగ్గమనాతి అత్థో. యావకాలికన్తి వనమూలఫలాదికం ఆమిసభోజనం. అగిలానో భిక్ఖు పణీతకం సప్పిభత్తాదికమ్పి విఞ్ఞాపేత్వాన భుఞ్జేయ్య, తస్స భిక్ఖునో పాచిత్తి సియాతి యోజనా. తత్థ అగిలానోతి కల్లకో. పణీతకన్తి సప్పితేలమధుఫాణితమచ్ఛమంసఖీరదధిసఙ్ఖాతేహి సంసట్ఠం సత్తధఞ్ఞనిబ్బత్తం పణీతభోజనం. యో భిక్ఖు దన్తకట్ఠోదకం వజ్జేత్వా అప్పటిగ్గహితకం భుఞ్జేయ్య, పాచిత్తి సియాతి అత్థో. తత్థ అప్పటిగ్గహితన్తి కాయేన వా కాయప్పటిబద్ధేన వా గణ్హన్తస్స హత్థపాసే ఠత్వా కాయకాయప్పటిబద్ధనిస్సగ్గియానం అఞ్ఞతరేన న దిన్నం అప్పటిగ్గహితం నామ.
౪౩. యో భిక్ఖు తిత్థియస్స సహత్థతో కిఞ్చి భుఞ్జితబ్బం దదేయ్య, తస్స పాచిత్తి సియాతి సమ్బన్ధో. తత్థ తిత్థియస్సాతి అఞ్ఞతిత్థియస్స. కిఞ్చి భుఞ్జితబ్బన్తి యం కిఞ్చి భోజనీయం. సహత్థతోతి సహత్థా. యో భిక్ఖు మాతుగామేన ఏకతో రహో నిసజ్జం కప్పేయ్య, తస్స పాచిత్తి సియాతి సమ్బన్ధో. తత్థ రహోతి పటిచ్ఛన్నే. కప్పేతి కప్పేయ్య. ఏకతోతి సద్ధిం.
౪౪. సురామేరయపానేపీతి ఏత్థ పిట్ఠాదీహి కతం మజ్జం సురా. పుప్ఫాదీహి కతో ఆసవో మేరయం. యో భిక్ఖు తదుభయమ్పి బీజతో పట్ఠాయ కుసగ్గేనాపి పివతి, తస్స తప్పానపచ్చయా పాచిత్తియం ఉదీరితన్తి అత్థో. అఙ్గులిపతోదకే చాపీతి అఙ్గులీహి ఉపకచ్ఛకాదీనం ఘట్టనపచ్చయా పాచిత్తి సియాతి అత్థో. హసధమ్మేపి చోదకేతి ఉపరిగోప్ఫకే ఉదకే హసధమ్మే కీళానిమిత్తం తస్స పాచిత్తి సియాతి అత్థో.
౪౫. అనాదరేపి పాచిత్తీతి పుగ్గలస్స వా ధమ్మస్స వా అనాదరకరణేపి పాచిత్తి సియాతి అత్థో. యో భిక్ఖు ఉపసమ్పన్నేన పఞ్ఞత్తేన వుచ్చమానో తస్స వా వచనం అకత్తుకామతాయ, తం వా ధమ్మం అసిక్ఖితుకామతాయ అనాదరియం కరోతి, తస్స తస్మిం అనాదరియే పాచిత్తి సియాతి అత్థో. భయానకం కథం కత్వా వా భయానకం రూపం దస్సేత్వా వా భిక్ఖుం భీసయతోపి పాచిత్తి సియాతి అత్థో.
౪౬. యో భిక్ఖు అగిలానో కిఞ్చి పచ్చయం ఠపేత్వా జోతిం జలేయ్య వా జలాపేయ్య వా, తస్స పాచిత్తియం సియాతి సమ్బన్ధో. తత్థ కిఞ్చి పచ్చయన్తి పదీపుజ్జలనం వా పత్తపచనాదీసు జోతికరణం వాతి ఏవరూపం పచ్చయం ఠపేత్వా. జోతిన్తి అగ్గిం.
౪౭-౮. కప్పబిన్దుం అనాదాయ నవచీవరభోగినో నవం చీవరం భుఞ్జన్తస్స పాచిత్తి సియాతి అత్థో. కప్పబిన్దున్తి మోరక్ఖిమణ్డలమఙ్గులపిట్ఠీనం అఞ్ఞతరప్పమాణం కప్పబిన్దుం. అనాదాయాతి అనాదియిత్వా. భిక్ఖునో చీవరాదికం పరిక్ఖారం అపనేత్వా నిధేన్తస్స వా నిధాపేన్తస్స వా హసాపేక్ఖస్స భిక్ఖునో పాచిత్తి సియాతి అత్థో. చీవరాదికన్తి ఆది-సద్దేన పత్తనిసీదనసూచిఘరకాయబన్ధనాదిం సఙ్గణ్హాతి. నిధేన్తస్సాతి నిదహన్తస్స. హసాపేక్ఖస్సాతి హసాధిప్పాయస్స. జానం పాణం హనే భిక్ఖు, తిరచ్ఛానగతమ్పి చాతి యో భిక్ఖు ‘‘పాణో’’తి జానన్తో తిరచ్ఛానగతం పాణం ఖుద్దకమ్పి మహన్తమ్పి హనేయ్య, తస్స పాచిత్తియం సియాతి అత్థో.
౪౯. ఛాదేతుకామో ఛాదేతి, దుట్ఠుల్లం భిక్ఖునోపి చాతి యో భిక్ఖు భిక్ఖునో దుట్ఠుల్లసఙ్ఖాతం సఙ్ఘాదిసేసం ఛాదేతుకామో హుత్వా ఛాదేతి, తస్స పాచిత్తియం సియాతి అత్థో. ఇత్థియా సహ సంవిధాయ గామన్తరగతస్స భిక్ఖునో పాచిత్తియం సియాతి యోజనా.
౫౦. భిక్ఖుం వా పహరేయ్యాథాతి యో భిక్ఖు భిక్ఖుం పహరేయ్య, తస్స పాచిత్తియం సియాతి యోజనా. తలసత్తికముగ్గిరేతి యో భిక్ఖు పహరణాకారం దస్సేన్తో కాయం వా కాయప్పటిబద్ధం వా ఉగ్గిరేయ్య, తస్స పాచిత్తియం సియాతి అత్థో. చోదేయ్య వా చోదాపేయ్య, భిక్ఖుం అమూలకేన చాతి యో భిక్ఖు భిక్ఖుం అమూలకేన సఙ్ఘాదిసేసేన చోదేయ్య వా చోదాపేయ్య వా, తస్స పాచిత్తియం సియాతి అత్థో. తత్థ అమూలకేనాతి దిట్ఠాదిమూలవిరహితేన.
౫౧. కుక్కుచ్చుప్పాదనే చాపీతి ‘‘ఊనవీసతివస్సో త్వం మఞ్ఞే’’తిఆదీని భణన్తో కుక్కుచ్చం ఉప్పాదేయ్య, తస్స కుక్కుచ్చుప్పాదనపచ్చయా పాచిత్తియం హోతి. యో భిక్ఖు భణ్డనత్థాయ భణ్డనజాతానం వచనం సోతుం ఉపస్సుతిం యాతి, తస్స పాచిత్తియం సియాతి సమ్బన్ధో. తత్థ భణ్డనత్థాయాతి కలహత్థాయ. భణ్డనజాతానన్తి కలహజాతానం. ఉపస్సుతిన్తి సుతిసమీపం.
౫౨. యో భిక్ఖు సఙ్ఘస్స పరిణామితం యం లాభం, తం పరపుగ్గలస్స నామేతి, తస్స పాచిత్తియం సియాతి సమ్బన్ధో. తత్థ నామేతీతి పరిణామేతి. పుచ్ఛం అకత్వాతి ‘‘వికాలే గామప్పవేసనం ఆపుచ్ఛామీ’’తి వా ‘‘గామం పవిసిస్సామీ’’తి వా అనాపుచ్ఛిత్వా. సన్తభిక్ఖున్తి అన్తోఉపచారసీమాయ దస్సనూపచారే భిక్ఖుం దిస్వా యం సక్కా హోతి పకతివచనేన ఆపుచ్ఛితుం, తాదిసం విజ్జమానం భిక్ఖుం. గామస్సాతి గామం, కమ్మత్థే సామివచనం. గతేతి సమ్పదానత్థే భుమ్మవచనం, గతస్సాతి అత్థో. సన్తం భిక్ఖుం అనాపుచ్ఛిత్వా వికాలే గామం గతస్స భిక్ఖునో పాచిత్తియం సియాతి అత్థో. సేసం ఉత్తానమేవాతి.
పాచిత్తియనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పకిణ్ణకనిద్దేసవణ్ణనా
౫౩. ఇదాని పకిణ్ణకం దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఘిక’’న్త్యాది ఆరద్ధం. తత్థ యో భిక్ఖు ఇస్సరో హుత్వా సఙ్ఘికం గరుభణ్డం అఞ్ఞస్స దేతి, తస్స థుల్లచ్చయం సియా. థేయ్యాయ అఞ్ఞస్స దేతి, యథావత్థు పారాజికాది సియా, దుక్కటవత్థు దుక్కటం, థుల్లచ్చయవత్థు థుల్లచ్చయం, పారాజికవత్థు పారాజికం సియాతి వుత్తం హోతి.
౫౪. కుసాదిమయచీరానీతి ఏత్థ ఆది-సద్దో వాకఫలకం సఙ్గణ్హాతి, కుసమయచీరం వాకమయచీరం ఫలకమయచీరన్తి. తత్థ కుసే గన్థేత్వా కతచీరం కుసమయచీరం. వాకమయచీరం నామ తాపసానం వక్కలం. ఫలకమయచీరం నామ ఫలకసణ్ఠానాని ఫలకాని సిబ్బేత్వా కతచీరం. కమ్బలం కేసవాలజన్తి కేసజం కమ్బలం వాలజం కమ్బలం, కేసకమ్బలం వాలకమ్బలన్తి అత్థో. కేసేహి తన్తే వాయిత్వా కతకమ్బలం కేసకమ్బలం. చమరివాలేహి వాయిత్వా కతకమ్బలం వాలకమ్బలం. సమయం వినాతి నట్ఠచీవరకాలం ఠపేత్వా. ధారయతో ధారయన్తస్స. లూకపక్ఖాజినక్ఖిపన్తి ఉలూకపక్ఖిఅజినక్ఖిపం. తత్థ ఉలూకపక్ఖీతి ఉలూకసకుణపక్ఖేహి కతనివాసనం. అజినక్ఖిపన్తి సలోమం సఖురం అజినమిగచమ్మం. నట్ఠచీవరకాలం ఠపేత్వా ఇమేసు సత్తసు వత్థూసు యం కిఞ్చి ధారయతో థుల్లచ్చయం సియాతి అత్థో.
౫౫. సత్థకేన కత్తబ్బం కమ్మం సత్థకమ్మం, తస్మిం సత్థకమ్మే. వత్థిమ్హి కత్తబ్బం కమ్మం వత్థికమ్మం, తస్మిం వత్థికమ్మే. సం నిమిత్తన్తి అత్తనో అఙ్గజాతం. తం ఛిన్దతో థుల్లచ్చయం సియాతి సమ్బన్ధో. మంసాదిభోజనేతి ఏత్థ ఆది-సద్దో అట్ఠిలోహితచమ్మలోమాని సఙ్గణ్హాతి. తస్మా మనుస్సానం మంసఅట్ఠిలోహితచమ్మలోమభోజనపచ్చయా థుల్లచ్చయం సియాతి అత్థో.
౫౬. కదలేరకక్కదుస్సానీతి ఏత్థ కదలిఏరకఅక్కవాకేహి కతాని వత్థాని ధారయన్తస్స దుక్కటం. పోత్థకన్తి మకచివాకేహి కతం పోత్థకదుస్సం. సబ్బపీతాదికన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దేన సబ్బలోహితకసబ్బకణ్హకసబ్బమఞ్జేట్ఠికం సఙ్గణ్హాతి. తత్థ సబ్బమేవ నీలకం సబ్బనీలకం. ఏవం సేసేసుపి. నీలం ఉమ్మారపుప్ఫవణ్ణం. పీతం కణికారపుప్ఫవణ్ణం. లోహితం జయసుమనపుప్ఫవణ్ణం. కణ్హకం అద్దారిట్ఠకవణ్ణం. మఞ్జేట్ఠికం లాఖారసవణ్ణం. ఇమేసు అట్ఠసు వత్థూసు యం కిఞ్చి ధారయన్తస్స దుక్కటం సియాతి అత్థో.
౫౭-౮. హత్థిస్సురగసోణానన్తి హత్థిఅస్సఉరగసోణానం మంసం అట్ఠిరుధిరచమ్మలోమాని. సీహబ్యగ్ఘచ్ఛదీపినన్తి సీహబ్యగ్ఘఅచ్ఛదీపీనం మంసాదీని. తరచ్ఛస్స చ మంసాదిం ఉద్దిస్సకతమంసఞ్చ అనాపుచ్ఛితమంసఞ్చ భుఞ్జతో దుక్కటం సియా. దకతిత్థాదికన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దో వచ్చపస్సావకుటియో సఙ్గణ్హాతి. తేన యాతానుపుబ్బం ఆగతప్పటిపాటిం హిత్వాన వజ్జేత్వా నహానతిత్థఞ్చ వచ్చకుటిఞ్చ పస్సావకుటిఞ్చ వజే వజేయ్య గచ్ఛేయ్య, దుక్కటం తస్స సియాతి అత్థో.
౫౯. సహసాతి వేగసా వేగేన. వుబ్భజిత్వానాతి అన్తరవాసకం దూరతోవ ఉక్ఖిపిత్వా, వ-కారో సన్ధివసేనాగతో. పవిసేతి పవిసేయ్య. వచ్చపస్సావకుటికన్తి వచ్చకుటికం పస్సావకుటికం. విసేతి పవిసేయ్య. యో భిక్ఖు వచ్చపస్సావకుటికం సహసా పవిసేయ్య వా నిక్ఖమేయ్య వా, ఉబ్భజిత్వా వా పవిసేయ్య వా నిక్ఖమేయ్య వా, ఉక్కాసికం వజ్జేత్వా తం పవిసేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి యోజనా.
౬౦. నిత్థునన్తో వచ్చం కరేయ్య దన్తకట్ఠఞ్చ ఖాదన్తో, తస్స దుక్కటం సియాతి అత్థో. వచ్చపస్సావదోణీనం బహి వచ్చాదికం వచ్చపస్సావం కరేయ్య, తస్స దుక్కటం సియా.
౬౧. ఖరేన చావలేఖేయ్యాతి ఫాలితకట్ఠేన వా ఫరుసేన వా గణ్ఠికేన వా పూతికట్ఠేన వా సుసిరేన వా అవలేఖేయ్యాతి అత్థో. కట్ఠన్తి అవలేఖనకట్ఠం. కూపకేతి వచ్చకూపకే. ఊహతఞ్చాతి గూథమక్ఖితఞ్చ. న ధోవేయ్యాతి అత్తనా వా న ధోవేయ్య పరేన వా న ధోవాపేయ్య. ఉక్లాపఞ్చాతి కచవరఞ్చ. న సోధయేన సమ్మజ్జేయ్య.
౬౨. చపుచపూతి సద్దం కత్వా ఉదకకిచ్చం కరోన్తస్స ఆచమన్తస్స దుక్కటం సియాతి అత్థో. అనజ్ఝిట్ఠోవాతి అనాణత్తోయేవ. థేరేనాతి సఙ్ఘత్థేరేన. పాతిమోక్ఖన్తి పాతిమోక్ఖుద్దేసం. ఉద్దిసే ఉద్దిసేయ్య, దుక్కటం సియా.
౬౩. అనాపుచ్ఛాయ పఞ్హస్స కథనే, అనాపుచ్ఛాయ పఞ్హస్స విస్సజ్జనే, అనాపుచ్ఛాయ సజ్ఝాయకరణే, అనాపుచ్ఛాయ పదీపజాలనే, అనాపుచ్ఛాయ పదీపవిజ్ఝాపనేతి ఇమేసు చతూసు పచ్చయేసు తస్స దుక్కటం సియా.
౬౪. అనాపుచ్ఛా వాతపానకవాటాని వివరేయ్య వా థకేయ్య వా, తస్స దుక్కటం సియాతి సమ్బన్ధో. వన్దనాదిన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దో వన్దాపనం సఙ్గణ్హాతి. యో భిక్ఖు నగ్గో వన్దనం కరేయ్య, వన్దాపనం కరేయ్య, గమనం కరేయ్య, భోజనం కరేయ్య, పివనం కరేయ్య, ఖాదనం కరేయ్య, గహణం కరేయ్య, దానం కరేయ్య, తస్స సబ్బత్థ దుక్కటన్తి సమ్బన్ధో.
౬౫. తిపటిచ్ఛన్నకం వినాతి ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిస్సో పటిచ్ఛాదియో జన్తాఘరప్పటిచ్ఛాదిం ఉదకప్పటిచ్ఛాదిం వత్థప్పటిచ్ఛాది’’న్తి (చూళవ. ౨౬౧) ఏవం వుత్తా తిస్సో పటిచ్ఛాదియో సమాహటాతి ‘‘తిపటిచ్ఛాదీ’’తి వుత్తం. తిపటిచ్ఛన్నకం ఠపేత్వా పరికమ్మం సయం కరేయ్య, పరం కారాపేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి అత్థో. యో భిక్ఖు నహాయం నహాయన్తో కుట్టే వా థమ్భే వా తరుమ్హి వా కాయం ఉపఘంసేయ్య, తస్స దుక్కటం సియా.
౬౬. యో భిక్ఖు నహాయన్తో కురువిన్దకసుత్తేన కాయం ఘంసేయ్య, కాయతో కాయేన అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘంసేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి సమ్బన్ధో. యో అగిలానో సఉపాహనో బహారామే బహిఆరామే చరేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి సమ్బన్ధో.
౬౭. సబ్బనీలాదికమ్పి చాతి ఏత్థ ఆది-సద్దో లోహితోదాతపీతకణ్హమఞ్జేట్ఠమహారఙ్గమహానామరఙ్గరత్తాదయో ఉపాహనాయో సఙ్గణ్హాతి. యో భిక్ఖు సబ్బనీలసబ్బలోహితాదికం ఉపాహనం ధారేతి, తస్స దుక్కటం సియాతి సమ్బన్ధో. యో భిక్ఖు రత్తో రత్తచిత్తో తదహుజాతాయపి ఇత్థియా నిమిత్తం పస్సేయ్య, తస్స దుక్కటం సియా. యో భిక్ఖు భిక్ఖదాయియా భిక్ఖదాయికాయ ఇత్థియా ముఖం పస్సేయ్య, తస్స దుక్కటం సియా.
౬౮-౯. యో భిక్ఖు ఉజ్ఝానసఞ్ఞీ హుత్వా అఞ్ఞస్స భిక్ఖునో పత్తం వా పస్సేయ్య, తస్స దుక్కటం సియా. ఆదాసాదిమ్హి ఉదకపత్తే అత్తనో ముఖం పస్సేయ్య, తస్స దుక్కటం సియా. ఉచ్చాసనమహాసనే నిసజ్జాదిం నిసీదనసయనాదిం కరోన్తస్స భిక్ఖునో దుక్కటం సియా. ఉక్ఖిత్తానుపసమ్పన్ననానాసంవాసకాదీనం వన్దనేపి దుక్కటం సియాతి సమ్బన్ధో. తత్థ ఉక్ఖిత్తోతి ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖిత్తకో, ఆపత్తియా అప్పటికమ్మే ఉక్ఖిత్తకో, పాపికాయ దిట్ఠియా అప్పటినిస్సగ్గే ఉక్ఖిత్తకోతి తివిధోపి ఇధాధిప్పేతో. అనుపసమ్పన్నోతి ఇమినా భిక్ఖునిసామణేరసామణేరిసిక్ఖమానపణ్డకఇత్థిసిక్ఖాపచ్చక్ఖాతకా గహితా. నానాసంవాసకాతి లద్ధినానాసంవాసకా గహితా. ఆది-సద్దేన ఛిన్నమూలకా గహితా.
౭౦-౭౧. యో దీఘాసనే పణ్డకిత్థీహి పణ్డకేన వా ఇత్థియా వా ఉభతోబ్యఞ్జనేన వా ఏకతో నిసీదేయ్య, తస్స దుక్కటం సియా. అదీఘే ఆసనేతి రస్సే ఆసనే. యో భిక్ఖు రస్సాసనే మఞ్చే వా పీఠే వా అసమానాసనికేన ఏకతో సయేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి అత్థో. ఫలపుప్ఫాదికన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దేన వేళుచుణ్ణదన్తకట్ఠమత్తికాదయో సఙ్గహితా. కులసఙ్గహత్థాయ ఫలపుప్ఫాదికం దదతో దుక్కటం సియాతి సమ్బన్ధో.
౭౨-౩. యో భిక్ఖు గన్థిమాదిం సయం కరేయ్య, పరం కారాపేయ్య, తస్స దుక్కటం సియా. యో భిక్ఖు జినేన వారితపచ్చయే పరిభుఞ్జేయ్య, తస్స దుక్కటం సియా. అబ్యత్తో బాలో యో భిక్ఖు ఆచరియుపజ్ఝాయే అనిస్సాయ నిస్సయం అగ్గహేత్వా వసేయ్య, తస్స దుక్కటం సియా. యో భిక్ఖు అనుఞ్ఞాతేహి మాతాపితుఆదీహి పుగ్గలేహి అఞ్ఞస్స పుగ్గలస్స భేసజ్జం కరేయ్య వా వదేయ్య వా, తస్స దుక్కటం సియా. సాపత్తికో యో భిక్ఖు ఉపోసథప్పవారణం కరేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి సమ్బన్ధో. తత్థ జినేన భగవతా వారితా జినవారితా, జినవారితా చ తే పచ్చయా చేతి జినవారితపచ్చయా, తే జినవారితపచ్చయే. ద్వేమాతికాఅప్పగుణతాయ అబ్యత్తో.
౭౪. యో భిక్ఖు ఆభోగం వా నియోగం వా వజ్జేత్వా ద్వారబన్ధాదికే ఠానే పరివత్తకవాటకం అపిధాయ దివా సయేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి సమ్బన్ధో. ద్వారబన్ధాదికేతి యేన కేనచి పరిక్ఖిత్తే అబ్భోకాసేపి రుక్ఖమూలేపి అన్తమసో ఇమినా లక్ఖణేన యుత్తఆకాసఙ్గణేపి. అపిధాయాతి అపిదహిత్వా. వినాభోగన్తి ‘‘ఏస ద్వారం జగ్గిస్సతీ’’తి ఆభోగం ఠపేత్వాతి అత్థో. నియోగన్తి అవసట్ఠానం, అత్తనో అవసం బహుసాధారణట్ఠానం ఠపేత్వా. ‘‘సవసో’’తి వా పాఠో, సవసో హుత్వాతి అత్థో. దివాతి దివాకాలే.
౭౫. ధఞ్ఞన్తి సాలి వీహి యవో గోధుమో కఙ్గు వరకో కుద్రూసకోతి సత్తవిధం ధఞ్ఞం. ఇత్థిరూపన్తి దారులోహమయాదిఇత్థిరూపం. రతనన్తి ముత్తాదిదసవిధం రతనం. ఆవుధన్తి సత్తితోమరాదిసబ్బావుధభణ్డం. ఇత్థిపసాధనన్తి ఇత్థియా సీసాదిఅలఙ్కారం. తూరియభణ్డన్తి ధమనసఙ్ఖాదిసబ్బం తూరియభణ్డం. ఫలరుక్ఖేతి ఫలితరుక్ఖే. పుబ్బణ్ణాదికన్తి ముగ్గమాసాదికం. ఆది-సద్దేన వాకురకుమినాదయో గహితా. ఏతేసు యం కిఞ్చి ఆమసేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి అత్థో.
౭౬. ససిత్థోదకతేలేహీతి యో పన మధుసిత్థకతేలేన వా ఉదకమిస్సకతేలేన వా యేన కేనచి చిక్ఖల్లేన వా. ఫణహత్థఫణేహి వాతి దన్తమయాదిఫణేన వా ఫణకిచ్చసాధకేహి హత్థఙ్గులీహి వా కోచ్ఛేన వా కేసమోసణ్ఠనే దుక్కటం సియాతి అత్థో. ఏకస్మిం భాజనే భోజననిమిత్తే దుక్కటం సియాతి అత్థో.
౭౭. ద్వే భిక్ఖూ ఏకత్థరణా సయేయ్యూం, ద్వే భిక్ఖూ ఏకపావురణా సయేయ్యుం, ద్వే భిక్ఖూ ఏకమఞ్చకే సయేయ్యుం, తేసం దుక్కటాని హోన్తీతి సమ్బన్ధో. పమాణతో అధికం వా ఊనం వా దన్తకట్ఠం ఖాదేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి యోజనా. తత్థ అధికన్తి అట్ఠఙ్గులతో అధికం. ఊనన్తి చతురఙ్గులతో ఊనం.
౭౮. యో భిక్ఖు నచ్చఞ్చ గీతఞ్చ వాదితఞ్చ యోజేతి వా యోజాపేతి వా, తస్స దుక్కటం సియా. తేసం నచ్చానం దస్సనం, తేసం గీతానం సవనం, తేసం వాదితానం సవనఞ్చ కరోన్తస్స దుక్కటం సియాతి అత్థో.
౭౯. వీహాదిరోపిమేతి వీహిఆదీనం రుహనట్ఠానే. బహిపాకారకుట్టకేతి పాకారకుట్టానం బహి. వచ్చాదిఛడ్డనాదిమ్హీతి వచ్చపస్సావసఙ్కారచలకాదీనం ఛడ్డనవిస్సజ్జనపచ్చయా దుక్కటం సియాతి అత్థో. దీఘకేసాదిధారణేతి దీఘకేసధారణే దీఘనఖధారణే దుక్కటం సియాతి అత్థో.
౮౦. నఖమట్ఠకరణాదిమ్హీతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన రజనకరణం గహితం. సమ్బాధే లోమహారణేతి సమ్బాధే ఉపకచ్ఛకముత్తకరణట్ఠానే లోముద్ధరణే. సఉపాహనో భిక్ఖు పరికమ్మకతం భూమిం అక్కమేయ్యాతి సమ్బన్ధో.
౮౧. అధోతఅల్లపాదేహీతి యో భిక్ఖు అధోతపాదేహి వా అల్లపాదేహి వా సఙ్ఘికం మఞ్చం వా పీఠం వా అక్కమేయ్య, పరికమ్మకతం భిత్తిం వా కాయతో ఆమసన్తస్స దుక్కటం సియాతి అత్థో.
౮౨-౩. సఙ్ఘాటియాపి పల్లత్థేతి అధిట్ఠితచీవరేన విహారే వా అన్తరఘరే వా పల్లత్థికం కరేయ్య, తస్స దుక్కటం. దుప్పరిభుఞ్జేయ్య చీవరన్తి తిణ్ణం చీవరానం అఞ్ఞతరం చీవరం దుప్పరిభోగేన పరిభుఞ్జేయ్య. అకాయబన్ధనోతి కాయబన్ధనవిరహితో భిక్ఖు గామం వజేయ్య గచ్ఛేయ్య. యో భిక్ఖు వచ్చకం ఉచ్చారం కత్వాన ఉదకే సన్తే నాచమేయ్య ఉదకసుద్ధిం న కరేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి అత్థో. సమాదేయ్య అకప్పియేతి భిక్ఖుం వా సామణేరాదికే సేససహధమ్మికే వా అకప్పియే నియోజేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి అత్థో. సభాగాపత్తియా దేసనారోచనపచ్చయా దుక్కటం సియాతి అత్థో. సభాగాతి ఏత్థ వత్థుసభాగతావ ఇధాధిప్పేతా, న ఆపత్తిసభాగతా.
౮౪. న వసే వస్సన్తి యో భిక్ఖు వస్సం న వసేయ్య న ఉపగచ్ఛేయ్య, తస్స దుక్కటం సియా. విసంవాదే సుద్ధచిత్తేతి ఏత్థ సమ్పదానత్థే భుమ్మవచనం, పటిస్సవం విసంవాదేన్తస్స సుద్ధచిత్తస్స దుక్కటం సియాతి అత్థో. వస్సం వసిత్వా అననుఞ్ఞాతకిచ్చతో అననుఞ్ఞాతకిచ్చేన భిక్ఖునో గమనే దుక్కటం సియాతి యోజనా.
౮౫. ఆపదం వజ్జేత్వా తరుస్స ఉద్ధం పోరిసమ్హా అభిరుహణే దుక్కటం సియాతి సమ్బన్ధో. ఆపదన్తి అన్తరాయం. తరుస్సాతి రుక్ఖస్స. పోరిసమ్హాతి ఏకపోరిసప్పమాణా మజ్ఝిమస్స పురిసస్స పఞ్చహత్థా. అపరిస్సావనో యో భిక్ఖు అద్ధానం గచ్ఛేయ్య, యో చ భిక్ఖు తం పరిస్సావనం యాచతో న దదేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి యోజనా. అద్ధానన్తి అద్ధయోజనమేవ అన్తిమమద్ధానం.
౮౬. అత్తనో ఘాతనే దుక్కటం సియాతి సమ్బన్ధో. యో భిక్ఖు ఇత్థిరూపాదిరూపం కరేయ్య వా కారాపేయ్య వా, తస్స దుక్కటం సియా. మాలాదికం విచిత్తం ఠపేత్వా జాతకాదివత్థుం సయం కరేయ్య, దుక్కటం సియాతి సమ్బన్ధో.
౮౭. భుఞ్జన్తముట్ఠపేతి యో భిక్ఖు భుఞ్జన్తం ఉట్ఠాపేయ్య, తస్స దుక్కటం సియా. భత్తసాలాదీసు వుడ్ఢానం ఓకాసం అదత్వా నిసీదతో దుక్కటం సియాతి యోజనా.
౮౮. యానానీతి వయ్హం రథో సకటం సన్దమానికాదీని. కల్లకోతి అగిలానో. అగిలానో యో భిక్ఖు యానాని అభిరుహేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి అత్థో. వదే దవన్తి కేళిం వదేయ్య, రతనత్తయం ఆరబ్భ కేళిం వదేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి అత్థో. అఞ్ఞపరిసాయ ఉపలాలనే దుక్కటం హోతి.
౮౯. కాయాదిన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దో ఊరునిమిత్తం సఙ్గణ్హాతి. కాయం వా ఊరుం వా నిమిత్తం వా వివరిత్వా భిక్ఖునీనం న దస్సయే న దస్సేయ్యాతి అత్థో. లోకాయతం తిరచ్ఛానాదివిజ్జం న చ సయం వాచేయ్య, పరఞ్చ న వాచాపేయ్య. పలితం గణ్హేయ్య వా గణ్హాపేయ్య వా, తస్స దుక్కటం సియాతి యోజనా.
౯౦-౯౨. యత్థ కత్థచి పేళాయం పక్ఖిపిత్వా భత్తం భుఞ్జన్తస్స దుక్కటం సియాతి సమ్బన్ధో. పత్తహత్థకో యో భిక్ఖు వాతపానం వా కవాటం వా పణామే పణామేయ్య, సోదకం పత్తం ఉణ్హేయ్య ఉణ్హే ఓతాపేయ్య వా పటిసామేయ్య వా, వోదకం పత్తం అతిఉణ్హేయ్య అతిఠపేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి అత్థో. యో భిక్ఖు పత్తం భూమియం వా అఙ్కే వా మఞ్చే వా పీఠే వా మిడ్ఢన్తే వా పరిభణ్డన్తే వా పాదే వా ఛత్తే వా ఠపేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి సమ్బన్ధో. భూమియన్తి యేన కేనచి అనత్థతాయ పంసుసక్ఖరమిస్సాయ. అఙ్కేతి ద్విన్నం ఊరూనం మజ్ఝే. మిడ్ఢన్తేతి మిడ్ఢపరియన్తే. పరిభణ్డన్తేతి బాహిరపస్సే కతాయ తనుకమిడ్ఢియా అన్తే. యో భిక్ఖు చలకాదిం వా పత్తే ఠపేయ్య, పత్తే వా హత్థధోవనే హత్థస్స ధోవనప్పచ్చయా తస్స దుక్కటం సియాతి సమ్బన్ధో.
౯౩. ఉచ్ఛిట్ఠం ముఖధోవనం ఉదకమ్పి పత్తేన నీహరన్తస్స భిక్ఖునో దుక్కటం సియా. యో భిక్ఖు అకప్పియం పత్తం పరిభుఞ్జేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి అత్థో. తత్థ అకప్పియం పత్తన్తి దారుమయపత్తాదిం.
౯౪. యో భిక్ఖు ఖిపితే ‘‘జీవా’’తి వదే వదేయ్య, తస్స దుక్కటం సియాతి అత్థో. యో భిక్ఖు పరిమణ్డలకాదిమ్హి పఞ్చసత్తతి సేఖియే అనాదరో హుత్వా న సిక్ఖతి, తస్స దుక్కటం సియాతి సమ్బన్ధో.
౯౫. యో భిక్ఖు భణ్డాగారే పయుతో మాతుయా పితునో చ భణ్డకం గోపేయ్య, అస్స భిక్ఖునో పాచిత్తియం సియాతి సమ్బన్ధో. తత్థ పయుతోతి భణ్డాగారే బ్యాపారవసేన యుత్తప్పయుత్తో. గోపయేతి గోపేయ్య. యో భిక్ఖు దవాయ హీనేన జాతిఆదినా ఉత్తమమ్పి వదేయ్య, దుబ్భాసితం సియాతి సమ్బన్ధో. తత్థ హీనేహి వా ఉక్కట్ఠేహి వా జాతిఆదీహి ఏవం ఉక్కట్ఠం వా హీనం వా ‘‘చణ్డాలోసీ’’తిఆదినా నయేన ఉజుం వా ‘‘సన్తి ఇధేకచ్చే చణ్డాలవేననేసాదా’’తిఆదినా నయేన అఞ్ఞాపదేసేన వా ఉపసమ్పన్నం వా అనుపసమ్పన్నం వా అక్కోసాధిప్పాయం వినా కేవలం కీళాధిప్పాయేన వదేయ్య, దుబ్భాసితం సియాతి.
పకిణ్ణకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. వత్తాదికణ్డనిద్దేసవణ్ణనా
౯౬. ఇదాని వత్తం దస్సేతుం ‘‘ఉపజ్ఝాచరియవత్త’’న్తి వుత్తం. తత్థ ఉపజ్ఝాయవత్తఞ్చ ఆచరియవత్తఞ్చ గమికవత్తఞ్చ ఆగన్తుకవత్తఞ్చ సేనాసనాదివత్తఞ్చ పియసీలేన భిక్ఖునా కాతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. గమికాగన్తుకన్తి గమికం ఆగన్తుకన్తి ఛేదో, గమికవత్తం ఆగన్తుకవత్తఞ్చాతి అత్థో.
౯౭. దాతుకామో హత్థపాసే ఠితో కిఞ్చి గహితబ్బం ఏకేన పురిసేన గహితబ్బం ఉక్ఖిపనక్ఖమం వత్థుం తిధా తీసు పకారేసు ఏకేనాకారేన దదేయ్య, గహేతుకామో భిక్ఖు ద్విధా ద్వీసు ఏకేన గణ్హేయ్య, అయం పఞ్చఙ్గో పటిగ్గహోతి అత్థో.
౯౮-౧౦౦. దూరే ఠితం చీవరం ఠపితోకాసం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘ఏత’’న్తి వత్తబ్బం. హత్థపాసే ఠితం హత్థేన ఆమసిత్వా ‘‘ఇమ’’న్తి వత్తబ్బం. ‘‘ఏతం అధిట్ఠామి, ఇమం అధిట్ఠామీ’’తి ఇమేసం పదానం మజ్ఝే సఙ్ఘాటిఆదీసు పచ్చేకం యోజేత్వా తిచీవరం అధిట్ఠేయ్య. కథం? ‘‘ఏతం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామి, ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి అధిట్ఠేయ్య. ఏవం సేసేసు చ చీవరేసు. యథా చీవరాదిం విధానం ఏవం పత్తేపి అధిట్ఠేయ్య పచ్చుద్ధరేయ్యాతి అత్థో.
౧౦౧. సఞ్చరిత్తం ఠపేత్వా సేసా గరుకా చ పారాజికా చ సచిత్తకాతి సమ్బన్ధో. అన్తిమాతి పారాజికా. అచ్ఛిన్నసిక్ఖాపదం, పరిణతసిక్ఖాపదఞ్చాతి ఇమం ద్వయం ఠపేత్వా సేసం నిస్సగ్గియం అచిత్తకన్తి అత్థో.
౧౦౨-౩. గామప్పవేసనన్తేతేతి గామప్పవేసనం ఇతి ఏతే. పాచిత్తీసు ఏతే పదసోధమ్మాదయో గామప్పవేసనన్తా సత్తరస సిక్ఖాపదా అచిత్తకా.
౧౦౪-౫. పకిణ్ణకేసు ఉద్దిస్సకతం ఠపేత్వా అఞ్ఞమంసకం సేసమంసం అచిత్తకన్తి అత్థో. ఏత్థ పకిణ్ణకేసు అఞ్ఞమంసాదికం పత్తహత్థో కవాటకన్తం తేరసవిధం ఇదం సిక్ఖాపదం అచిత్తకం, సేసం సబ్బం సచిత్తకన్తి అత్థో.
౧౦౬. ఆచరియా వీతిక్కమనచిత్తేన సచిత్తకం అచిత్తకన్తి వదన్తి, పఞ్ఞత్తిజాననేన చిత్తేన తథా సచిత్తకం అచిత్తకన్తి ఆచరియా వదన్తీతి అత్థో. తథా-సద్దేన ‘‘సచిత్తకం అచిత్తక’’న్తి ఇదం గహితం.
౧౦౭-౯. పుబ్బకరణాదికన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దో పుబ్బకిచ్చం సఙ్గణ్హాతి. తత్థ –
‘‘సమ్మజ్జనీ పదీపో చ, ఉదకం ఆసనేన చ;
ఉపోసథస్స ఏతాని, పుబ్బకరణన్తి వుచ్చతి.
‘‘ఛన్దపారిసుద్ధిఉతుక్ఖానం, భిక్ఖుగణనా చ ఓవాదో;
ఉపోసథస్స ఏతాని, పుబ్బకిచ్చన్తి వుచ్చతీ’’తి. –
ఏవం పుబ్బకరణాదికం నవధా దీపితం సబ్బం ఉపోసథప్పవారణం పియసీలినా కాతబ్బన్తి అత్థో.
౧౧౨. యథాక్కమన్తి ఏత్థాయమధిప్పాయో – గణో పారిసుద్ధిఉపోసథం కరేయ్య, పుగ్గలో అధిట్ఠానఉపోసథం కరేయ్య, సఙ్ఘో సుత్తుద్దేసఉపోసథం కరేయ్యాతి.
౧౧౩. చాతుద్దసో పన్నరసో, సామగ్గీ దినతో తిధాతి చాతుద్దసో ఉపోసథో, పన్నరసో ఉపోసథో, సామగ్గీఉపోసథోతి దినతో తిధా హోన్తి. దినతో పుగ్గలతో కత్తబ్బాకారతో తే ఉపోసథా నవ ఇతి ఈరితాతి అత్థో.
౧౧౪. తేవాచీ ద్వేకవాచీతి తేవాచికా పవారణా, ద్వేవాచికా పవారణా, ఏకవాచికా పవారణా ఇతి నవ పవారణా వుత్తా.
౧౧౫. తస్సాతి ఫగ్గునమాసస్స. తతో సేసన్తి ఆసాళ్హిఅన్తిమపక్ఖమ్హా యావ కత్తికపుణ్ణమా వస్సకాలన్తి అత్థో. ఏత్థ హి ఏకస్మిం సంవచ్ఛరే చతువీసతిఉపోసథా హోన్తి.
౧౧౬. ఏతేసూతి ఏతేసు తీసు చతూసు ఏకేకస్మిం ఉతుమ్హి తతియపక్ఖా సత్తమపక్ఖా. చాతుద్దసాతి ఛ చాతుద్దసాతి అత్థో. సేసాని ఉత్తానత్థానేవాతి.
వత్తాదికణ్డనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
నిగమనకథా
ఏత్తావతా సమారద్ధా, మూలసిక్ఖత్థవణ్ణనా;
నిట్ఠితా యా సమాసేన, అడ్ఢమాసస్స అచ్చయే.
అధునూపసమ్పన్నానం, హితత్థాయ సమాసతో;
ఇమం అత్థం వణ్ణయతా, యం పుఞ్ఞంధిగతం మయా.
తేన పుఞ్ఞేనయం లోకో, సుఖాయ పటిపత్తియా;
పాపుణాతు విసుద్ధాయ, నిబ్బానం అజరం పదం.
నానాతరుగణాకిణ్ణే, నానాకుసలకామినో;
రమ్మే యుద్ధానపతినో, విహారే వసతా సతా.
సాసనే సిద్ధిపత్తస్స, సిద్ధినా ఞాణసిద్ధినా;
పణ్డితేన కతా ఏసా, మూలసిక్ఖత్థవణ్ణనా.