౧౩. సమణకప్పనిద్దేసవణ్ణనా

౧౨౫. సమణకప్పాతి సమణవోహారా. భవన్తి, అహేసున్తి వా భూతా, వత్తమానే, భూతే వా తప్పచ్చయో. విరుళ్హమూలాదిభావం ఆపజ్జిత్వా వడ్ఢమానకానం, వడ్ఢిత్వా మహన్తభావం పత్తానఞ్చ రుక్ఖలతాదిసఙ్ఖాతానం భూతానం గామో, భూతా ఏవ వా గామో సమూహో భూతగామో. తస్స సమారమ్భో ఛేదనఫాలనాది, తస్మిం. నిమిత్తత్థే చేతం భుమ్మం, తంహేతు పాచిత్తియం హోతీతి అత్థో. కతకప్పియం సమణకప్పియం భవేతి సమ్బన్ధో. తత్థ కతం కప్పియం యస్సాతి బహుబ్బీహి. కేనాతి ఆహ ‘‘నఖేనా’’తిఆది.

౧౨౬. ఇదాని యస్స సమారమ్భో, తం భూతగామం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘స మూలా’’తిఆది ఆరద్ధం. సోతి భూతగామో. భవితుం ఉప్పజ్జితుం పయోజేతీతి కారితన్తా తప్పచ్చయో, పభావితో ఉప్పాదితోతి అత్థో. అథ వా పభవనం పభవో, ఉప్పత్తి, సోవ పభవో, పభావం కరోతీతి నామధాతుతో కత్తరి తప్పచ్చయో, పభావితో ఉప్పన్నోతి అత్థో. మూలఞ్చ ఖన్ధో చ బీజఞ్చ అగ్గఞ్చ ఫళు చ మూల…పే… ఫళూని. ఫళు నామ పబ్బం. తానియేవ బీజాని, తేహి పభావితో ఉప్పాదితో, అథ వా తేహి అవధిభూతేహి, కారణభూతేహి వా పభావితో ఉప్పన్నోతి కమేన వికప్పద్వయే సమాసద్వయం వేదితబ్బం. తత్థ మూలబీజం నామ హలిద్దిసిఙ్గివేరాది.

ఖన్ధబీజం నామ అస్సత్థనిగ్రోధాది. బీజబీజం నామ పుబ్బణ్ణాపరణ్ణాది. అగ్గబీజం నామ హిరివేరాది. ఫళుబీజం నామ ఉచ్ఛునళాది. తత్థ మూలబీజాదీని పఞ్చ బీజగామో. తన్నిబ్బత్తో రుక్ఖలతాది భూతగామో.

ఇదాని తేసు బీజగామసమారమ్భే దుక్కటం దస్సేతి అపరద్ధేన. భూతగామవియోజితం బీజం ఆరమ్భే దుక్కటన్తి సమ్బన్ధో. భూతగామతో వియోజితన్తి తప్పురిసో. బీజన్తి భూమియం రోపితమరోపితమ్పి నిగ్గతవిదత్థిమత్తపత్తవట్టిపి మూలబీజాని. ‘‘ఆరమ్భే’’తి కితకపచ్చయస్స యోగే అవుత్తే కమ్మని ఛట్ఠుప్పత్తియం వికప్పేన ఉభయత్థ దుతియా. ఆరమ్భేతి సమారమ్భే. తస్మా ‘‘ఇమం పుప్ఫం ఫలం వా జాన, ఇమం కప్పియం కరోహీ’’తిఆదినా కప్పియవచనేన భూతగామతో వియోజితం బీజజాతం బీజగామపరిమోచనత్థం పున కప్పియం కారాపేత్వా పరిభుఞ్జిభబ్బం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చహి సమణకప్పేహి ఫలం పరిభుఞ్జితుం అగ్గిపరిజితం సత్థపరిజితం నఖపరిజితం అబీజం నిబ్బత్తబీజఞ్ఞేవ పఞ్చమ’’న్తి (చూళవ. ౨౫౦) వుత్తేసు పఞ్చసు నఖపరిజితాదీని తీణి దస్సితాని.

౧౨౭. ఇదాని అవసిట్ఠాని ద్వే దస్సేతుం ‘‘నిబ్బత్తబీజ’’న్తిఆదికం పఠమద్ధం ఆహ. తత్థ నిబ్బత్తబీజన్తి నిబ్బత్తనియన్తి నిబ్బత్తం, నిపుబ్బ వతు వత్తనేతిమస్మా తప్పచ్చయో, నిబ్బత్తం బీజం యస్స తం నిబ్బత్తబీజం, బీజం నిబ్బత్తేత్వా విసుం కత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం అమ్బపనసాది. నోబీజం నామ తరుణమ్బఫలాది. ఇదాని బీజగామభూతగామేసు కప్పియకరణప్పకారాదివిసేసం దస్సేన్తో ‘‘కటాహా’’తిఆదిమాహ. తత్థ కటాహేన బద్ధం బీజం యేసన్తి బాహిరత్థో.

౧౨౮. భాజనే భూమియమ్పి వా ఏకాబద్ధేసు బీజేసు ఏకస్మిఞ్చ కప్పియే కతేతి యోజనా. బీజేసూతి బీజగామభూతగామేసు. భూతగామోపి హి ఇధ ‘‘బీజ’’న్తి రుళ్హీవసేన వుచ్చతి.

౧౨౯. నిక్ఖిత్తేతి ఠపితే. కప్పియం పున కరేయ్యాతి జాతమూలపణ్ణభావతో భూతగామత్తా భూతగామతో పరిమోచితం బీజగామపరిమోచనత్థం పున కప్పియం కారేయ్యాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘భూతగామో హి సో తదా’’తి. హి-సద్దో హేతుమ్హి. తదాతి మూలే చ పణ్ణే చ జాతకాలే సచే మూలమత్తం సఞ్జాయతి, ఉపరిభాగే సచే అఙ్కురో జాయతి, హేట్ఠాభాగే ఛిన్దితుం వట్టతి. మూలమత్తేసు వా పన పణ్ణమత్తేసు వా నిగ్గతేసు సచేపి రతనప్పమాణాపి సాఖా నిక్ఖమన్తి, బీజగామసఙ్గహితా హోన్తి.

౧౩౦. ఉదకసమ్భవో సేవాలో చ చేతియాదీసు సేవాలో చ భూతగామోవాతి సమ్బన్ధో. ఆది-సద్దేన పాకారాదిగ్గహణం. యది ద్వే తీణి పణ్ణాని న జాయన్తి, అగ్గబీజసఙ్గహం గచ్ఛతి. సుక్ఖో పన సమ్మజ్జితబ్బో. మూలపణ్ణే వినిగ్గతే బీజోపి భూతగామోవాతి సమ్బన్ధో. పణ్ణేతి ఇమినా అఙ్కురమత్తం పటిక్ఖిపతి.

౧౩౧. ఘటాదిపిట్ఠే సేవాలో చ అహిఛత్తకమకుళఞ్చ దుక్కటస్సేవ వత్థూనీతి సమ్బన్ధో. పిట్ఠేతి ఇమినా అన్తో అబ్బోహారికోతి దస్సేతి. ఫుల్లన్తి ఫుల్లితం అహిఛత్తకం. అబ్యవహారికన్తి ఆపత్తివోహారయోగ్గం న హోతీతి అత్థో.

౧౩౨. అల్లరుక్ఖే లాఖానియ్యాసఛత్తాని వికోపియ గణ్హతో తత్థ అక్ఖరం ఛిన్దతో వాపి పాచిత్తీతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి అల్లరుక్ఖే. ‘‘వికోపయ’’న్తి పోత్థకేసు పాఠో దిస్సతి, సో అపాఠో పఠమన్తతాయ కారణాభావతో. ‘‘వికోపియా’’తి పన పాఠో గహేతబ్బో. వికోపియాతి ఇమినా అవికోపేత్వా గహణే అనాపత్తీతి దీపేతి.

౧౩౩. దారుమక్కటకాదినాతి ఆణిం కోట్టేత్వా దారుయన్తం కత్వా తత్థ కణ్టకం ఓలమ్బేన్తి, ఏతం దారుమక్కటకం నామ. ఆది-సద్దేన కణ్టకబన్ధనాదీనం గహణం. తిణాదిం ఛిన్దితుం, గణ్ఠికం కాతుఞ్చ న కప్పతీతి యోజనా. ఛిన్దితున్తి ఛిన్దనం.

౧౩౪. భూతగామం వాతి భూతగామం వా. బీజం వాతి బీజగామం వా. ‘‘ఛిన్ద వా’’తిఆదినా సబ్బత్థ వా-సద్దో యోజేతబ్బో. పచ వాతి పచనం కరోహీతి వా. ‘‘పట’’ ఇతి వా పాఠో, తస్స ఉప్పాదేహీతి అత్థో. ‘‘ఇమం రుక్ఖం ఛిన్దాహీ’’తిఆదినా పన అవత్వా ‘‘రుక్ఖం ఛిన్దా’’తిఆదినా అనియమేత్వా వత్తుం వట్టతి.

౧౩౫. ఇమన్తి ఏతం రుక్ఖాదిం. ఇమం సోధేహీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దం కత్వా అత్థో వత్తబ్బోతి.

సమణకప్పనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.