౮. కాలికనిద్దేసవణ్ణనా

౮౪. ఇదాని యే తే చత్తారో కాలికా మునినా వుత్తా ‘‘యావకాలికం యామకాలికం సత్తాహకాలికం యావజీవిక’’న్తి, తే దస్సేతుం ‘‘కాలికా చా’’తి పదం ఉద్ధటం. తత్థ (పాచి. ౨౫౪-౨౫౬; పాచి. అట్ఠ. ౨౫౩-౨౫౬) కతమే తే కాలికాతి చే, తే దస్సేతుం ‘‘యావకాలిక’’న్తిఆదిమాహ. తేసు అరుణుగ్గమనతో యావ ఠితమజ్ఝన్హికా భుఞ్జితబ్బతో యావకాలికం. అరుణుగ్గమనతో యావ యామావసానా పిపాసాయ సతి పిపాసచ్ఛేదనత్థం పాతబ్బతో యామో కాలో అస్సాతి యామకాలికం. తేన ఉపసమేతబ్బే ఆబాధే సతి యావ సత్తాహా పరిభుఞ్జితబ్బతో సత్తాహకాలికం. ఆబాధే సతి యావజీవం పరిహరిత్వా భుఞ్జితబ్బతో యావజీవికం.

౮౫. తేసు యావకాలికం దస్సేతుం ‘‘పిట్ఠం మూలం ఫలం ఖజ్జ’’న్తిఆదిమాహ. ఏత్థ (పాచి. ౨౪౮-౨౫౦; పాచి. అట్ఠ. ౨౪౮-౨౪౯) పిట్ఠఖాదనీయం నామ సత్తన్నం తావ ధఞ్ఞానం ధఞ్ఞానులోమానం అపరణ్ణానఞ్చ పిట్ఠం పనసపిట్ఠం లబుజపిట్ఠం అమ్బాటకపిట్ఠం సాలపిట్ఠం ధోతకతాలపిట్ఠం ఖీరవల్లిపిట్ఠఞ్చాతి ఏవమాదీని తేసు తేసు జనపదేసు పకతిఆహారవసేన మనుస్సానం ఖాదనీయత్థఞ్చ భోజనీయత్థఞ్చ ఫరణకాని పిట్ఠాని యావకాలికాని. ఇమినావ లక్ఖణేన మూలఖాదనీయాదీసుపి యావకాలికలక్ఖణం వేదితబ్బం, అతివిత్థారభయేన సంఖిత్తం. గోరసో నామ ఖీరదధితక్కరసో. ధఞ్ఞభోజనన్తి సానులోమాని సత్తధఞ్ఞాని చ పఞ్చవిధభోజనఞ్చాతి అత్థో. యాగుసూపప్పభుతయోతి ఏత్థ పభుతి-సద్దేన కన్దఖాదనీయం ముళాలఖాదనీయం మత్థకఖాదనీయం ఖన్ధఖాదనీయం తచఖాదనీయం పత్తఖాదనీయం పుప్ఫఖాదనీయం అట్ఠిఖాదనీయం నియ్యాసఖాదనీయన్తి ఇమాని సఙ్గహితానీతి వేదితబ్బాని.

తత్రిదం ముఖమత్తనిదస్సనం – భిససఙ్ఖాతో పదుమపుణ్డరీకకన్దో పిణ్డాలుమసాలుకఆదయో వల్లికన్దో ఆలువకన్దో తాలకన్దోతి ఏవమాది కన్దఖాదనీయం. పదుమముళాలాదయో ముళాలఖాదనీయం. తాలహిన్తాలకున్తాలకేతకనాళికేరపూగరుక్ఖఖజ్జూరీఆదీనం కళీరసఙ్ఖాతా మత్థకా మత్థకఖాదనీయం. ఉచ్ఛుఖన్ధో నీలుప్పలరత్తుప్పలకుముదసోగన్ధికానం పుప్ఫదణ్డకానీతి ఏవమాది ఖన్ధఖాదనీయం. తచఖాదనీయం ఉచ్ఛుతచో ఏవ ఏకో యావకాలికో, సోపి సరసో. మూలకం ఖారకో చచ్చు తమ్బుకో తణ్డులేయ్యకోతి ఏవమాది పత్తఖాదనీయం. మూలకపుప్ఫం ఖారకపుప్ఫం చచ్చుపుప్ఫం తమ్బుకపుప్ఫన్తి ఏవమాది పుప్ఫఖాదనీయం, అసోకపుప్ఫం పన యావజీవికం. లబుజపనసట్ఠిఆది అట్ఠిఖాదనీయం. నియ్యాసఖాదనీయే యావకాలికం నత్థి. ఏతే వుత్తప్పకారా యావకాలికా హోన్తీతి అత్థో.

౮౬. ఇదాని ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అట్ఠ పానాని అమ్బపానం జమ్బుపానం చోచపానం మోచపానం మధుకపానం ముద్దికపానం సాలూకపానం ఫారుసకపాన’’న్తి (మహావ. ౩౦౦) ఏవం వుత్తం అట్ఠవిధం పానకం యామకాలికం నామాతి దస్సేతుం ‘‘మధూ’’తిఆదిమాహ. తత్థ (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౦) మధుజం ముద్దికజం సాలూకజం చోచజం మోచజం అమ్బుజం జమ్బుజఞ్చాతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. ఏత్థ మధుజం నామ మధుకానం జాతిరసేన కతం, తం పన ఉదకసమ్భిన్నమేవ వట్టతి, సుద్ధం న వట్టతి. ముద్దికపానం నామ ముద్దికా ఉదకే మద్దిత్వా పరిస్సావేత్వా గహితం. సాలూకపానం నామ రత్తుప్పలనీలుప్పలాదీనం కిఞ్జక్ఖరేహి కతం. సేసాని పాకటానేవ. ఏత్థ పన సచే సయం ఏతాని యావకాలికవత్థూని పటిగ్గహేత్వా ఉదకే మద్దిత్వా ఆతపే ఆదిచ్చపాకేన పచిత్వా పరిస్సావేత్వా పానకం కరోతి, తం పురేభత్తమేవ కప్పతి. సచే అనుపసమ్పన్నేన కతం లభతి, తదహుపురేభత్తం సామిసమ్పి వట్టతి, పచ్ఛాభత్తం నిరామిసపరిభోగేన యావ అరుణుగ్గమనా వట్టతి. ఇమాని అట్ఠ పానాని సీతానిపి ఆదిచ్చపాకానిపి వట్టన్తి, అగ్గిపాకాని పన న వట్టన్తి, తస్మా ‘‘నగ్గిసన్తత్త’’న్తి వుత్తం.

౮౭. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సబ్బం ఫలరసం ఠపేత్వా ధఞ్ఞఫలరస’’న్తి (మహావ. ౩౦౦) వుత్తత్తా ధఞ్ఞఫలరసో పన న వట్టతి, తేన వుత్తం ‘‘సానులోమాని ధఞ్ఞాని ఠపేత్వా’’తి. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సబ్బం పుప్ఫరసం ఠపేత్వా మధుకపుప్ఫరస’’న్తి వుత్తత్తా మధుకపుప్ఫరసో ఆదిచ్చపాకో వా హోతు అగ్గిపాకో వా, పచ్ఛాభత్తం న వట్టతి, తేన వుత్తం ‘‘మధుకపుప్ఫమఞ్ఞత్రా’’తి.

౮౮. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, సబ్బం పత్తరసం ఠపేత్వా డాకరస’’న్తి వుత్తత్తా ఉదకేన పక్కానమ్పి యావకాలికపత్తానం రసో పురేభత్తమేవ వట్టతి, సీతోదకేన మద్దితానం రసో యామకాలికం. తేన వుత్తం ‘‘ఠపేత్వా పక్కడాకజ’’న్తి. యావజీవికపణ్ణస్స ఉదకేన పక్కస్స రసో యావజీవికో హోతి.

౮౯. ఇదాని సత్తాహకాలికే దస్సేతుం ‘‘సప్పీ’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ (మహావ. ౨౬౦) పన –

‘‘సప్పినోనీతతేలాని, మధుఫాణితమేవ చ;

సత్తాహకాలికా సప్పి, యేసం మంసమవారిత’’న్తి. –

పాఠో గహేతబ్బో. ఏవం పన గహితే వసా తేలగ్గహణేన గహితావ హోతి ‘‘తేలం నామ తిలతేలం సాసపతేలం మధుకతేలం ఏరణ్డతేలం వసాతేల’’న్తి (పారా. ౬౨౩; పాచి. ౨౬౦) ఏవం పాళియం విత్థారితత్తా. ఏవం పన అగ్గహేత్వా వసా చ ‘‘మధుఫాణిత’’న్తి పాఠే గహితే యావకాలికభూతా వసా సత్తాహకాలికాతి ఆపజ్జేయ్య, ‘‘యాని ఖో పన తాని గిలానానం భిక్ఖూనం పటిసాయనీయాని భేసజ్జాని, సేయ్యథిదం – సప్పి నవనీతం తేలం మధు ఫాణిత’’న్తి (పారా. ౬౨౨) ఏవం పఞ్చేవ భగవతా సత్తాహకాలికభేసజ్జాని అనుఞ్ఞాతాని, తతో ఉత్తరి ఛట్ఠస్స సత్తాహకాలికభేసజ్జస్స అత్థితాపి ఆపజ్జతి, భేసజ్జక్ఖన్ధకేపి భగవతా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వసాని భేసజ్జాని అచ్ఛవసం మచ్ఛవసం సుసుకావసం సూకరవసం గద్రభవసం కాలే పటిగ్గహితం కాలే నిప్పక్కం కాలే సంసట్ఠం తేలపరిభోగేన పరిభుఞ్జితు’’న్తి (మహావ. ౨౬౨) ఏవం సత్తాహకాలికవసేన వసం అననుజానిత్వా తతో నిబ్బత్తతేలమేవ అనుఞ్ఞాతం, తస్మా ‘‘మధుఫాణితమేవ చా’’తి పాఠే అగ్గహితే పాళియా అట్ఠకథాయ చ విరుజ్ఝతి. థేరేన పన ఉత్తరవిహారవాసీనం ఖుద్దసిక్ఖాయ ఆగతనయేన వుత్తం. తేసం పన –

‘‘సప్పి నవనీతం తేలం, మధు ఫాణితపఞ్చమం;

అచ్ఛమచ్ఛవసాది చ, హోన్తి సత్తాహకాలికా’’తి. –

ఏవమాగతం. అమ్హాకం పన విసుం సత్తాహకాలికే ఆగతట్ఠానం నత్థీతి వదన్తి, ఉపపరిక్ఖితబ్బం.

ఇదాని తేసు సప్పిం దస్సేతుం ‘‘యేసం మంసపవారిత’’న్తి వుత్తం. ‘‘సప్పినామ గోసప్పి వా అజికాసప్పి వా మహిం ససప్పి వా. యేసం మంసం కప్పతి, తేసం సప్పి, నవనీతం నామ తేసంయేవ నవనీత’’న్తి (పారా. ౬౨౩; పాచి. ౨౬౦) పాళియం వుత్తత్తా నవనీతం పన గహితన్తి న విత్థారితం, సప్పి పన పురేభత్తం పటిగ్గహితం తదహు పురేభత్తం సామిసమ్పినిరామిసమ్పి వట్టతి. పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ సత్తాహం నిరామిసం పరిభుఞ్జితబ్బం. సత్తాహాతిక్కమే సచే ఏకభాజనే ఠపితం, ఏకం నిస్సగ్గియం. సచే బహూసు, వత్థుగణనాయ నిస్సగ్గియపాచిత్తియాని. పచ్ఛాభత్తం పటిగ్గహితం సత్తాహం నిరామిసమేవ వట్టతి. సప్పి తాపేన్తస్స సామంపాకో న హోతి, ‘‘నవనీతం పన తాపేన్తస్స హి సామంపాకో న హోతి, సామంపక్కేన పన తేన సద్ధిం ఆమిసం న వట్టతీ’’తి చ ‘‘సచే అనుపసమ్పన్నో పురేభత్తం పటిగ్గహితనవనీతేన సప్పిం కత్వా దేతి, పురేభత్తం సామిసం వట్టతి. సచే సయం కరోతి, సత్తాహం నిరామిసమేవ వట్టతీ’’తి చ సమన్తపాసాదికాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౨౨) నవనీతమ్హియేవ సామంపాకతా వుత్తా, న సప్పిమ్హి. యం పన కఙ్ఖావితరణియం వుత్తం ‘‘నిబ్బత్తితసప్పి వా నవనీతం వా పచితుం వట్టతీ’’తి, ‘‘తం పన తదహు పురేభత్తమ్పి సామిసం పరిభుఞ్జితుం న వట్టతీ’’తి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. భేసజ్జసిక్ఖాపదవణ్ణనా) చ, తత్థ యావకాలికవత్థునా అసమ్మిస్సం సుధోతం నవనీతం సన్ధాయ ‘‘పచితుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. సయంపచితసత్తాహకాలికేన సద్ధిం యది ఆమిసం భుఞ్జతి, తం ఆమిసం సయంపక్కసత్తాహకాలికేన మిస్సితం అత్తనో యావకాలికభావం సత్తాహకాలికేన గణ్హాపేతి, తథా చ సతి యావకాలికం అపక్కమ్పి సయంపక్కభావం ఉపగచ్ఛతీతి ‘‘సామిసం పరిభుఞ్జితుం న వట్టతీ’’తి వుత్తం. యథా సయంపక్కసత్తాహకాలికవసాతేలం సయంభజ్జితసాసపాదియావజీవికవత్థూనం తేలఞ్చ సామిసం తదహు పురేభత్తమ్పి న వట్టతి, తథా నవనీతసప్పీతి వేదితబ్బం. వక్ఖతి చ ఆచరియో –

‘‘యావకాలికఆదీని, సంసట్ఠాని సహత్తనా. గాహాపయన్తి సబ్భావ’’న్తి చ,

‘‘తేహేవ భిక్ఖునా పక్కం, కప్పతే యావజీవికం;

నిరామిసఞ్చ సత్తాహం, సామిసే సామపాకతా’’తి చ.

యా పన సమన్తపాసాదికాయం నవనీతమ్హి సామంపాకతా వుత్తా, సా తక్కాదిసమ్మిస్సం అధోతనవనీతం సన్ధాయ వుత్తా. తస్మా విఞ్ఞూనం సమన్తపాసాదికాపి కఙ్ఖావితరణీపి సమేన్తి, తం నవనీతం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఆచరియా వదన్తి. ఇదమేవ యుత్తం. యది సప్పిమ్హి సామంపాకతా హోతి, అవస్సంయేవ సమన్తపాసాదికాయం వుచ్చేయ్య, తత్థ పన ‘‘సప్పి తావ పురేభత్తం పటిగ్గహితం, తదహు పురేభత్తం సామిసమ్పి నిరామిసమ్పి పరిభుఞ్జితుం వట్టతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౨౨) హి వుత్తం, న పచనవిధానం. మనుస్ససప్పినవనీతానం, అఞ్ఞేసమ్పి హత్థిఅస్సాదీనం అకప్పియమంససప్పినవనీతానం సత్తాహాతిక్కమే దుక్కటం. కిం పన తం పరిభుఞ్జితుం వట్టతీతి? ఆమ వట్టతి. కస్మా? పటిక్ఖేపాభావా చ సబ్బఅట్ఠకథాసు అనుఞ్ఞాతత్తా చ. ‘‘యేసం మంసం కప్పతి, తేసం సప్పి, నవనీత’’న్తి (పారా. ౬౨౩) ఇదం పన నిస్సగ్గియవత్థుం దస్సేతుం వుత్తం, న అఞ్ఞేసం వారణత్థాయ.

౯౦. ఇదాని తేలం దస్సేతుం ‘‘తేలం తిలవసేరణ్డమధుసాసపసమ్భవ’’న్తిఆదిమాహ. ఏత్థ తిలాదీహి సమ్భవం నిబ్బత్తం తేలన్తి సమ్బన్ధో. ఏత్థ (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౦౦) పన పురేభత్తం తిలే పటిగ్గహేత్వా కతతేలం పురేభత్తం సామిసమ్పి వట్టతి, పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ సవత్థుకప్పటిగ్గహితత్తా అనజ్ఝోహరణీయం. పచ్ఛాభత్తం పటిగ్గహేత్వా కతతేలం అనజ్ఝోహరణీయం, సీసమక్ఖనాదీసు ఉపనేతబ్బం. ఏరణ్డమధుకసాసపట్ఠీని పటిగ్గహేత్వా సచే తాని భజ్జిత్వా తేలం కరోతి, తదహు పురేభత్తమ్పి సామిసం న వట్టతి, సామంపాకతా హోతి. సచే అభజ్జిత్వా కరోతి, తదహు పురేభత్తం సామిసమ్పి వట్టతి, పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ నిరామిసమేవ వట్టతి, పరిభుఞ్జితబ్బవత్థూనం యావజీవికత్తా సవత్థుకప్పటిగ్గహణే దోసో నత్థీతి. తేలగ్గహణత్థాయ ఏరణ్డకట్ఠిఆదీని పటిగ్గహేత్వా సత్తాహం అతిక్కామయతో దుక్కటం. తథా పాళియం అనాగతాని అదస్సితాని కోసమ్బకకుసుమ్భాదీనం తేలాని.

ఇదాని మధువికతిం దస్సేతుం ‘‘ఖుద్దాభమరమధుకరి-మక్ఖికాహి కత’’న్తి వుత్తం. తత్థ (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౨౩) ఖుద్దాతి ఖుద్దమక్ఖికా. భమరాతి మహాభమరమక్ఖికా. దణ్డకేసు మధుకరా మధుకరిమక్ఖికా నామ. ఏతాహి తీహి మక్ఖికాహి కతం మధు నామాతి అత్థో. ‘‘మధు నామ మక్ఖికామధూ’’తి పాళియం (పారా. ౬౨౩; పాచి. ౨౬౦) వుత్తత్తా అఞ్ఞేహి తుమ్బటకాదీహి కతం సత్తాహకాలికం న హోతీతి వేదితబ్బం.

ఇదాని ఫాణితం దస్సేతుం ‘‘రసాదిఉచ్ఛువికతి, పక్కాపక్కా చ ఫాణిత’’న్తి ఆహ. పక్కా చ అపక్కా చ రసాదిఉచ్ఛువికతి ఫాణితన్తి అత్థో. మధుకపుప్ఫఫాణితం పురేభత్తం సామిసం వట్టతి, పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ సత్తాహం నిరామిసమేవ వట్టతి. తస్స సత్తాహాతిక్కమే దుక్కటం. చిఞ్చఫాణితఞ్చ అమ్బఫాణితఞ్చ యావకాలికమేవ.

౯౧. ఇదాని ఏతేసు వసాతేలస్స ఓదిస్స అనుఞ్ఞాతత్తా తం విసుం ఉద్ధరిత్వా దస్సేతుం ‘‘సవత్థుపక్కా సామం వా’’తిఆదిమాహ. సత్తవిధఞ్హి (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౨౩) ఓదిస్సం నామ బ్యాధోదిస్సం పుగ్గలోదిస్సం కాలోదిస్సం సమయోదిస్సం దేసోదిస్సం వసోదిస్సం భేసజ్జోదిస్సన్తి.

తత్థ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అమనుస్సికాబాధే ఆమకమంసం ఆమకలోహిత’’న్తి (మహావ. ౨౬౪) వుత్తం, ఇదం బ్యాధోదిస్సం నామ. ఏత్థ పన కాలేపి వికాలేపి కప్పియాకప్పియమంసలోహితం వట్టతి. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, రోమన్థకస్స రోమన్థన’’న్తి (చూళవ. ౨౭౩) ఏవం అనుఞ్ఞాతం పుగ్గలోదిస్సం నామ. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, చత్తారి మహావికటాని దాతుం గూథం ముత్తం ఛారికం మత్తిక’’న్తి (మహావ. ౨౬౮) ఏవం సప్పదట్ఠకాలే అప్పటిగ్గహితకం అనుఞ్ఞాతం కాలోదిస్సం నామ. గణభోజనాది సమయోదిస్సం నామ. గణఙ్గణూపాహనాని దేసోదిస్సం నామ. వసోదిస్సం నామ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వసాని భేసజ్జానీ’’తి (మహావ. ౨౬౨) ఏవం వసానామేన అనుఞ్ఞాతం. తం ఠపేత్వా మనుస్సవసం సబ్బేసం కప్పియాకప్పియవసానం తేలం తంతదత్థికానం తేలపరిభోగేన పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. భేసజ్జోదిస్సం నామ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తాని పఞ్చ భేసజ్జానీ’’తి (మహావ. ౨౬౧) ఏవం భేసజ్జనామేన వుత్తాని సప్పిఆదీని పఞ్చ.

యథా పన ఖీరదధిఆదీహి పక్కతేలం పచ్ఛాభత్తం న వట్టతి, న ఏవమిదం. ఇదం పన తేలం సవత్థుకపక్కమ్పి వట్టతి, తం దస్సేతుం ‘‘సవత్థుపక్కా సామం వా’’తి వుత్తం. వసం ఓలోకేత్వా ‘‘సవత్థుపక్కా’’తి వుత్తం. సామం పక్కా వాతి అత్థో. యథా సవత్థుకప్పటిగ్గహితత్తా సామంపక్కత్తా దధిఆదీహి పక్కతేలం అత్తనా కతం పురేభత్తమ్పి న వట్టతి, న ఏవమిదం. ఇదం పన అత్తనా సవత్థుకపక్కమ్పి పురేభత్తమ్పి పచ్ఛాభత్తమ్పి వట్టతీతి అత్థో. ఏత్థ పన కారణూపచారేన వసాతేలం ‘‘వసా’’తి వుత్తం.

కాలేతి పురేభత్తకాలే పరేహి వా అత్తనా వా పక్కాతి అత్థో. పచ్ఛాభత్తం పన పచితుం న వట్టతి ‘‘కాలే పటిగ్గహితం కాలే నిప్పక్కం కాలే సంసట్ఠ’’న్తి (మహావ. ౨౬౨) వుత్తత్తా. తస్మా ‘‘కాలే’’తి వుత్తం. యో పన వికాలే పటిగ్గహేత్వా వికాలే పచిత్వా వికాలే పరిస్సావేత్వా పరిభుఞ్జతి, సో తీణి దుక్కటాని ఆపజ్జతి.

అమానుసాతి ఏత్థ (మహావ. ౨౬౨) పన అచ్ఛవసాదీనం అనుఞ్ఞాతత్తా ఠపేత్వా మనుస్సవసం సబ్బేసం అకప్పియమంసానం వసా అనుఞ్ఞాతాతి వేదితబ్బా. మంసేసు హి మనుస్సహత్థిమంసాదీని దస మంసాని పటిక్ఖిత్తాని, వసా పన ఏకా మనుస్సవసా ఏవ.

అనుపసమ్పన్నేన (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౨౩) కతనిబ్బట్టితవసాతేలం పురేభత్తం పటిగ్గహితం పురేభత్తం సామిసమ్పి వట్టతి, పచ్ఛాభత్తతో పట్ఠాయ సత్తాహం నిరామిసమేవ వట్టతి. యం పనేత్థ సుఖుమరజసదిసం మంసం వా న్హారు వా అట్ఠి వా లోహితం వా, తం అబ్బోహారికం. సచే సయం కరోతి, పురేభత్తం పటిగ్గహేత్వా పచిత్వా పరిస్సావేత్వా సత్తాహం నిరామిసమేవ పరిభుఞ్జితబ్బం. నిరామిసపరిభోగఞ్హి సన్ధాయ ఇదం వుత్తం ‘‘కాలే పటిగ్గహితం కాలే నిప్పక్కం కాలే సంసట్ఠం తేలపరిభోగేన పరిభుఞ్జితు’’న్తి (మహావ. ౨౬౨). అఞ్ఞేసన్తి సప్పిఆదీనం. వత్థున్తి యావకాలికభూతం వత్థుం. యావకాలికవత్థూనం వత్థుం న పచేతి సమ్బన్ధో.

౯౨. ఇదాని యావజీవికవికతిం దస్సేతుం ‘‘హలిద్దీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థాయమనుత్తానపదత్థో (మహావ. ౨౬౩; పాచి. అట్ఠ. ౨౪౮-౨౪౯) – పఞ్చమూలాదికఞ్చాపీతి ఏత్థ ద్విపఞ్చమూలేన సద్ధిం అఞ్ఞానిపి తగ్గతికాని మూలభేసజ్జాని గహితానీతి ఞాతబ్బం.

౯౩-౫. బిళఙ్గాదీని ఫలభేసజ్జాని. తత్థ (మహావ. ౨౬౩) గోట్ఠఫలన్తి మదనఫలన్తి వదన్తి. కప్పాసాదీనం పణ్ణన్తి సమ్బన్ధో. ఇమే పన వుత్తప్పకారా మూలభేసజ్జఫలభేసజ్జపణ్ణభేసజ్జవసేన వుత్తా సబ్బే కప్పియా. ఇమేసం పుప్ఫఫలపణ్ణమూలా సబ్బేపి కప్పియా యావజీవికాయేవ. ఠపేత్వా ఉచ్ఛునియ్యాసం సబ్బో చ నియ్యాసో సరసఞ్చ ఉచ్ఛుజం తచం ఠపేత్వా సబ్బో చ తచోతి సమ్బన్ధో.

౯౬. మధునా (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౨౩) అమక్ఖితం సుద్ధసిత్థఞ్చ. మధుమక్ఖితం పన సత్తాహకాలికమేవ. యఞ్చ కిఞ్చీతి ఓదనం మంసం అట్ఠిఆదీనీతి అత్థో.

౯౭. ‘‘యాని వా పనఞ్ఞానిపి అత్థి నేవ ఖాదనీయే ఖాదనీయత్థం ఫరన్తి, న భోజనీయే భోజనీయత్థం ఫరన్తి, తాని పటిగ్గహేత్వా యావజీవం పరిహరితుం, సతి పచ్చయే పరిభుఞ్జితుం, అసతి పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తస్స ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౨౬౩) వుత్తత్తా ‘‘ఆహారత్థమసాధేన్తం, సబ్బం తం యావజీవిక’’న్తి వుత్తం.

౯౮. సబ్బస్సాతి గిలానస్సాపి అగిలానస్సపీతి అత్థో. కాలికత్తయన్తి యావకాలికం వజ్జేత్వా అవసేసం సతి పచ్చయే వికాలే కప్పతీతి అత్థో.

౯౯. జనయన్తుభోతి జనయన్తి ఉభో. కిం వుత్తం హోతి? యావకాలికయామకాలికసఙ్ఖాతా ఉభో కాలికా అత్తనో కాలమతిక్కమిత్వా పరిభుత్తా పాచిత్తిం జనయన్తీతి అత్థో. కిఞ్చ భియ్యో (మహావ. ౨౭౪; మహావ. అట్ఠ. ౨౭౪; కఙ్ఖా. అట్ఠ. సన్నిధికారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా) – ఉభోపి పనేతే అకప్పియకుటియం వుత్తా అన్తోవుత్థం దుక్కటఞ్చ, పునదివసే పరిభుఞ్జతో సన్నిధిం పాచిత్తియఞ్చ జనయన్తీతి అత్థో.

౧౦౦. అనారుళ్హేతి పాళియం అనాగతే మనుస్ససప్పిఆదిమ్హీతి అత్థో.

౧౦౧. నిస్సట్ఠలద్ధన్తి (పారా. ౬౨౪) వినయకమ్మం కత్వా పున లద్ధన్తి అత్థో. వికప్పేన్తస్స సత్తాహేతి సత్తాహబ్భన్తరే సామణేరస్స ‘‘ఇదం సప్పిం తేల’’న్తిఆదినా నయేన నామం గహేత్వా ‘‘తుయ్హం వికప్పేమీ’’తి వా ‘‘ఇత్థన్నామస్స వికప్పేమీ’’తి వా సమ్ముఖాపి వా పరమ్ముఖాపి వా వికప్పేన్తస్స అనాపత్తీతి సమ్బన్ధో. పాళియం పన ‘‘అనాపత్తి అన్తోసత్తాహే అధిట్ఠేతి, విస్సజ్జేతి, నస్సతి, వినస్సతి, డయ్హతి, అచ్ఛిన్దిత్వా గణ్హన్తి, విస్సాసం గణ్హన్తీ’’తి (పారా. ౬౨౫) ఏత్తకమేవ వుత్తం, ‘‘వికప్పేమీ’’తి ఇదం పన నత్థి. కిఞ్చాపి నత్థి, అథ ఖో ‘‘అనధిట్ఠితే అధిట్ఠితసఞ్ఞీ నిస్సగ్గియం పాచిత్తియం, అవికప్పితే వికప్పితసఞ్ఞీ నిస్సగ్గియం పాచిత్తియ’’న్తి (పారా. ౬౨౪) ఆపత్తివారే ఆగతత్తా థేరేన దస్సితం. తం దస్సేన్తేనాపి సచే ఉపసమ్పన్నస్స వికప్పేతి, అత్తనో ఏవ సన్తకం హోతి, పటిగ్గహణమ్పి న విజహతి, తస్మా ఉపసమ్పన్నవసేన అదస్సేత్వా అనుపసమ్పన్నవసేన దస్సితం. తస్స హి వికప్పితే పటిగ్గహణమ్పి విజహతి, ఆపత్తిపి న హోతీతి. అధిట్ఠతోతి అబ్భఞ్జనాదీని అధిట్ఠహన్తస్స అనాపత్తీతి అత్థో. సచే పన సత్తాహబ్భన్తరే నిరపేక్ఖో హుత్వా అనుపసమ్పన్నస్స పరిచ్చజతి, పరిచ్చత్తత్తా అనాపత్తి, ఇతరస్స చ అప్పటిగ్గహితత్తా ఉభిన్నమ్పి కాయికపరిభోగో వట్టతి. అనిస్సగ్గియత్తా పన బాహిరపరిభోగేన వట్టతి. ‘‘తాని పటిగ్గహేత్వా సత్తాహపరమం సన్నిధికారకం పరిభుఞ్జితబ్బానీ’’తి (పారా. ౬౨౩) ఏవం నియమేత్వా అనుఞ్ఞాతత్తా వుత్తం ‘‘అఞ్ఞస్స దదతోపి చ అనాపత్తీ’’తి.

౧౦౨. సబ్భావన్తి అత్తనో సభావం. యస్మా గాహాపయన్తి, తస్మా ఏవముదీరితన్తి వుత్తన్తి అత్థో. ఇదాని వక్ఖమానం సన్ధాయ ‘‘ఏవ’’న్తి వుత్తం.

౧౦౩-౫. సత్తాహం యావజీవికన్తి (మహావ. ౩౦౫; మహావ. అట్ఠ. కఙ్ఖా. అట్ఠ. సన్నిధికారకసిక్ఖాపదవణ్ణనా) సత్తాహకాలికఞ్చ యావజీవికఞ్చాతి అత్థో. కిం వుత్తం హోతి? సత్తాహకాలికయావజీవికద్వయం సేసకాలికసమ్మిస్సం సమ్భిన్నరసం కత్వా పరిభుఞ్జతో సన్నిధిపాచిత్తి హోతీతి ఉదీరితన్తి. తదహు పటిగ్గహితం తదహేవాతి అత్థో. సేసన్తి సత్తాహకాలికయావజీవికద్వయం. ఇతరన్తి యావజీవికం. పురే పటిగ్గహితం వా హోతు, తదహు వా పటిగ్గహితం, యావజీవికం సత్తాహకాలికేన సత్తాహం కప్పతీతి వేదితబ్బం. ‘‘యావకాలికేన, భిక్ఖవే, యామకాలికం, సత్తాహకాలికం, యావజీవికం తదహు పటిగ్గహితం కాలే కప్పతి, నో వికాలే. యామకాలికేన, భిక్ఖవే, సత్తాహకాలికం, యావజీవికం తదహు పటిగ్గహితం యామే కప్పతి, యామాతిక్కన్తే న కప్పతి. సత్తాహకాలికేన, భిక్ఖవే, యావజీవికం పటిగ్గహితం సత్తాహం కప్పతి, సత్తాహాతిక్కన్తే న కప్పతీ’’తి హి భేసజ్జక్ఖన్ధకే (మహావ. ౩౦౫) వుత్తం. ఏత్థ పన ‘‘తదహు పటిగ్గహిత’’న్తి విసేసవచనస్స నత్థితాయ పురే పటిగ్గహితమ్పి వట్టతీతి సిద్ధన్తి. కాలికవినిచ్ఛయో.

కాలికనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.