౩౪. పథవీనిద్దేసవణ్ణనా

౨౪౨. జాతాజాతాతి దువిధాతి జాతా పథవీ అజాతా పథవీతి పథవీ దువిధాతి అత్థో. ఇమినా జాతపథవిఞ్చ అజాతపథవిఞ్చ దస్సేతి. తాసం విభాగం దస్సేతి ‘‘సుద్ధా’’తిఆదినా. సుద్ధమత్తికపంసుకా చ అదడ్ఢా చ బహుమత్తికపంసుకా చ చాతుమాసాధికోవట్ఠపంసుమత్తికరాసి చ జాతా పథవీతి సమ్బన్ధో. మత్తికా చ పంసు చాతి ద్వన్దో. సుద్ధా అప్పసక్ఖరాదితాయ మత్తికా పంసవో యస్సాతి బాహిరత్థో. అదడ్ఢాతి ఉద్ధనపచనాదివసేన తథా తథా అదడ్ఢా. సా పన విసుం నత్థి, సుద్ధమత్తికాదీసు అఞ్ఞతరావ వేదితబ్బా. చత్తారో మాసా, తేహి సహితో అతిరేకో కాలో, తస్మిం ఓవట్ఠోతి సమాసో. ఓవట్ఠోతి యేన కేనచి ఉదకేన ఓవట్ఠో. బుధా పన ‘‘ఆకాసతో వుట్ఠఉదకేనేవ, న అఞ్ఞత్థ పహరిత్వా పతితబిన్దునా’’తి వదన్తి, ‘‘ఓవట్ఠో’’తి సామఞ్ఞేన వుత్తత్తా చ ‘‘పోక్ఖరణియా ఠితతనుకద్దమో వట్టతి, బహలో తు న వట్టతీ’’తి (పాచి. అట్ఠ. ౮౬) వుత్తత్తా చ ‘‘వినయవినిచ్ఛయే సమ్పత్తే గరుకే ఠాతబ్బ’’న్తి వినయలక్ఖణతో చ న తం యుజ్జతీతి అమ్హాకం ఖన్తి. పంసుమత్తికానం రాసి పంసుమత్తికరాసి. చతు…పే… వట్ఠో పంసుమత్తికరాసి యస్సాతి అఞ్ఞపదత్థో, కమ్మధారయో వా.

౨౪౩. వాలుకా చ దడ్ఢా చ యేభుయ్యసక్ఖరాదిమహీపి చ చాతుమాసోమవట్ఠకో వుత్తరాసి చ దుతియా భూమీతి సమ్బన్ధో సక్ఖరా చ పాసాణా చ మరుమ్బా చ కథలా చ వాలుకా చాతి ద్వన్దో. సుద్ధా సక్ఖర…పే… వాలుకా యస్సాతి విగ్గహో. హత్థముట్ఠినా గహేతబ్బప్పమాణా సక్ఖరా, తతో ఉపరి పాసాణా, కటసక్ఖరా మరుమ్బా, కపాలఖణ్డాని కథలాతి వేదితబ్బా. దుతియాతి అజాతా. వుత్తరాసీతి వుత్తో మత్తికపంసుసిరా.

౨౪౪. కీదిసీ యేభుయుమత్తికాదీతి ఆహ ‘‘ద్వే భాగా’’తిఆది. యస్స భూమియాతి యస్సా భూమియా. సేసేసుపీతి యేభుయ్యపంసుయేభుయ్యసక్ఖరయేభుయ్యపాసాణాదీసు.

౨౪౫. ‘‘పాచిత్తీ’’తిఆదినా తత్థ వినిచ్ఛయం దస్సేతి. జాతే జాతసఞ్ఞిస్స ఖణనే పాచిత్తీతి సమ్బన్ధో. జాతేతి జాతే భూమిభాగే, లిఙ్గవిపల్లాసో వా, జాతాయాతి వుత్తం హోతి. జాతే ద్వేళ్హస్స విమతిస్స దుక్కటన్తి సమ్బన్ధో. జాతే అజాతసఞ్ఞిస్స అనాపత్తి. తథా ఆణాపనే అనాపత్తీతి యోజనా. అజాతసఞ్ఞిస్సాతి అజాతాతి సఞ్ఞా అజాతసఞ్ఞా, సా అస్స అత్థీతి అజాతసఞ్ఞీ, తస్స.

౨౪౬. ఏకాయాణత్తియా ఏకాతి సచే సకిం ఆణత్తో దివసమ్పి ఖణతి, ఆణాపకస్స ఏకా ఏవ ఆపత్తీతి అత్థో. వాచసో ఆపత్తీతి సమ్బన్ధో. వాచసోతి విచ్ఛాయం సో, వాచాయ వాచాయాతి అత్థో.

౨౪౭. ‘‘ఇమం ఠానం ఖణ వా’’తిఆదినా యోజేతబ్బం. ‘‘ఏత్థ అగ్గిం జాలేహి వా’’తి యోజనా. ‘‘వత్తు’’న్తి ఇదం ‘‘న వట్టతీ’’తి ఇమస్స కత్తుపదవచనన్తి అత్థో. అథ వా ‘‘ఇమం ఠానం ఖణా’’తిఆదిప్పకారో వచనాయ న వట్టతీతి అత్థో. నియమేత్వాతి ఇమినా ‘‘ఆవాటం ఖణ, కన్దం ఖణా’’తిఆదినా అనియమేత్వా వత్తుం వట్టతీతి దీపేతి.

౨౪౮. ‘‘ఇమస్స థమ్భస్స ఆవాటం జాన వా, కప్పియం కరోహి వా’’తి చ ‘‘మత్తికం జాన వా, మత్తికం ఆహర వా, మత్తికం కప్పియం కరోహి వా’’తి చ ఏదిసం వచనం వట్టతీతి సమ్బన్ధో. ఏతం వియ దిస్సతీతి ఏదిసం, కిం తం? ‘‘మత్తికం దేహీ’’తిఆదికం ఉపమేయ్యం. ‘‘మత్తికం జానా’’తిఆదికం పన ఉపమానం, తేసం ఉపమానోపమేయ్యానం యా కప్పియసఙ్ఖాతా సమానధమ్మతా, సా ఉపమా. తథా చ వుత్తం అమ్హేహి సుబోధాలఙ్కారే ‘‘ఉపమానోపమేయ్యానం, సధమ్మత్తం సియోపమా’’తి. అఞ్ఞథా ఉపమానభూతఅక్ఖరావళిసదిసీయేవ, అక్ఖరావళి ఉపమేయ్యం సియా. వాక్యే వియ-సద్దోయేవ పన ఉపమానం జోతేతీతి వేదితబ్బం.

౨౪౯. పథవియా అసమ్బద్ధం సుక్ఖకద్దమఆదికఞ్చ తనుకం ఉస్సిఞ్చనీయకద్దమఞ్చ కోపేతుం లబ్భన్తి సమ్బన్ధో. కద్దమఆదికన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దేన ఉదకేన గతట్ఠానే ఉదకపప్పటకో నామ హోతి, యం వాతప్పహారేన చలతి, తం సఙ్గణ్హాతి. ఉస్సిఞ్చనీయకద్దమన్తి ఘటేహి ఉస్సిఞ్చితుం సక్కుణేయ్యకద్దమం.

౨౫౦. ‘‘చాతుమాసాధికోవట్ఠం గణ్డుప్పాద’’న్తిఆదినా సమ్బన్ధితబ్బం. గణ్డం పథవియా గణ్డసదిసం మత్తికరాసిం ఉప్పాదేన్తీతి గణ్డుప్పాదా. ఇధ పన తేహి ఉట్ఠాపితో గూథో ‘‘గణ్డుప్పాద’’న్తి నిద్దిట్ఠో. పోత్థకేసు పన ‘‘గణ్డుప్పాదో’’తి పాఠో దిస్సతి. తం ‘‘న కోపయే’’తి ఏత్థ కమ్మేన భవితబ్బన్తి న యుజ్జతి. మూసికుక్కిరన్తి మూసికానం ఉక్కిరో ఖణిత్వా బహి కతం పంసురాసి మూసికుక్కిరోతి. లేడ్డాదిన్తి ఏత్థ లేడ్డున్తి కసితట్ఠానే నఙ్గలచ్ఛిన్నమత్తికాపిణ్డం. ఆది-సద్దేన గావీనం ఖురచ్ఛిన్నం కద్దమం సఙ్గణ్హాతి.

౨౫౧-౨. ఉదకసన్తికే పతితే వాపిఆదీనం కూలే చ పాసాణే లగ్గే రజే చ నవసోణ్డియా పతితే రజే చ అబ్భోకాసుట్ఠితే వమ్మికే చ మత్తికాకుట్టే చ తథాతి సమ్బన్ధో. తథాతి ఇమినా కూలాదికే చాతుమాసాధికోవట్ఠం వా సబ్బం న కోపయేతి ఇదం అతిదిసతి. ఇట్ఠకకుట్టకో వట్టతీతి ఆహ ‘‘యేభుయ్యా’’తిఆది. యేభుయ్యేన కథలా ఏత్థాతి యేభుయ్యకథలా, భూమి, తిట్ఠతి ఏత్థాతి ఠానం, యేభుయ్యకథలాయ ఠానం, తస్మిం. ఇట్ఠకకుట్టకో యేభుయ్యకథలా వియ హోతీతి అధిప్పాయో. కుట్టకం కోపేన్తస్స అనాపత్తీతి అధిప్పాయో. ఇట్ఠకాయ కతో కుట్టకోతి సమాసో.

౨౫౩-౫. సఞ్చాలేత్వా భూమిం వికోపయం థమ్భాదిం గణ్హితుం వాతి సమ్బన్ధో. తత్థ వికోపయన్తి కరణత్థే పచ్చత్తవచనం, వికోపయతాతి అత్థో. అఞ్ఞథా కథమేత్థ పఠమాపసఙ్గో. పఠమా హి ‘‘భవ’’న్తి వుత్తే సియా, న చ ‘‘గణ్హితు’’న్తిఆదీసు తుం-పచ్చయేహి వుత్తో కోచి అత్థి, యదా భావే తుం-పచ్చయో, తదా న కిఞ్చి వుత్తం హోతీతి, ‘‘న కప్పతీ’’తి పధానకిరియాయపి హేట్ఠా వుత్తనయేన కత్తా అఞ్ఞోయేవాతి ఏవం సబ్బత్థ. తతియత్థే తు సతి ఇతో చితో సఞ్చాలేత్వా భూమిం వికోపయతా థమ్భాదిం గణ్హితుం న కప్పతీతి అతీవ యుజ్జతి. ధారాయాతి పస్సావధారాయ. విసమం సమం కాతుం సమ్ముఞ్జనీహి ఘంసితుం వాతి యోజనా. విసమన్తి విసమట్ఠానం. ‘‘పదం దస్సేస్సామీ’’తి భూమిం భిన్దన్తో చఙ్కమితుం వాతి సమ్బన్ధో. భిన్దన్తోతి భిన్దతా. కణ్డురోగీ వా తటాదీసు అఙ్గపచ్చఙ్గం ఘంసితున్తి యోజనా. కణ్డురోగీతి కణ్డురోగినా. చ-సద్దో అవధారణే.

౨౫౬-౭. సుద్ధచిత్తస్సాతి పథవిభేదాధిప్పాయవిరహేన పరిసుద్ధచిత్తస్స.

౨౫౮. అగ్గిస్స అనుపాదానే కపాలే వా అనుపాదానాయ ఇట్ఠకాయ వా అగ్గిం పాతేతుం వా అవసే సతి భూమియం పాతేతుం వా లబ్భతేతి సమ్బన్ధో. ఉపాదానం ఇన్ధనం, న ఉపాదానం అనుపాదానం, తస్మిం. వసో పభుత్తం. ‘‘వసో పభుత్తే ఆయత్తే’’తి హి నిఘణ్డు. న వసో అవసో, తస్మిం అపభుత్తేతి అత్థో. పతితట్ఠానేయేవ ఉపాదానం దత్వా అగ్గిం కాతుం వట్టతి. సుక్ఖఖాణుకసుక్ఖరుక్ఖాదీసు చ అగ్గిం దాతుం న వట్టతి. సచే పన ‘‘పథవిం అప్పత్తమేవ నిబ్బాపేత్వా గమిస్సామీ’’తి దేతి, వట్టతి, పచ్ఛా నిబ్బాపేతుం న సక్కోతి, అవిసయత్తా అనాపత్తి. ‘‘భూమియం పాతేహీ’’తి ఏవమ్పి వత్తుం న వట్టతీతి.

పథవీనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.