౧. పారాజికనిద్దేసవణ్ణనా

౧-౨. ఇదాని తే దస్సేతుం ‘‘మగ్గత్తయే’’తిఆది ఆరద్ధం. ఏవముపరిపి యథాయోగం యోజేతబ్బం. తత్థ మగ్గత్తయేతి ఏత్థ మగ్గా చ నామ తింస మగ్గా. మనుస్సామనుస్సతిరచ్ఛానగతవసేన హి తిస్సో ఇత్థియో. తత్థ తిరచ్ఛానగతాయ అయం పరిచ్ఛేదో –

‘‘అపదానం అహీ మచ్ఛా, ద్విపదానఞ్చ కుక్కుటీ;

చతుప్పదానం మజ్జారీ, వత్థు పారాజికస్సిమా’’తి. (పారా. అట్ఠ. ౧.౫౫);

తాసం వచ్చపస్సావముఖమగ్గవసేన తయో తయో కత్వా నవ మగ్గా, తథా ఉభతోబ్యఞ్జనకానం, పురిసానం పన వచ్చముఖమగ్గవసేన ద్వే ద్వే కత్వా ఛ, తథా పణ్డకానన్తి తింస. తేసం తయే. కీదిసేతి ఆహ ‘‘సన్థతసన్థతే’’తి. సన్థతే అసన్థతేతి పదచ్ఛేదో. న సన్థతం అసన్థతం. తస్మిం అసన్థతే. న-కారో ఏత్థ ‘‘అబ్రాహ్మణో’’తిఆదీసు వియ పయిరుదాసే, తం కిరియాయుత్తస్స తాదిసస్స అఞ్ఞస్స వత్థునో విధానేన సన్థతస్స వత్థునో పయిరుదాసనం పరిచ్చజనం పయిరుదాసోతి. న పసజ్జప్పటిసేధే, సన్థతం పసజ్జ పత్వా తస్స ‘‘బ్రాహ్మణో న భవిస్సతీ’’తిఆదీసు వియ న నిసేధోతి. వా-సద్దో పనేత్థ వచనయుత్తిబలేనేవ లబ్భతి, తస్స పలివేఠేత్వా, అన్తో వా పవేసేత్వా వత్థాదినా కేనచి పటిచ్ఛన్నే వా అప్పటిచ్ఛన్నే వాతి అత్థో. తథాభూతే అల్లోకాసే పకతివాతేన అసమ్ఫుట్ఠే తిన్తప్పదేసే. నిమిత్తన్తి అఙ్గజాతం. సన్తిఆది తబ్బిసేసనం. సన్తి అత్తనియం. సం-సద్దో హి అత్తని అత్తనియే చ వత్తతి. సన్థతం అసన్థతన్తి యథావుత్తనయేన పటిచ్ఛన్నం వా అప్పటిచ్ఛన్నం వా. ఉపాదిణ్ణన్తి అనట్ఠకాయప్పసాదం. కిత్తకన్తి ఆహ ‘‘తిలమత్తమ్పీ’’తి. తిలస్స మత్తం సాకల్లం యస్స తం తిలమత్తం. ‘‘మత్తం సాకల్లం నిచ్ఛయే’’తి హి నిఘణ్డు. ఏత్థాపి అవయవేన విగ్గహో సముదాయో సమాసత్థో, తిలబీజప్పమాణమ్పీతి వుత్తం హోతి. కిం తం? నిమిత్తం, పవేసనం వా. అపి-సద్దో సమ్భావనే, ‘‘తిలబీజమత్తమ్పీ’’తి సమ్భావీయతి, అధికే కా నామ కథాతి ఇదమేత్థ సమ్భావనం, ఏవంభూతం సం అఙ్గజాతం యథావుత్తే మగ్గత్తయే తిలమత్తమ్పి పవేసన్తో భిక్ఖు చుతో పరిభట్ఠో, పారాజికో నామ హోతి సాసనతోతి విఞ్ఞాయతి గమ్మమానత్థస్స సద్దస్స పయోగం పతి కామాచారత్తా. కీదిసోతి ఆహ ‘‘అనిక్ఖిత్తసిక్ఖో’’తి. నిక్ఖిత్తసిక్ఖో పన అభిక్ఖుకత్తా పరిచ్చత్తో. తత్థ నిక్ఖిత్తా ఓహితా పరిచ్చత్తా పచ్చక్ఖాతా సిక్ఖా ఏతేనాతి విగ్గహో. యథాలక్ఖణం న నిక్ఖిత్తసిక్ఖో అనిక్ఖిత్తసిక్ఖో. తత్థ చిత్తఖేత్తకాలప్పయోగపుగ్గలవిజాననవసేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానం ఞత్వా తదభావేన అపచ్చక్ఖానం వేదితబ్బం.

తత్థ ఉపసమ్పన్నభావతో చవితుకామతాచిత్తం చిత్తం నామ. ‘‘బుద్ధం పచ్చక్ఖామీ’’తిఆదీని ‘‘గిహీతి మం ధారేహి, ఉపాసకో, ఆరామికో, సామణేరోతి మం ధారేహీ’’తి ‘‘అలం మే బుద్ధేనా’’తిఆదీని ఛ ఖేత్తపదాని ఖేత్తం నామ. ‘‘పచ్చక్ఖామీ’’తిఆదినా వుత్తో వత్తమానకాలోయేవ కాలో నామ. యాయ కాయచి భాసాయ వసేన వాచసికప్పయోగోవ పయోగో నామ. అనుమ్మత్తాదికో పచ్చక్ఖాతో చ మనుస్సజాతికో సోవ పుగ్గలో నామ. పచ్చక్ఖాతకస్స వచనసమనన్తరమేవ ‘‘అయం ఉక్కణ్ఠితో’’తి వా ‘‘గిహిభావం పత్థయతీ’’తి వా సోతునో జాననం విజాననం నామాతి వేదితబ్బం.

తత్థ నట్ఠకాయప్పసాదం పన పిళకం వా చమ్మఖిలం వా లోమం వా పవేసన్తస్స దుక్కటం. అక్ఖినాసకణ్ణచ్ఛిద్దవత్థికోసేసు, సత్థకాదీహి కతవణే వా మేథునరాగేన నిమిత్తం పవేసన్తస్స థుల్లచ్చయం. అవసేససరీరేసు ఉపకచ్ఛకాదీసు దుక్కటం. తిరచ్ఛానగతానం హత్థిఅస్సగోగద్రభఓట్ఠమహింసాదీనం నాసాయ థుల్లచ్చయం, వత్థికోసే థుల్లచ్చయమేవ. సబ్బేసమ్పి తిరచ్ఛానగతానం అక్ఖికణ్ణవణేసు దుక్కటం. తథా అవసేససరీరే కాయసంసగ్గరాగేన, మేథునరాగేన వా జీవమానకపురిసస్స వత్థికోసం అప్పవేసన్తో నిమిత్తేన నిమిత్తం ఛుపతి, దుక్కటం. బహి నిక్ఖన్తదన్తేసు వాయమన్తస్స పన థుల్లచ్చయన్తి అయమేత్థ సవినిచ్ఛయో అత్థవణ్ణనక్కమో.

ఇదాని పవేసనం నామ న కేవలం అత్తుపక్కమేనేవ, పరూపక్కమేనాపి హోతి, తత్రాపి సాదియన్తోవ చుతో హోతీతి దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అథ వాతి అయం నిపాతో, నిపాతసముదాయో వా పక్ఖన్తరారమ్భే. పవేసనఞ్చ ఠితఞ్చ ఉద్ధారో చ పవిట్ఠఞ్చ పవేసన…పే… పవిట్ఠాని, ఇతరీతరయోగద్వన్దో. ఇతరీతరయోగో నామ అఞ్ఞమఞ్ఞత్థోపాదానతాతి పవేసనాదీని ఠితాదిఅత్థానిపి హోన్తీతి పవిట్ఠ-సద్దోపి పవేసనాదిఅత్థో హోతి, తతోయేవేత్థ తస్మా బహువచనసమ్భవో. అఞ్ఞథా ద్వన్దే అవయవత్థపధానత్తా ఏకత్థవాచకాపి పవిట్ఠ-సద్దా కథం బహువచనప్పసఙ్గో. సమాహారే వా ద్వన్దో. ఖణోతి కాలవిసేసో. సో చ యోగవన్తానం ఖణన్తరవినిముత్తో నత్థీతి పవేసన…పే…పవిట్ఠానియేవ ఖణోతి కమ్మధారయో, అభేదే భేదపరికప్పనాయ వా పవేసన…పే… పవిట్ఠానం ఖణోతి ఛట్ఠీతప్పురిసో. తస్స సాదకో, తస్మిం వా సాదకో పవేసన…పే… సాదకో. ఖణ-సద్దో పనేత్థ పచ్చేకం యోజేతబ్బో ద్వన్దసమాసత్తా, పవేసనకాలం ఠితకాలం ఉద్ధారకాలం పవిట్ఠకాలం, తస్మిం వా సాదియన్తోతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవం సేవనచిత్తపచ్చుపట్ఠానేన సాదకో భిక్ఖు చుతోతి యోజేతబ్బం. తత్థ యథావుత్తప్పదేసస్స అన్తోకరణం పవేసనం నామ. యావ ఉద్ధరణారమ్భా నివత్తం ఠితం నామ. అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౧.౫౮) పన మాతుగామస్స సుక్కవిస్సట్ఠిం పత్వా సబ్బథా వాయమతో ఓరమిత్వా ఠితకాలం సన్ధాయ ‘‘సుక్కవిస్సట్ఠిసమయే’’తి వుత్తం. యావ అగ్గా నీహరణం ఉద్ధారో నామ. యావ పవేసనారహట్ఠానా అన్తోకతం పవిట్ఠం నామ.

పఠమం.

౩-౪. ఇదాని దుతియం దస్సేతుం ‘‘ఆదియేయ్యా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అదిన్నం థేయ్యచిత్తేన ఆదియేయ్య…పే… సఙ్కేతం వీతినామయే, పారాజికో భవేతి సమ్బన్ధో. అదిన్నన్తి మనుస్ససామికేహి కాయవాచాహి న దిన్నం. థేయ్యచిత్తేనాతి థేనోతి చోరో, తస్స భావో థేయ్యం న-కారస్స య-కారం కత్వా ద్విత్తేన. భవన్తి ఏతస్మా అభిధానబుద్ధీతి భావో, సద్దప్పవత్తినిమిత్తం జాతిగుణాది. ఇధ పన అవహరణచిత్తసఙ్ఖాతం దబ్బం థేయ్యం. థేయ్యఞ్చ తం చిత్తఞ్చాతి థేయ్యచిత్తం, తేన. ఆదియేయ్యాతి ఆరామాదిం అభియుఞ్జిత్వా గణ్హేయ్య. హరేయ్యాతి హరన్తో గణ్హేయ్య. అవహరేయ్యాతి ఉపనిక్ఖిత్తం భణ్డం ‘‘దేహి మే భణ్డ’’న్తి వుచ్చమానో ‘‘న మయా గహిత’’న్తిఆదీని వదన్తో గణ్హేయ్య. ఇరియాపథం కోపేయ్యాతి భణ్డహారకస్స గమనాదిఇరియాపథం విచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హేయ్య. కోపం కత్వా గణ్హాతీతి హి ఏతస్మిం అత్థే ‘‘కోపీ’’తి నామధాతు. ఠానా చావేయ్యాతి ఠపితట్ఠానతో చావేయ్య. సఙ్కేతం వీతినామయేతి పరికప్పితట్ఠానం వా సుఙ్కఘాతం వా అతిక్కామేయ్య.

ఏత్థ చ ఆరామాదిఅభియుఞ్జనే, సామికస్స విమతుప్పాదనధురనిక్ఖేపే, భణ్డహారకస్స సీసభారామసనఫన్దాపనఖన్ధోరోపనే, ఉపనిక్ఖిత్తే ‘‘దేహి మే భణ్డ’’న్తి చోదియమానస్స ‘‘నాహం గణ్హామీ’’తి భణనవిమతుప్పాదనధురనిక్ఖేపే, థలట్ఠస్స థేయ్యచిత్తేనామసనఫన్దాపనఠానాచావనే చాతి చతూసు పచ్చేకం యథాక్కమం దుక్కటథుల్లచ్చయపారాజికాయో వేదితబ్బా. ‘‘సహభణ్డహారకం నేస్సామీ’’తి పఠమదుతియపాదసఙ్కామనే, పరికప్పితసుఙ్కఘాతట్ఠానతో పఠమదుతియపాదాతిక్కామే చాతి ద్వీసు పచ్చేకం కమేన థుల్లచ్చయపారాజికాయో వేదితబ్బా. అయమేత్థ సవిఞ్ఞాణకావిఞ్ఞాణకమిస్సకత్తా నానాభణ్డవసేన యోజనా. ఏకభణ్డవసేన పన సస్సామికస్స దాసస్స వా తిరచ్ఛానగతస్స వా యథావుత్తేన అభియోగాదినా నయేన ఆదియనహరణాదివసేన యోజనా దట్ఠబ్బా.

అపిచ ఇమాని ఛ పదాని వణ్ణయన్తేన నానాభణ్డఏకభణ్డసాహత్థికపుబ్బప్పయోగథేయ్యావహారసఙ్ఖాతే పఞ్చపఞ్చకే సమోధానేత్వా పఞ్చవీసతి అవహారా దస్సేతబ్బా ఛప్పదన్తోగధత్తా సబ్బేసమ్పి అవహారానం. తే పన అవహారా యేన కేనచి అభియోగాదిఆకారనానత్తమత్తేన భిన్నాతి తంవసేన పఞ్చపఞ్చకం నామ జాతం. ఏవం సంవణ్ణితఞ్హి ఇదం అదిన్నాదానపారాజికం సువణ్ణితం నామ హోతీతి దట్ఠబ్బం. తత్థ పురిమాని ద్వే పఞ్చకాని ‘‘ఆదియేయ్యా’’తిఆదీనం పఞ్చన్నం పదానం వసేన లబ్భన్తి. యం పనేతం ‘‘సఙ్కేతం వీతినామయే’’తి ఛట్ఠం పదం, తం తతియపఞ్చమేసు పఞ్చకేసు నిస్సగ్గియపరికప్పావహారవసేన యోజేతబ్బం.

తత్థ సాహత్థిక-సద్దేన ఉపచారతో తంసహచరితపఞ్చకం గహేత్వా ‘‘సాహత్థికఞ్చ తం పఞ్చకఞ్చా’’తి వా ‘‘సాహత్థికాది పఞ్చక’’న్తి మజ్ఝేపదలోపవసేన వా సాహత్థికపఞ్చకం. ఏవముపరిపి. తం పన సాహత్థికో ఆణత్తికో నిస్సగ్గియో అత్థసాధకో ధురనిక్ఖేపో చాతి. తత్థ సకో హత్థో సహత్థో, సహత్థేన నిబ్బత్తో సాహత్థికో. ఏవం ఆణత్తికో. సుఙ్కఘాతపరికప్పితోకాసానం అన్తో ఠత్వా బహి నిస్సజ్జనం నిస్సగ్గో, సో ఏవ నిస్సగ్గియో. కాలం అనియమేత్వా ఆణత్తస్స భణ్డగ్గహణతో చ పరస్స తేలకుమ్భియా పాదగ్ఘనకం తేలం అవస్సం పివనకానం ఉపాహనాదీనం నిక్ఖిత్తానం తేలపాతనతో చ పురేతరమేవ పారాజికసఙ్ఖాతం అత్థం సాధేతీతి అత్థసాధకో. సో పన ఆణాపనప్పయోగో, ఉపాహనాదీనం నిక్ఖేపప్పయోగో చ. ఆరామాభియోగే చ ఉపనిక్ఖిత్తభణ్డే చ తావకాలికభణ్డదేయ్యానమదానే చ ధురస్స నిక్ఖేపో ధురనిక్ఖేపో.

పుబ్బప్పయోగపఞ్చకం నామ పుబ్బప్పయోగో సహప్పయోగో సంవిధావహారో సఙ్కేతకమ్మం నిమిత్తకమ్మన్తి. తత్థ ఆణాపనం భణ్డగ్గహణతో పుబ్బత్తా పుబ్బప్పయోగో నామ. ఠానాచావనఖిలసఙ్కామనప్పయోగేన సహ వత్తమానో సహప్పయోగో. సంవిధాయ సమ్మన్తయిత్వా గతేసు ఏకేనాపి భణ్డే ఠానా చావితే సబ్బేసం అవహారో సంవిధావహారో. సఙ్కేతకమ్మన్తి పుబ్బణ్హాదికాలపరిచ్ఛేదవసేన సఞ్జాననకరణం. నిమిత్తకమ్మం నామ సఞ్ఞుప్పాదనత్థం అక్ఖినిఖణనాదికరణం.

థేయ్యావహారపఞ్చకం పన సయమేవ దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. నను చ ఛప్పదన్తోగధత్తా ‘‘సబ్బేసమ్పి అవహారాన’’న్తి వుత్తం, ఏవం సతి ‘‘అథ వా’’తి పక్ఖన్తరవసేన విసుం వియ ఇదం పఞ్చకం కస్మా వుత్తన్తి? నను అవోచుమ్హా ‘‘యేన కేనచి అభియోగాదిఆకారనానత్తమత్తేన భిన్నా’’తి, ఏతాదిసస్స భేదస్స సమ్భవతో పక్ఖన్తరవసేనాపి యుజ్జతీతి ఏవం వుత్తం. ఇమస్స పఞ్చకస్స విసుం ఉద్ధరిత్వా వచనం పన పసిద్ధివసేనాతి దట్ఠబ్బం, కుస-సద్దేన కుససఙ్కామనమధిప్పేతం అభేదోపచారేన. థేయ్యఞ్చ బలఞ్చ కుసో చ ఛన్నఞ్చ పరికప్పో చ థేయ్యా…పే… పరికప్పం, దీఘో సన్ధివసేన. తేన అవహారకో పారాజికో భవేతి సమ్బన్ధో. యో పన పటిచ్ఛన్నేన అవహారకో, సో అత్థతో పటిచ్ఛన్నస్స అవహారకో హోతీతి ద్వన్దసమాసన్తోగధత్తేపిచస్స విరోధాభావోభావసాధనో చాయం ఛన్న-సద్దో దట్ఠబ్బో. తత్థ సన్ధిచ్ఛేదనాదీని కత్వా వా తులాకూటమానకూటకహాపణకూటాదీహి వఞ్చేత్వా వా గణ్హన్తో థేయ్యావహారకో. బలక్కారేన పరసన్తకం గణ్హన్తో బలావహారకో. కుసం సఙ్కామేత్వా గణ్హన్తో కుసావహారకో. తిణపణ్ణాదీహి యం కిఞ్చి పటిచ్ఛాదేత్వా పచ్ఛా కస్స పటిచ్ఛన్నస్స అవహారకో పటిచ్ఛన్నావహారకో. సాటకాదిభణ్డవసేన, గబ్భద్వారాదిఓకాసవసేన వా పరికప్పేత్వా గణ్హన్తో పరికప్పావహారకో. ఏత్థ పన పరికప్పితభణ్డగ్గహణే పరికప్పితపరిచ్ఛేదాతిక్కమే చ పారాజికం వేదితబ్బం.

ఇదాని పనేత్థ వినిచ్ఛయం దస్సేతుం ‘‘భణ్డకాలగ్ఘదేసేహీ’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ అదిన్నాదానే భణ్డఞ్చ కాలో చ అగ్ఘో చ దేసో చ తేహి చ పరిభోగేన చ వినిచ్ఛయో కాతబ్బోతి అత్థో. తత్థ అవహటభణ్డస్స సస్సామికస్సామికభావం సస్సామికేపి సామికానం సాలయనిరాలయభావఞ్చ ఉపపరిక్ఖిత్వా సాలయకాలే చే అవహటం, భణ్డం అగ్ఘాపేత్వా కాతబ్బో వినిచ్ఛయో భణ్డేన వినిచ్ఛయో. నిరాలయకాలే చే అవహటం, పారాజికం నత్థి, సామికేసు పున ఆహరాపేన్తేసు దాతబ్బం. తదేవ హి భణ్డం కదాచి మహగ్ఘం, కదాచి అప్పగ్ఘం, తస్మా యస్మిం కాలే భణ్డం అవహటం, తస్మింయేవ కాలే యో తస్స అగ్ఘో, తేన కాతబ్బో వినిచ్ఛయో కాలేన వినిచ్ఛయో. నవభణ్డస్స యో అగ్ఘో, సో పచ్ఛా పరిహాయతి, తస్మా సబ్బదా పకతిఅగ్ఘవసేన అకత్వా కాతబ్బో వినిచ్ఛయో అగ్ఘేన వినిచ్ఛయో. భణ్డుట్ఠానదేసే భణ్డం అప్పగ్ఘం హోతి, అఞ్ఞత్థ మహగ్ఘం, తస్మా యస్మిం దేసే భణ్డం అవహటం, తస్మింయేవ దేసే అగ్ఘేన కాతబ్బో వినిచ్ఛయో దేసేన వినిచ్ఛయో. పరిభోగేన సాటకాదినో భణ్డస్స అగ్ఘో పరిహాయతి, తస్మా తస్స పరిభోగవసేన పరిహీనాపరిహీనభావం ఉపపరిక్ఖిత్వా కాతబ్బో వినిచ్ఛయో పరిభోగేన వినిచ్ఛయో.

దుతియం.

౫-౭. ఇదాని తతియం దస్సేతుం ‘‘మనుస్సవిగ్గహ’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ మనుస్సవిగ్గహం కలలతో పట్ఠాయ జీవమానకమనుస్సజాతికానం సరీరం. చిచ్చ పాణోతి సఞ్ఞాయ సద్ధింయేవ ‘‘వధామి న’’న్తి వధకచేతనాయ చేతేత్వా పకప్పేత్వా. జీవితా వా వియోజయేతి యో భిక్ఖు జాతిఉణ్ణంసునా సముద్ధటతేలబిన్దుమత్తం కలలరూపకాలే తాపనాదీహి వా తతో వా ఉద్ధమపి తదనురూపేన ఉపక్కమేన రూపజీవితిన్ద్రియోపక్కమే సతి తదాయత్తవుత్తినో అరూపజీవితస్సాపి వోరోపనసమ్భవతో ఉభయజీవితా వోరోపేయ్య. వా-సద్దో వికప్పే. మరణచేతనోతి మరణే చేతనా యస్స సో మరణాధిప్పాయో. సత్థహారకన్తి జీవితం హరతీతి హారకం, సత్థఞ్చ తం హారకఞ్చాతి సత్థహారకం, తం. అస్స మనుస్సవిగ్గహస్స. ఉపనిక్ఖిపేతి సమీపే నిక్ఖిపేయ్య వా. ఏతేన థావరప్పయోగం దస్సేతి. గాహేయ్య మరణూపాయన్తి ‘‘సత్థం వా ఆహర, విసం వా ఖాదా’’తిఆదినా నయేన మరణత్థాయ ఉపాయం గాహాపేయ్య వా. ఏతేన ఆణత్తిప్పయోగో దస్సితో. వదేయ్య మరణే గుణన్తి కాయవాచాదూతలేఖాహి ‘‘యో ఏవం మరతి, సో ధనం వా లభతీ’’తిఆదినా నయేన మరణే గుణం పకాసేయ్య వా. ఉభయత్థ అధికారవసేన వా-సద్దో ఆహరితబ్బో. సో భిక్ఖు చుతోతి సమ్బన్ధో, సాసనతోతి విఞ్ఞాయతి.

ఇదాని పనస్స ఛబ్బిధే పయోగేదస్సేతుం ‘‘పయోగా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సాహత్థి…పే… ఇద్ధివిజ్జామయా పయోగాతి ఇమే ఛ పయోగాతి సమ్బన్ధో. క-కారలోపేన పనేత్థ ‘‘సాహత్థీ’’తి వుత్తం. అథ వా అనేకత్థే అనేకతద్ధితసమ్భవేన సహత్థస్సాయం పయోగో సాహత్థీతి పదసిద్ధి వేదితబ్బా. సాహత్థి చ నిస్సగ్గో చ ఆణత్తి చ థావరో చాతి ద్వన్దో. ఇద్ధి చ విజ్జా చ, తాసమిమేతి ఇద్ధివిజ్జామయా, ఇద్ధిమయో విజ్జామయోతి వుత్తం హోతి. పయోగాతి ఇమే ఛప్పయోగా నామ హోన్తీతి అత్థో. తత్థ సయం మారేన్తస్స కాయేన వా కాయప్పటిబద్ధేన వా పహరణం సాహత్థికో పయోగో. దూరే ఠితం మారేతుకామస్స కాయాదీహి ఉసుసత్తిఆదీనం నిస్సజ్జనం నిస్సగ్గో. ‘‘అసుకం నామ మారేహీ’’తిఆదినా ఆణాపేన్తస్స ఆణాపనం ఆణత్తి, ఓపాతఖణనం అపస్సేనసంవిధానం అసిఆదీనం ఉపనిక్ఖిపనాది థావరో. మారణత్థం కమ్మవిపాకజాయ ఇద్ధియా పయోజనం ఇద్ధిమయో. కమ్మవిపాకజిద్ధి చ నామేసా రాజాదీనం రాజిద్ధిఆదయో. తత్థ పితురఞ్ఞో సీహళిన్దస్స దాఠాకోటనేన చూళసుమనకుటుమ్బియమారణే రాజిద్ధి దట్ఠబ్బా, తదత్థమేవ అథబ్బణాదివిజ్జాయ పరిజప్పనం విజ్జామయో పయోగో.

ఏవం ఛప్పయోగే దస్సేత్వా తేసు ఆణత్తిప్పయోగస్స నియామకే దస్సేతుం ‘‘కాలా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యథావుత్తం ఆణత్తిం నియమేన్తి సఙ్కేతవిసఙ్కేతతావసేన పరిచ్ఛిన్దన్తీతి ఆణత్తినియామకా. తే పన కాలో చ వత్థు చ ఆవుధఞ్చ ఇరియాపథో చాతి చత్తారో, తథా కిరియావిసేసో ఓకాసోతి గణనపరిచ్ఛేదవసేన ఛ హోన్తీతి అత్థో. తత్థ కాలో పుబ్బణ్హాది యోబ్బనాది చ. వత్థు మారేతబ్బో సత్తో. ఆవుధం అసిఆది. ఇరియాపథో మారేతబ్బస్స గమనాది. కిరియావిసేసో విజ్ఝనాది. ఓకాసో గామాది. యో హి ‘‘అజ్జ, స్వే’’తి అనియమేత్వా ‘‘పుబ్బణ్హే మారేహీ’’తి వుత్తో యదా కదాచి పుబ్బణ్హే మారేతి, నత్థి విసఙ్కేతో. యో పన ‘‘పుబ్బణ్హే’’తి వుత్తో మజ్ఝన్హాదీసు మారేతి, విసఙ్కేతో హోతి, ఆణాపకస్స అనాపత్తి. ఏవం కాలస్స సఙ్కేతవిసఙ్కేతతావసేన నియామకతా వేదితబ్బా. ఇమినావ నయేన వత్థుఆదీసుపి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి.

తతియం.

౮-౯. ఇదాని చతుత్థం దస్సేతుం ‘‘ఝానాదిభేద’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అత్తని నోసన్తం అత్తుపనాయికఞ్చ పచ్చుప్పన్నభవస్సితఞ్చ అఞ్ఞాపదేసరహితఞ్చ ఝానాదిభేదం కోట్ఠాసం కత్వా వా ఏకేకం కత్వా వా కాయేన వా వాచాయ వా విఞ్ఞత్తిపథే దీపేన్తో నాధిమానికో ఞాతే చుతో భవేతి సమ్బన్ధో. తత్థ అత్తని సకసన్తానే నోసన్తం అనుప్పన్నత్తాయేవ అవిజ్జమానం, ఏత్థ నోసన్తోతి అత్థే తప్పురిసో. ఝానాదిభేదన్తి ఝానం ఆది యస్స ‘‘విమోక్ఖసమాధి సమాపత్తి ఞాణదస్సన మగ్గభావనా ఫలసచ్ఛి కిరియాకిలేసప్పహానవినీవరణతాచిత్తస్స సుఞ్ఞాగారే అభిరతీ’’తి (పారా. ౧౯౮) వుత్తస్స సో ఝానాది, సోవ భేదో విసేసోతి సమాసో. తం ఝానాదిభేదం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం. అత్తుపనాయికన్తి ‘‘అయం మయి అత్థీ’’తి ఆరోచనవసేన అత్తని ఉపనీయతి, ‘‘అహం వా ఏత్థ సన్దిస్సామీ’’తి అత్తా ఉపనీయతి ఏత్థ ధమ్మేతి వా అత్తుపనాయికో, ఝానాదిభేదో, తం. పచ్చుప్పన్నభవస్సితన్తి పచ్చుప్పన్నభవో నామ ఇదాని వత్తమానో అత్తభావో, తన్నిస్సితోతి సమాసో, సో చ ఝానాదిభేదోయేవ, తం.

అఞ్ఞాపదేసరహితన్తి ‘‘యో తే విహారే వసి, సో భిక్ఖు పఠమం ఝానం సమాపజ్జీ’’తిఆదినా (పారా. ౨౨౦) నయేన అఞ్ఞస్స అపదేసో, తేన రహితో చత్తోతి తప్పురిససమాసో, సో రహితో తేనాతి వా బహుబ్బీహి, ఝానాదిభేదోవ, తం. కోట్ఠాసం కత్వా వాతి ‘‘పఠమం ఝానం దుతియం ఝానం సమాపజ్జిం, పఠమం ఝానం తతియం ఝానం సమాపజ్జి’’న్తిఆదినా నయేన కోట్ఠాసం కత్వా వా. ఏకేకం కత్వా వాతి ‘‘పఠమం ఝానం సమాపజ్జిం, దుతియం ఝానం సమాపజ్జి’’న్తిఆదినా నయేన ఏకేకం కత్వా వా. ఏత్థ చ ఏకన్తి ఠితే విచ్ఛాయం ద్విత్తం. ఏత్థ పన కత్వాతి కరణకిరియాయ ఏకేకవసేన భిన్నస్స ఝానాదినో అత్థస్స సమ్బన్ధనిచ్ఛా విచ్ఛాతి వేదితబ్బా. టీకాయం పన ‘‘కోట్ఠాసం వాతి ఏత్థ ‘ఝానలాభీ, విమోక్ఖలాభీ, సమాధిలాభీ, సమాపత్తిలాభీమ్హీ’తి ఏవమాదినా నయేన కోట్ఠాసతో వాతి అత్థో’’తి చ ‘‘ఏకేకం వాతి ‘పఠమస్స ఝానస్స లాభీ, దుతియస్స ఝానస్స లాభీమ్హీ’తి ఏవమాదినా నయేన ఏకేకం వాతి అత్థో’’తి చ వుత్తం. సో పాళియం అట్ఠకథాయఞ్చ అవుత్తక్కమోతి వేదితబ్బో. కాయేన వాతి హత్థముద్దాదివసేన కాయేన వా. వాచాతి ఏత్థ య-కారో లుత్తనిద్దిట్ఠో ‘‘అలజ్జితా’’తిఆదీసు వియ. విఞ్ఞత్తిపథేతి కాయవచీవిఞ్ఞత్తీనం గహణయోగ్యే పదేసే ఠత్వాతి అజ్ఝాహరితబ్బం. దీపేన్తోతి ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేన అయం ధమ్మో మయి అత్థీ’’తి పకాసేన్తో. నాధిమానికోతి అప్పత్తే పత్తసఞ్ఞితాసఙ్ఖాతో అధికో మానో, సో నత్థి ఏతస్సాతి నాధిమానికో, భిక్ఖు. ఞాతేతి విఞ్ఞునా మనుస్సజాతికేన సిక్ఖాపచ్చక్ఖానే వుత్తనయేన విఞ్ఞాతే సతి చుతో భవే సాసనతోతి విఞ్ఞాయతి. అఞ్ఞాపదేసేన దీపయతో పన థుల్లచ్చయం. ఏత్థ చ –

దుక్కటం పఠమస్సేవ, సామన్తమితి వణ్ణితం;

సేసానం పన తిణ్ణమ్పి, థుల్లచ్చయముదీరితన్తి.

చతుత్థం.

౧౦. ఇదాని చతున్నమ్పి చేతేసమసంవాసతం అభబ్బతఞ్చ దీపేతుం ‘‘పారాజికేతే’’తిఆది ఆరద్ధం. ఏతే చత్తారో పారాజికా పుగ్గలా యథా పురే పుబ్బే గిహికాలే, అనుపసమ్పన్నకాలే చ వియ అసంవాసాతి సమ్బన్ధో. సహ వసన్తి యస్మా సబ్బేపి లజ్జినో ఏతేసు కమ్మాదీసు న ఏకోపి తతో బహిద్ధా సన్దిస్సతీతి ఏకకమ్మం ఏకుద్దేసో సమసిక్ఖతాతి ఇమే తయో సంవాసా నామ. తత్థ అపలోకనాదికం చతుబ్బిధమ్పి సఙ్ఘకమ్మం సీమాపరిచ్ఛిన్నేహి పకతత్తేహి భిక్ఖూహి ఏకతో కత్తబ్బతా ఏకకమ్మం నామ. తథా పఞ్చవిధోపి పాతిమోక్ఖుద్దేసో ఏకతో ఉద్దిసితబ్బత్తా ఏకుద్దేసో నామ. పఞ్ఞత్తం పన సిక్ఖాపదం సబ్బేహిపి లజ్జీపుగ్గలేహి సమం సిక్ఖితబ్బభావతో సమసిక్ఖతా నామ. నత్థి తే సంవాసా ఏతేసన్తి అసంవాసా. ‘‘అభబ్బా’’తిఆదీసు భిక్ఖుభావాయాతి తుమత్థే సమ్పదానవచనం, తస్మా యథా సీసచ్ఛిన్నో జీవితుం అభబ్బో, ఏవం చత్తారోమే పుగ్గలా భిక్ఖుభావాయ భిక్ఖూ భవితుం అభబ్బాతి అత్థో.

౧౧. ఇదాని పరియాయాణత్తీహి సమ్భవన్తే దస్సేతుం ‘‘పరియాయో చా’’తిఆదిమాహ. పరియాయో చ ఆణత్తి చ తతియే మనుస్సవిగ్గహే లబ్భతీతి సమ్బన్ధో. తత్థ కాయాదీహి యథావుత్తేహి ‘‘యో ఏవం మరతి, సో ధనం వా లభతీ’’తి ఏవమాదివిఞ్ఞాపకో బ్యఞ్జనభూతో కాయవచీపయోగో పరియాయో. ఇమినా ఇదం దీపేతి – యథా అదిన్నాదానే ‘‘ఆదియేయ్యా’’తి (పారా. ౯౨) వుత్తత్తా పారియాయకథాయ ముచ్చతి, న ఇధ ఏవం. ‘‘సంవణ్ణేయ్యా’’తి (పారా. ౧౭౨) పరియాయకయాయపి న ముచ్చతీతి. ‘‘దుతియే పనా’’తిఆదీసు అత్థో పాకటోయేవ. ఏవముపరిపి పాకటముపేక్ఖిస్సామ.

౧౨. ఇదాని మేథునధమ్మాదీనం అఙ్గాని దస్సేతుం ‘‘సేవేతూ’’తిఆదిమాహ. సేవేతుకామతాచిత్తన్తి మేథునం సేవేతుం కామేతీతి సేవేతుకామో, తస్స భావో నామ తణ్హా, తాయ సేవేతుకామతాయ సమ్పయుత్తం చిత్తన్తి తప్పురిసో. మేథునధమ్మస్సాతి మిథునానం ఇత్థిపురిసానం ఇదన్తి మేథునం, తమేవ ధమ్మోతి మేథునధమ్మో. ఇధ పన ఉపచారవసేన పారాజికాపత్తి మేథునధమ్మో నామ. అథ వా మేథునేన జాతో ధమ్మో పారాజికాపత్తి మేథునధమ్మో, తస్స మేథునధమ్మస్స మేథునధమ్మపారాజికాపత్తియా. అఙ్గద్వయన్తి అఙ్గానం కారణానం ద్వయం. బుధాతి వినయధరా విఞ్ఞునో.

౧౩. మనుస్ససన్తి మనుస్సానం సం మనుస్ససం, తదాయత్తవత్థుకా చ. ఏతేన పేతతిరచ్ఛానగతాయత్తం నివత్తేతి. తథాసఞ్ఞీతి తథా తాదిసా సఞ్ఞా తథాసఞ్ఞా, సా అస్స అత్థీతి తథాసఞ్ఞీ. పరాయత్తసఞ్ఞితా చాతి అత్థో. భావప్పధానా ఇమే నిద్దేసా, భావపచ్చయలోపో వా ‘‘బుద్ధే రతన’’న్తిఆదీసు (ఖు. పా. ౬.౩) వియ. ఏవముపరిపి ఈదిసేసు. థేయ్యచిత్తన్తి థేనభావసఙ్ఖాతం చిత్తఞ్చ. వత్థునో గరుతాతి భణ్డస్స పాదఅతిరేకపాదారహభావేన గరుతా చ. ఊనపఞ్చమాసకే వా అతిరేకమాసకే వా థుల్లచ్చయం. మాసకే వా ఊనమాసకే వా దుక్కటం. అవహారోతి పఞ్చవీసతియా అవహారానం అఞ్ఞతరేన అవహరణఞ్చాతి ఇమే పఞ్చ అదిన్నాదానహేతుయో అదిన్నాదానపారాజికాపత్తియా అఙ్గాని.

౧౪. పాణో మానుస్సకోతి మనుస్సజాతిసమ్బన్ధో పాణో చ, పాణోతి హి వోహారతో సత్తో, పరమత్థతో పన జీవితిన్ద్రియం వుచ్చతి. పాణసఞ్ఞితాతి పాణోతి సఞ్ఞితా చ, ఘాతనం ఘాతో, సో ఏవ చేతనా ఘాతచేతనా, ‘‘వధామి న’’న్తి ఏవం పవత్తా సా చ, తంసముట్ఠితో సాహత్థికాదీనం ఛన్నమఞ్ఞతరో పయోగో చ, తేన పయోగేన మరణఞ్చాతి ఏతే యథావుత్తా పఞ్చ వధహేతుయో పాణఘాతాపజ్జితబ్బఆపత్తియా అఙ్గానీతి అత్థో.

౧౫. అత్తని అసన్తతాతి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స సన్తానే అవిజ్జమానతా చ. పాపమిచ్ఛతాయారోచనాతి యా సా ‘‘ఇధేకచ్చో దుస్సీలో సమానో ‘సీలవాతి మం జనో జానాతూ’’తిఆదినా (విభ. ౮౫౧) నయేన వుత్తా పాపఇచ్ఛతాయ సమన్నాగతా, తాయ ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స ఆరోచనా చ. తస్సాతి యస్స ఆరోచేతి, తస్స. మనుస్సజాతితాతి మనుస్సానం జాతి యస్స, తస్స భావో మనుస్సజాతితా, సా చ, నఞ్ఞాపదేసోతి న అఞ్ఞాపదేసో అఞ్ఞాపదేసాభావో చ, తదేవ జాననన్తి తఙ్ఖణంయేవ విజాననఞ్చాతి ఇమాని పఞ్చ ఏత్థ అసన్తదీపనే అస్మిం సన్తానే అవిజ్జమానఉత్తరిమనుస్సధమ్మప్పకాసననిమిత్తే పారాజికే అఙ్గాని హేతుయోతి అత్థో.

౧౬. ఏవం తేసమసంవాసతాభబ్బతాదీని దస్సేత్వా ఇదాని న తే చత్తారోవ, అథ ఖో సన్తఞ్ఞేపీతి తే సబ్బేపి సమోధానేత్వా దస్సేన్తో ‘‘అసాధారణా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అసాధారణాతి పారాజికా ధమ్మా అధిప్పేతా. తేనేవ చేత్థ పుల్లిఙ్గనిద్దేసో. తస్మా భిక్ఖునీనం భిక్ఖూహి అసాధారణా పారాజికా ధమ్మా చత్తారో చాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఉపచారవసేన తు ఉబ్భజాణుమణ్డలికాదికా పారాజికాపన్నా పరిగ్గయ్హన్తి. తాసు యా అవస్సుతా అవస్సుతస్స మనుస్సపురిసస్స అక్ఖకానం అధో జాణుమణ్డలానం కప్పరానఞ్చ ఉపరి కాయసంసగ్గం సాదియతి, అయం ఉబ్భజాణుమణ్డలికా. యా పన అఞ్ఞిస్సా భిక్ఖునియా పారాజికం పటిచ్ఛాదేతి, సా వజ్జప్పటిచ్ఛాదికా. యా ఉక్ఖిత్తకం భిక్ఖుం తస్సా దిట్ఠియా గహణవసేన అనువత్తతి, సా ఉక్ఖిత్తానువత్తికా. కాయసంసగ్గరాగేన తిన్తస్స హత్థగ్గహణం సఙ్ఘాటికణ్ణగ్గహణం కాయసంసగ్గత్థాయ పురిసస్స హత్థపాసే ఠానం ఠత్వా సల్లపనం సఙ్కేతగమనం పురిసస్సాగమనసాదియనం పటిచ్ఛన్నోకాసవవిసనం హత్థపాసే ఠత్వా కాయోపసంహరణన్తి ఇమాని అట్ఠ వత్థూని యస్సా అవస్సుతాయ, సా అట్ఠవత్థుకా నామ.

అభబ్బకా ఏకాదస చాతి ఏత్థ పణ్డకో థేయ్యసంవాసకో తిత్థియపక్కన్తకో తిరచ్ఛానగతో మాతుఘాతకో పితుఘాతకో అరహన్తఘాతకో భిక్ఖునిదూసకో సఙ్ఘభేదకో లోహితుప్పాదకో ఉభతోబ్యఞ్జనకోతి ఇమే అభబ్బా ఏకాదస చ. తేసు పణ్డకోతి ఓపక్కమికనపుంసకపణ్డకా చ పణ్డకభావపక్ఖే పక్ఖపణ్డకో చ ఇధ అధిప్పేతా. ఆసిత్తఉసూయపణ్డకానం పన పబ్బజ్జా చ ఉపసమ్పదా చ న వారితా. థేయ్యసంవాసకో పన లిఙ్గత్థేనకాదివసేన తివిధో. తత్థ సయం పబ్బజితత్తా లిఙ్గమత్తం థేనేతీతి లిఙ్గత్థేనకో. భిక్ఖువస్సగణనాదికం సంవాసం థేనేతీతి సంవాసత్థేనకో. సిక్ఖం పచ్చక్ఖాయ ఏవం పటిపజ్జన్తేపి ఏసేవ నయో. యథావుత్తముభయం థేనేతీతి ఉభయత్థేనకో. ఠపేత్వా పన ఇమం తివిధం –

రాజదుబ్భిక్ఖకన్తార-రోగవేరిభయేన వా;

చీవరాహరణత్థం వా, లిఙ్గం ఆదియతీధ యో.

సంవాసం నాధివాసేతి, యావ సో సుద్ధమానసో;

థేయ్యసంవాసకో నామ, తావ ఏస న వుచ్చతీతి. (మహావ. అట్ఠ. ౧౧౦; కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికవణ్ణనా);

తిత్థియపక్కన్తకాదయో తు తంతంవచనత్థానుసారేన వేదితబ్బా. తిరచ్ఛానగతో పన ఠపేత్వా మనుస్సజాతికం అవసేసో సబ్బో వేదితబ్బో. ఇమే ఏకాదస పుగ్గలా భిక్ఖుభావాయ అభబ్బత్తా పారాజికాపన్నసదిసతాయ ‘‘పారాజికా’’తి వుచ్చన్తి. విబ్భన్తా భిక్ఖునీతి గిహినివాసననివత్థా భిక్ఖునీ చ. సా హి ఏత్తావతా పారాజికా. ముదుకా పిట్ఠి యస్స, సో చ. సో హి అనభిరతియా పీళితో యదా అత్తనో అఙ్గజాతం అత్తనో వచ్చముఖమగ్గేసు పవేసేతి, తదా పారాజికో హోతి.

౧౭-౧౮. లమ్బమానమఙ్గజాతమేతస్సాతి లమ్బీ. సో యథావుత్తేసు పవేసితో పారాజికో. ముఖేన గణ్హన్తో అఙ్గజాతం పరస్స చాతి యో అనభిరతియా పీళితో పరస్స సుత్తస్స వా మతస్స వా అఙ్గజాతం ముఖేన గణ్హాతి, సో పరస్స అఙ్గజాతం ముఖేన గణ్హన్తో చ. తత్థేవాభినిసీదన్తోతి యో అనభిరతియా పీళితో తత్థేవ పరస్స అఙ్గజాతే వచ్చమగ్గేన అభినిసీదతి, సో చాతి ఏతే ద్వయంద్వయసమాపత్తియా అభావేపి మగ్గే మగ్గప్పవేసనహేతు మేథునస్స అనులోమికా చత్తారో చ. ఇధాగతా చత్తారోతి ఇధ ఖుద్దసిక్ఖాయం యథావుత్తా మేథునధమ్మా పారాజికాదయో చత్తారో చాతి సమోధానా పిణ్డీకరణవసేన చతువీసతి పారాజికా భవన్తీతి సేసో. ఏత్థ చ గాథాబన్ధవసేన రస్సం కత్వా ‘‘పరాజికా’’తి వుత్తం. ఏత్థాహ – మాతుఘాతకాదయో తతియం పారాజికం ఆపన్నా, భిక్ఖునిదూసకో, ముదుపిట్ఠికాదయో చత్తారో చ పఠమపారాజికం ఆపన్నా ఏవాతి కుతో చతువీసతీతి? వుచ్చతే – మాతుఘాతకాదయో హి చత్తారో ఇధ అనుపసమ్పన్నా ఏవ అధిప్పేతా. ముదుపిట్ఠికాదయో చత్తారో కిఞ్చాపి పఠమపారాజికేన సఙ్గహితా, యస్మా పన ఏకేన పరియాయేన మేథునధమ్మం అప్పటిసేవినో హోన్తి, తస్మా విసుం వుత్తాతి.

పారాజికనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.