ఖుద్దసిక్ఖా-పురాణటీకా

గన్థారమ్భకథా

యో చిరం దీఘమద్ధానం, విదిత్వా దుక్ఖితం జనం;

తథాపి నావబుజ్ఝన్తమనుకమ్పాయ చోదితో.

బోధాయ పణిధిం కత్వా, పత్తో సమ్బోధిముత్తమం;

తస్స పాదే నమస్సిత్వా, ధమ్మం సఙ్ఘఞ్చ సాధుకం.

పుబ్బాచరియపాదేసు, ఠపేత్వా సీసమత్తనో;

థేరేన ధమ్మసిరినా, థిరసీలేన యా కతా.

‘‘ఆదితో ఉపసమ్పన్నసిక్ఖితబ్బ’’న్తిఆదినా;

ఖుద్దసిక్ఖా సమాసేన, తస్సా అత్థవినిచ్ఛయం.

లిఖిస్సామి హితత్థాయ, ఆదికమ్మికభిక్ఖునం;

తత్థ యుత్తం గహేతబ్బమయుత్తం తుజ్ఝితబ్బకన్తి;

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా

(క) ఏత్థాహ – కతమా ఖుద్దసిక్ఖా, కథం సిక్ఖితబ్బా, కస్మా సిక్ఖితబ్బా, కే సిక్ఖన్తి, కే సిక్ఖితసిక్ఖాతి? వుచ్చతే – అధిసీలఅధిచిత్తఅధిపఞ్ఞావసేన తిస్సో సిక్ఖా, గన్థవసేనేత్థ సఙ్ఖిపిత్వా వుత్తత్తా తద్దీపనో గన్థో ‘‘ఖుద్దసిక్ఖా’’తి వుచ్చతి, అథ వా ‘‘ఖుద్దం అనేలకం మధుపటల’’న్తిఆదీని వియ సిక్ఖాకామానం మధురతాయ ఖుద్దా చ తా సిక్ఖా చాతి ఖుద్దసిక్ఖా, అథ వా ‘‘ఖుద్దపుత్తమ్హి సమణ పోస మ’’న్తిఆదీసు వియ బహువిధత్తాపి ఖుద్దా చ తా సిక్ఖితబ్బతో సిక్ఖా చాతి ఖుద్దసిక్ఖా. అధిసీలసిక్ఖా పనేత్థ చారిత్తవారిత్తవసేన దువిధమ్పి సీలం యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానేన తప్పటిపక్ఖే కిలేసే తదఙ్గప్పహానవసేన పజహన్తేన సిక్ఖితబ్బా, అధిచిత్తసిక్ఖా పన యథావుత్తేసు ఆరమ్మణేసు అభియోగకరణవసేన ఝానప్పటిపక్ఖానం నీవరణగణానం విక్ఖమ్భనప్పహానం కురుమానేన సిక్ఖితబ్బా, అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా పన యథానురూపం సముచ్ఛేదవసేన సానుసయే కిలేసే సముచ్ఛిన్దన్తేన సిక్ఖితబ్బా.

కస్మా సిక్ఖితబ్బాతి ఏత్థ –

జాతిఆదీహి దుక్ఖేహి, అనేకేహి ఉపద్దుతం;

ఖన్ధలోకం జహిత్వాన, పత్తుం ఖేమం పురం సివం.

కల్యాణపుథుజ్జనేన సహ సత్త సేక్ఖా సిక్ఖన్తి. అరహన్తో సిక్ఖితసిక్ఖా.

యే వీతమోహా మునిపుఙ్గవస్స;

సిస్సేసు అగ్గా మునినా పసత్థా;

తే తీసు సిక్ఖాసు సమత్తసిక్ఖా;

తతో పరే కేన సమత్తసిక్ఖాతి.

ఆదితోతి ఏత్థ ఆదిమ్హియేవాతి అత్థో, ఆదితో పట్ఠాయాతి వా. ఉపసమ్పన్నేన చ ఉపసమ్పన్నాయ చ సిక్ఖితబ్బం ఉపసమ్పన్నసిక్ఖితబ్బం. సహ మాతికాయ సమాతికం. పుబ్బే వుత్తప్పకారం ఖుద్దసిక్ఖం పవక్ఖామి ఆదరేన, పకారేన వా వక్ఖామి రతనత్తయం వన్దిత్వాతి అత్థో. అపిచ థేరో ఆదితోతి వచనేన సద్ధాపబ్బజితానం కులపుత్తానం ఆలసియదోసేన అప్పటిపజ్జన్తానం అఞ్ఞాణదోసేన అఞ్ఞథా పటిపజ్జన్తానం సంవేగం జనేతి. కథం? అతిదుల్లభం ఖణసమవాయం పటిలభిత్వా తఙ్ఖణం న కుసీతేన వా నిరత్థకకథాపసుతేన వా వీతినామేతబ్బం, కిం కాతబ్బం? ఆదితో పట్ఠాయ నిరన్తరమేవ తీసు సిక్ఖాసు ఆదరో జనేతబ్బోతి. ఏత్థాహ – కిం తం రతనత్తయం నామ, యం వన్దిత్వా థేరో ఖుద్దసిక్ఖం పవక్ఖతీతి? వుచ్చతే – బుద్ధరతనం ధమ్మరతనం సఙ్ఘరతనన్తి ఇమాని తీణి రతనాని. తాని హి రతిజననట్ఠేన ‘‘రతనానీ’’తి వుచ్చన్తి. అపిచ –

‘‘చిత్తీకతం మహగ్ఘఞ్చ, అతులం దుల్లభదస్సనం;

అనోమసత్తపరిభోగం, రతనం తేన వుచ్చతీ’’తి. (దీ. నీ. అట్ఠ. ౨.౩౩; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౨౨౩; ఖు. పా. అట్ఠ. ౬.౩; సు. ని. అట్ఠ. ౧.౨౨౬; మహాని. అట్ఠ. ౫౦; ఉదా. అట్ఠ. ౪౫) –

ఇమిస్సా గాథాయ వసేన రతనత్థో వేదితబ్బో.

మాతికావణ్ణనా

(ఖ-జ) ఇదాని ‘‘సమాతిక’’న్తి వుత్తత్తా మాతికం తావ దస్సేతుం ‘‘పారాజికా చ చత్తారో’’తిఆది ఆరద్ధం. సబ్బసిక్ఖానం పన మూలభూతత్తా అధిసీలసిక్ఖావ పఠమం వుత్తా. ‘‘సీలే పతిట్ఠాయా’’తి (సుం. ని. ౧.౧.౨౩, ౧౯౨; పేటకో. ౨౨; మి. ప. ౨.౧.౯) హి వుత్తం. తత్రాపి మహాసావజ్జత్తా, మూలచ్ఛేజ్జవసేన పవత్తనతో చ సబ్బపఠమం జానితబ్బాతి పారాజికావ పఠమం వుత్తాతి. ఇదాని యథానిక్ఖిత్తాని మాతికాపదాని పటిపాటియా విత్థారేత్వా దస్సేతుం ‘‘పారాజికా చ చత్తారో’’తి పఠమపదం ఉద్ధటం, తస్సాయమత్థో – పారాజికాతి పరాజితా పరాజయమాపన్నా, సిక్ఖాపదం అతిక్కమిత్వా తేనేవ ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వా, తాయ వా పరాజయమాపాదితానమేతం అధివచనం, తే పన చత్తారోతి వుత్తం హోతి.

౧. పారాజికనిద్దేసవణ్ణనా

౧-౨. ఇదాని తే దస్సేతుం ‘‘మగ్గత్తయే’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ మనుస్సామనుస్సతిరచ్ఛానగతానం వసేన తిస్సో ఇత్థియో, తయో ఉభతోబ్యఞ్జనకా, తయో పణ్డకా, తయో పురిసాతి పారాజికవత్థుభూతానం నిమిత్తానం నిస్సయా ద్వాదసమత్తా హోన్తి, తేసం వచ్చమగ్గప్పస్సావమగ్గముఖమగ్గవసేన తయో మగ్గా. తత్థ మనుస్సిత్థియా తయో, అమనుస్సిత్థియా తయో, తిరచ్ఛానగతిత్థియా తయోతి నవ, తథా మనుస్సఉభతోబ్యఞ్జనకాదీనం. మనుస్సపణ్డకాదీనం పన వచ్చమగ్గముఖమగ్గవసేన ద్వే ద్వే కత్వా ఛ, తథా మనుస్సపురిసాదీనన్తి సబ్బేసం వసేన తింస మగ్గా హోన్తి. తే సబ్బే పరిగ్గహేత్వా ఇధ ‘‘మగ్గత్తయే’’తి వుత్తం, తస్మిం మగ్గత్తయేతి అత్థో. అనిక్ఖిత్తసిక్ఖోతి భిక్ఖుభావతో చవితుకామతాచిత్తేన యథాలక్ఖణం అపచ్చక్ఖాతసిక్ఖోతి అత్థో. సన్థతసన్థతేతి వత్థాదీసు యేన కేనచి సన్థతే వా అసన్థతే వా. అల్లోకాసేతి మగ్గత్తయస్స పకతివాతేన అసమ్ఫుట్ఠప్పదేసే. నిమిత్తన్తి అఙ్గజాతం. సంసన్థతం వా అసన్థతం వాతి అత్తనో అఙ్గజాతం వత్థాదీనం అఞ్ఞతరేన పటిచ్ఛన్నం వా అప్పటిచ్ఛన్నం వా. ఉపాదిణ్ణన్తి అనట్ఠకాయప్పసాదం. వుత్తప్పకారే మగ్గత్తయే పవేసన్తో చుతో పారాజికోతి సమ్బన్ధో. నట్ఠకాయప్పసాదం పన పీళకం వా చమ్మఖిలం వా లోమం వా పవేసన్తస్స దుక్కటం, మనుస్సానం పన జీవమానకసరీరే అక్ఖినాసాకణ్ణచ్ఛిద్దవత్థికోసేసు సత్థకాదీహి కతవణే వా మేథునరాగేన తిలబీజమత్తమ్పి అఙ్గజాతం పవేసన్తస్స థుల్లచ్చయం, అవసేససరీరేసు ఉపకచ్ఛకాదీసు చ దుక్కటం. తిరచ్ఛానగతానం హత్థిఅస్సగోణగద్రభఓట్ఠమహింసాదీనం నాసాయ థుల్లచ్చయం, తథా తేసం వత్థికోసేసు. సబ్బేసమ్పి తిరచ్ఛానగతానం అక్ఖికణ్ణవణేసు దుక్కటం, తథా తేసం అవసేససరీరేసుపి.

ఇదాని పవేసనం నామ న కేవలం అత్తుపక్కమేనేవ హోతి, భిక్ఖుపచ్చత్థికాదీనం పన వసేన పరూపక్కమేనాపి హోతి, తత్థాపి సేవనచిత్తే సతి పారాజికో హోతీతి దస్సనత్థం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – యో భిక్ఖు పవేసనపవిట్ఠఠితఉద్ధారణక్ఖణేసు సాదియతి, తస్మిం ఖణే సేవనచిత్తం ఉపట్ఠపేతి, సోపి పారాజికో హోతి. యో పన భిక్ఖు సబ్బసో అసాదియన్తో ఆసీవిసముఖం అఙ్గారకాసుఞ్చ పవిట్ఠం వియ మఞ్ఞతి, సో నిప్పరాధో హోతి. ఏత్థ ఠితం నామ సుక్కవిస్సట్ఠిసమయప్పవత్తి.

పఠమం.

౩-౪. ఇదాని దుతియం దస్సేతుం ‘‘ఆదియేయ్యా’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఆదియేయ్యా’’తిఆదీనం పదానం ‘‘అదిన్నం థేయ్యచిత్తేన భవే పారాజికో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. ఆదియేయ్యాతి ఆరామాదిం అభియుఞ్జిత్వా యో భిక్ఖు గణ్హేయ్య, సో భవే పారాజికోతి అత్థో. ఏవం సేసేసుపి. హరేయ్యాతి వేతనేన వా మిత్తభావేన వా అఞ్ఞస్స భణ్డం హరన్తో పున థేయ్యచిత్తే ఉప్పన్నే ‘‘సీసే భారం థేయ్యచిత్తో ఆమసతీ’’తిఆదినా గణ్హేయ్యాతి అత్థో. అవహరేయ్యాతి ‘‘ఉపనిక్ఖిత్తం భణ్డం ‘దేహి మే భణ్డ’న్తి వుచ్చమానో ‘నాహం గణ్హామీ’’తిఆదినా అవహరేయ్య. ఇరియాపథం కోపేయ్యాతి ‘‘సహభణ్డహారకం నేస్సామీ’’తి తేనేవ పురిసేన తం నేతుం తస్స గమనపథం వారేత్వా అఞ్ఞేన మగ్గేన తం సన్తజ్జేత్వా నేతి, ఏవం నేన్తస్స తస్స పురిసస్స పఠమపాదే థుల్లచ్చయం, దుతియపాదుద్ధారే పారాజికం. ‘‘థలట్ఠం భణ్డం థేయ్యచిత్తో ఆమసతీ’’తిఆదినా ఠానా చావేయ్య. పరికప్పితట్ఠానం వా సుఙ్కఘాతం వా అతిక్కామేన్తో సఙ్కేతం వీతినామేయ్య. యం కిఞ్చి పరపరిగ్గహితం సస్సామికం భణ్డం తేహి సామికేహి కాయేన వా వాచాయ వా న దిన్నన్తి అదిన్నం.

ఇదాని న ఇమినావ ఆకారేన అవహారకో పారాజికో హోతి, అఞ్ఞథాపి హోతీతి దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. థేయ్యావహారకో చ బలావహారకో చ కుసావహారకో చ పటిచ్ఛన్నావహారకో చ పరికప్పావహారకో చ భవే పారాజికోతి సమ్బన్ధో. తత్థ థేయ్యావహారో నామ సన్ధిచ్ఛేదాదీహి వా కంసకూటమానకూటతులాకూటాదీహి వా వఞ్చేత్వా గహణం. పసయ్హావహారో బలావహారో. కుససఙ్కమనం కత్వా పరకోట్ఠాసగ్గహణం కుసావహారో. పరభణ్డం పంసుఆదినా పటిచ్ఛాదేత్వా సామికేసు అపస్సిత్వా గతేసు పచ్చాగన్త్వా గహణం పటిచ్ఛన్నావహారో. పరికప్పావహారో పన దువిధో భణ్డోకాసవసేన. తత్థ ‘‘సాటకో చే, గణ్హిస్సామి, సుత్తఞ్చే, న గణ్హిస్సామీ’’తి భణ్డం పరికప్పేత్వా అన్ధకారే పసిబ్బకం గణ్హాతి. తత్థ చే సాటకో హోతి, ఉద్ధారేయేవ పారాజికం. సచే సుత్తం హోతి, రక్ఖతి, పున ‘‘సుత్త’’న్తి ఞత్వాపి ‘‘యం లద్ధం, తం గహేతబ్బ’’న్తి ఉగ్గణ్హన్తో ఉద్ధారేయేవ పారాజికం, అయం భణ్డపరికప్పో. ఓకాసపరికప్పో గబ్భద్వారప్పముఖవిహారాదీనం వసేన పరిచ్ఛేదం కరోతి ‘‘సచే మం ఏత్థన్తరే పస్సన్తి, దస్సామి, నో చే పస్సన్తి, గణ్హిత్వా గచ్ఛామీ’’తి, తస్స తం పరికప్పితపరిచ్ఛేదం అతిక్కమన్తస్స పదవారేన పారాజికం వేదితబ్బం, అయం ఓకాసపరికప్పో.

ఇదాని ఇమస్మిం అదిన్నాదానే వినిచ్ఛయనయం దస్సేతుం ‘‘భణ్డకాలగ్ఘదేసేహీ’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థాతి అదిన్నాదానే. నిచ్ఛయోతి వినిచ్ఛయో కాతబ్బోతి అత్థో. తత్థ కేనచి భిక్ఖునా ‘‘మయా ఇదం నామ భణ్డం థేయ్యచిత్తేన గహిత’’న్తి వుత్తే వినయధరేన సహసావ తం ఆపత్తిం అనారోపేత్వా తస్స భణ్డస్స సామికఅస్సామికభావం ఉపపరిక్ఖిత్వా యది సస్సామికం, తస్స భణ్డస్స అగ్ఘవసేన ఆపత్తియా కారేతబ్బో. సచే నిరాలయకాలే గహితం, పారాజికేన న కారేతబ్బో, అయం భణ్డవసేన వినిచ్ఛయో.

కాలోతి అవహారకాలో. తదేవ హి భణ్డం కదాచి మహగ్ఘం హోతి, కదాచి అప్పగ్ఘం, తస్మా యస్మిం కాలే అవహటం, తస్మిం కాలే యో తస్స అగ్ఘో, తేన అగ్ఘేన ఆపత్తియా కారేతబ్బో, అయం కాలవసేన వినిచ్ఛయో.

అగ్ఘోతి భణ్డగ్ఘో. నవభణ్డస్స హి యో అగ్ఘో, సో పచ్ఛా పరిహాయతి, తస్మా సబ్బదా భణ్డం పకతిఅగ్ఘవసేనేవ న కారేతబ్బం, అయం అగ్ఘవసేన వినిచ్ఛయో. దేసోతి అవహారదేసో. భణ్డుట్ఠానదేసే హి భణ్డం అప్పగ్ఘం హోతి, అఞ్ఞత్థ మహగ్ఘం, తస్మా యస్మిం దేసే భణ్డం అవహటం, తస్మింయేవ దేసే అగ్ఘేన కారేతబ్బో, అయం దేసవసేన వినిచ్ఛయో.

పరిభోగేనపి సాటకాదికస్స భణ్డస్స అగ్ఘో పరిహాయతి, తస్మా తస్స పరిభోగవసేన పరిహీనాపరిహీనభావో ఉపపరిక్ఖితబ్బో, అయం పరిభోగవసేన వినిచ్ఛయో.

దుతియం.

౫. ఇదాని తతియం దస్సేతుం ‘‘మనుస్సవిగ్గహ’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ మనుస్సవిగ్గహన్తి పటిసన్ధివిఞ్ఞాణేన సద్ధిం ఉప్పన్నం కలలరూపం ఆదిం కత్వా పకతియా వీసతివస్ససతాయుకస్స సత్తస్స యావ మరణకాలా ఏత్థన్తరే అనుపుబ్బేన వుద్ధిప్పత్తో అత్తభావో, ఏసో మనుస్సవిగ్గహో నామ, ఏవరూపం మనుస్సవిగ్గహన్తి అత్థో. చిచ్చాతి వధకచేతనావసేన సఞ్చేతేత్వా పకప్పేత్వా అభివితరిత్వా వీతిక్కమోతి అత్థో. జీవితా వా వియోజయేతి వుత్తప్పకారం మనుస్సవిగ్గహం కలలకాలేపి తాపనమద్దనేహి వా భేసజ్జసమ్పదానేన వా తతో వా ఉద్ధమ్పి తదనురూపేన ఉపక్కమేన సన్తతివికోపనవసేన యో జీవితా వియోజేయ్య, సో చుతో భవేతి సమ్బన్ధో. కిఞ్చ భియ్యో – ‘‘సత్థహారకం వా’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ హరతీతి హారకం, కిం హరతి? జీవితం, హరితబ్బన్తి వా హారకం, ఉపనిక్ఖిపితబ్బన్తి అత్థో, సత్థఞ్చ తం హారకఞ్చాతి సత్థహారకం. అస్సాతి మనుస్సవిగ్గహస్స. యథా మనుస్సవిగ్గహో ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే తం అసిఆదిసత్థం పటిలభతి, తథా సయం మరణచేతనో మరణాధిప్పాయో హుత్వా ఉపనిక్ఖిపేయ్య. సోపి చుతో భవేతి అత్థో. ఏతేన థావరప్పయోగం దస్సేతి.

౬-౭. ఇదాని ‘‘మరణవణ్ణం వా సంవణ్ణేయ్యా’’తిఆదివిధిం దస్సేతుం ‘‘గాహేయ్య మరణూపాయం, వదేయ్య మరణే గుణ’’న్తి వుత్తం. తత్థ ‘‘సత్థం వా ఆహర, విసం వా ఖాద, రజ్జుయా వా ఉబ్బన్ధిత్వా కాలం కరోహీ’’తిఆదినా నయేన మరణత్థాయ ఉపాయం గాహేయ్య. మరణసంవణ్ణనా పనేత్థ బహువిధా ‘‘కాయేన సంవణ్ణేతి, వాచాయ కాయవాచాయ దూతేన లేఖాయ వా సంవణ్ణేతీ’’తి వుత్తత్తా. తత్థ కాయేన సంవణ్ణేతి నామ కాయేన విఞ్ఞాపేతి. ‘‘యో పపాతే పపతనాదీని కత్వా మరతి, సో ధనం వా లభతి, యసం వా లభతి, సగ్గం వా గచ్ఛతీ’’తిఆదినా నయేన సంవణ్ణేతి, ఆపత్తి దుక్కటస్స. తస్స వచనం సుత్వా కోచి ‘‘మరిస్సామీ’’తి దుక్ఖం వేదనం ఉప్పాదేతి, థుల్లచ్చయం. మరతి చే, పారాజికం. ఏవం సేసేసుపి. దూతేన సంవణ్ణనాయం పన దూతస్స సాసనం ఆరోచాపేతి ‘‘ఏవం ఆరోచేహీ’’తి, ‘‘యో ఏవం మరతి, సో ధనం వా లభతీ’’తి సబ్బం పురిమసదిసమేవ. లేఖాయ సంవణ్ణేతి నామ గిరిపబ్బతపురాణాదిలేఖం లిఖతి, ‘‘యో ఏవం మరతీ’’తిఆది వుత్తనయమేవ. ఏత్థాపి యో మరణూపాయం వా గాహేయ్య, మరణే వా గుణం వదేయ్య, సో చుతో భవేతి సమ్బన్ధో.

ఇదాని పన ఇమస్స మనుస్సవిగ్గహస్స ఛబ్బిధే పయోగే దస్సేతుం ‘‘పయోగా’’తిఆది ఆరద్ధం. సాహత్థికనిస్సగ్గికఆణత్తికథావరఇద్ధిమయవిజ్జామయానం వసేన తస్స మనుస్సవిగ్గహస్స ఛప్పయోగాతి అధిప్పాయో. తత్థ సాహత్థికోతి సయం మారేన్తస్స కాయేన వా కాయప్పటిబద్ధేన వా పహరణం. నిస్సగ్గికోతి దూరే ఠితం మారేతుకామస్స కాయాదీహి ఉసుసత్తియన్తపాసాణాదీనం నిస్సజ్జనం. ఆణత్తికోతి ‘‘అసుకం నామ మారేహీ’’తి అఞ్ఞం ఆణాపేన్తస్స ఆణాపనం. థావరోతి ఓపాతక్ఖణనం, అపస్సేనసంవిధానం, అసిఆదీనం ఉపనిక్ఖిపనం, తళాకాదీసు విససమ్పయోజనం, రూపూపహారోతి ఏవమాది. కమ్మవిపాకజాయ ఇద్ధియా పయోజనం ఇద్ధిపయోగం. మారణత్థాయ విజ్జానం పరిజప్పనం విజ్జామయోతి.

ఇదాని ఇమేసు ఛసు పయోగేసు ఆణత్తియం సఙ్కేతవిసఙ్కేతతం దస్సేతుం ‘‘కాలవత్థావుధిరియాపథా’’తిఆదిమాహ. తత్థ కాలోతి పుబ్బణ్హసాయన్హాదికాలో చ యోబ్బనథావరియాదికాలోపి చ. ఇమేసు యం కిఞ్చి కాలం నియమేత్వా ‘‘ఇమస్మిం నామ కాలే మారేహీ’’తి ఆణత్తో సచే తస్మింయేవ కాలే మారేతి, ఆణత్తిక్ఖణేయేవ పారాజికం. సచే నియమితకాలతో పురే వా పచ్ఛా వా మారేతి, ఆణాపకో ముచ్చతి. వత్థూతి మారేతబ్బో పుగ్గలో. సచే ఆణత్తో తమేవ మారేతి, ఆణాపకస్స ఆణత్తిక్ఖణేయేవ పారాజికం. అథ అఞ్ఞం మారేతి, ఆణాపకో ముచ్చతి. ఏవం సేసేసుపి వుత్తనయేనేవ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. ఆవుధన్తి అసిఆది. ఇరియాపథోతి మారేతబ్బస్స గమనం వా నిసజ్జా వాతి ఏవమాదికో. కిరియావిసేసోతి విజ్ఝనం వా ఛేదనం వా భేదనం వా సూలారోపనం వాతి ఏవమాదికో. ఓకాసోతి గామో వా వనం వా గేహం వాతి ఏవమాదికో. ఇమేసు యథా యథా వధకో ఆణత్తో, తథా తథా కతే ఆణాపకస్స ఆపత్తి, అఞ్ఞథా కతే విసఙ్కేతో హోతి. ఆణత్తియం పన అయం విసేసో ‘‘అధిట్ఠాయాతి అధిట్ఠహిత్వా ఆణాపేతి ‘ఏవం విజ్ఝ, ఏవం పహర, ఏవం ఘాతేహీ’’తి వుత్తాయ పాళియా లబ్భతీతి ఞాతబ్బో.

తతియం.

౮-౯. ఇదాని చతుత్థం దస్సేతుం ‘‘ఝానాదిభేద’’న్తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – ‘‘ఝానం విమోక్ఖో సమాధి సమాపత్తి ఞాణదస్సనం మగ్గభావనా ఫలసచ్ఛికిరియా కిలేసప్పహానం వినీవరణతా చిత్తస్స సుఞ్ఞాగారే అభిరతీ’’తి ఏవం వుత్తం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం అత్తని నత్థితాయ నోసన్తం ‘‘మయి అత్థీ’’తి అత్తని వా తం ‘‘అహం ఏత్థ సన్దిస్సామీ’’తి అత్తానం వా తత్థ ఉపనేత్వా దీపేన్తో చుతో భవే. కోట్ఠాసం వాతి ఏత్థ ‘‘ఝానలాభీ, విమోక్ఖలాభీ, సమాధిలాభీ, సమాపత్తిలాభీమ్హీ’’తి ఏవమాదినా నయేన కోట్ఠాసతో వాతి అత్థో. ఏకేకం వాతి ‘‘పఠమస్స ఝానస్స లాభీ, దుతియస్స ఝానస్స లాభీమ్హీ’’తి ఏవమాదినా నయేన ఏకేకం వాతి అత్థో. ‘‘అతీతభవే సోతాపన్నోమ్హీ’’తి వదతో అతీతభవం సన్ధాయ కథితత్తా పారాజికం నత్థి, తస్మా ‘‘పచ్చుప్పన్నభవస్సిత’’న్తి వుత్తం, తస్స పచ్చుప్పన్నభవనిస్సితం కత్వాతి అత్థో. అఞ్ఞాపదేసరహితన్తి ‘‘యో తే విహారే వసతి, సో భిక్ఖు పఠమస్స ఝానస్స లాభీ’’తిఆదినా నయేన అఞ్ఞాపదేసం వినాతి అత్థో. ఏవం దీపేన్తో హి థుల్లచ్చయమాపజ్జతి. దీపేన్తోతి ‘‘పఠమం ఝానం సమాపజ్జిం, సమాపజ్జామి, సమాపన్నో, పఠమస్స ఝానస్స లాభీమ్హి, వసీమ్హి, సచ్ఛికతం అస్సా’’తి ఏవమాదినా నయేన దీపేన్తోతి అత్థో. ‘‘అధిగతో’’తి మానో అధిమానో, సో యస్స నత్థి, సో అనధిమానికో. కేన ఏవం దీపేన్తోతి చే? తం దస్సేతుం ‘‘కాయేన వాచా’’తిఆది వుత్తం, కాయేన వా వాచాయ వా తదుభయేన వాతి అత్థో. విఞ్ఞత్తిపథేతి యత్థ ఠితో మనుస్సజాతికో గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా తస్స వచనం పకతిసోతేన సుత్వా సమనన్తరమేవ ‘‘ఇమం నామ ఏస వదతీ’’తి జానాతి, తత్థ ఠత్వా దీపేన్తో చుతో భవే, న దేవబ్రహ్మాదీసు అఞ్ఞతరేన ఞాతేతి అత్థో.

చతుత్థం.

౧౦. ఇదాని చతున్నమ్పి సాధారణవినిచ్ఛయం వత్తుం ‘‘పారాజికేతే చత్తారో’’తిఆదిమాహ. తత్థాయం సఙ్ఖేపో – చత్తారోపి ఏతే పారాజికా ‘‘ఏకకమ్మం ఏకుద్దేసో సమసిక్ఖతా’’తి ఏవం వుత్తసంవాసస్స అభబ్బతాయ అసంవాసా, యథాపురే పుబ్బే గిహికాలే చ అనుపసమ్పన్నకాలే చ అసంవాసికా, ఏవం పచ్ఛా పారాజికం ఆపన్నాపి అసంవాసాతి. కిఞ్చ భియ్యో – అభబ్బా భిక్ఖుభావాయ పున తేన అత్తభావేన ఉపసమ్పదాయ అవత్థుతాయ ఉపసమ్పన్నా భవితుమ్పి అభబ్బాతి అత్థో. కిం వియాతి చే? సీసచ్ఛిన్నోవ జీవితుం, యథాపి సీసచ్ఛిన్నో తేన అత్తభావేన పున జీవితుం అభబ్బో, ఏవమిమే చత్తారోతి అధిప్పాయో.

౧౧. ఇదాని ఇమేసు చతూసు పారాజికేసు యే పరియాయాణత్తీహి సమ్భవన్తి, తే దస్సేతుం ‘‘పరియాయో చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పరియాయోతి మరణాధిప్పాయస్స కాయపయోగో వా వచీపయోగో వా. తస్మా ‘‘యో ఈదిసే ముహుత్తే సత్థం వా ఆహరిత్వా విసం వా ఖాదిత్వా సోబ్భాదీసు వా పపతిత్వా మరతి, సో ధనం వా లభతి, యసం వా లభతీ’’తిఆదినా నయేన మరణం అభినన్దన్తో ‘‘ఇదం సుత్వా యో కోచి మరతూ’’తి యో పరియాయేన వదతి, తం సుత్వా సచే కోచి తథా మరతి, పారాజికం. నియమితేన పన యం సన్ధాయ వుత్తం, తస్సేవ మరణే పారాజికం. ఆణత్తి పన వుత్తత్థాయేవ. తతియే మనుస్సవిగ్గహపారాజికే లబ్భతీతి సమ్బన్ధో. దుతియే పన అదిన్నాదానే ఆణత్తి ఏవ లబ్భతి, న పరియాయోతి అత్థో. కస్మా నం పరియాయేన నాపజ్జతీతి? యథా మనుస్సవిగ్గహే ‘‘మరణవణ్ణం వా సంవణ్ణేయ్యా’’తి వుత్తం, తథా ఇధ అదిన్నాదానే ‘‘వణ్ణం వా సంవణ్ణేయ్యా’’తి అవుత్తత్తా. సేసేసూతి పఠమచతుత్థేసు పరియాయాణత్తిద్వయం న లబ్భతీతి అత్థో.

౧౨. ఇదాని చతూసుపి యథాసమ్భవం అఙ్గభేదం దస్సేతుం ‘‘సేవేతుకామతాచిత్త’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ మేథునధమ్మస్సాతి మేథునధమ్మపారాజికస్స. బుధాతి వినయధరా.

౧౩. మనుస్ససన్తి మనుస్ససన్తకతా. ఏతేన పేతతిరచ్ఛానగతపరిగ్గహేసు అనాపత్తీతి దీపితం హోతి. తథాసఞ్ఞీతి మనుస్ససన్తకవసేన పరపరిగ్గహితసఞ్ఞీతి అత్థో. వత్థునో గరుతాతి పఞ్చమాసకం వా అతిరేకపఞ్చమాసకం వా తదగ్ఘనకం భణ్డం వా హోతీతి అత్థో. అవహారో చాతి పఞ్చవీసతియా అవహారేసు యేన కేనచి అవహారో హోతీతి అత్థో. అదిన్నాదానహేతుయోతి అదిన్నాదానపారాజికస్స ఏతాని పఞ్చ అఙ్గానీతి అధిప్పాయో.

౧౪. పాణో మానుస్సకోతి మనుస్సజాతికపాణో. తస్మిం పాణే పాణసఞ్ఞితా. ఘాతచేతనాతి వధకచేతనా. పయోగోతి తంసముట్ఠితో సాహత్థికాదీనం ఛన్నం పయోగానం అఞ్ఞతరపయోగో. తేన పయోగేన మరణం. పఞ్చేతే వధహేతుయోతి మనుస్సవిగ్గహపారాజికస్స పఞ్చ అఙ్గానీతి అత్థో.

౧౫. అసన్తతాతి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స అత్తని అసన్తతా చాతి అత్థో. పాపమిచ్ఛతాయారోచనాతి ఇమినా యో కేవలం పాపమిచ్ఛతం వినా మన్దత్తా మోమూహత్తా భణతి, తస్స అనాపత్తీతి దీపితం హోతి. తస్సాతి యస్స ఆరోచేతి, తస్స మనుస్సజాతితా చ. ‘‘యో తే విహారే వసతి, సో భిక్ఖు అరహా’’తిఆదినా (పరి. ౧౬౦, ౩౩౬) నాఞ్ఞాపదేసో చ. తదేవాతి తదా ఏవ తఙ్ఖణేయేవ జాననం. అసన్తదీపనేతి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మారోచనపారాజికేతి అత్థో.

౧౬. ఇదాని ‘‘పారాజికా చ చత్తారో’’తి ఏత్థ చ-సద్దేన సఙ్గహితేహి సద్ధిం సమోధానేత్వా దస్సేతుం ‘‘అసాధారణా చత్తారో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉబ్భజాణుమణ్డలికా వజ్జప్పటిచ్ఛాదికా ఉక్ఖిత్తానువత్తికా అట్ఠవత్థుకాతి ఇమే చత్తారో భిక్ఖునీనం భిక్ఖూహి అసాధారణా నామ. ఏతాసు ఉబ్భజాణుమణ్డలికా నామ యా కాయసంసగ్గరాగేన అవస్సుతా తేనేవ రాగేన అవస్సుతస్స మనుస్సపురిసస్స అక్ఖకానం అధో, జాణుమణ్డలానం కప్పరానఞ్చ ఉపరి యేన కేనచి సరీరావయవేన ఆమసనాదిం సాదియతి, తస్సా అధివచనం. యా పన భిక్ఖునీ అఞ్ఞిస్సా భిక్ఖునియా పారాజికసఙ్ఖాతం వజ్జం జానం పటిచ్ఛాదేతి, సా వజ్జప్పటిచ్ఛాదికా నామ. సమగ్గేన పన సఙ్ఘేన ఉక్ఖిత్తం భిక్ఖుం యా భిక్ఖునీ యందిట్ఠికో సో హోతి, తస్సా దిట్ఠియా గహణవసేన అనువత్తతి, సా ఉక్ఖిత్తానువత్తికా నామ. యా పన కాయసంసగ్గరాగేన తిన్తా తథావిధస్సేవ పురిసస్స హత్థగ్గహణం వా సఙ్ఘాటికణ్ణగ్గహణం వా సాదియతి, కాయసంసగ్గసఙ్ఖాతస్స అసద్ధమ్మస్స పటిసేవనత్థాయ పురిసస్స హత్థపాసే సన్తిట్ఠతి వా, తత్థ ఠత్వా సల్లపతి వా, సఙ్కేతం వా గచ్ఛతి, పురిసస్స ఆగమనం వా సాదియతి, కేనచి వా పటిచ్ఛన్నోకాసం పవిసతి, హత్థపాసే ఠత్వా కాయం ఉపసంహరతి, అయం అట్ఠవత్థుకా నామాతి వేదితబ్బా.

అభబ్బకా ఏకాదసాతి ఏత్థ పణ్డకో థేయ్యసంవాసకో తిత్థియపక్కన్తకో తిరచ్ఛానగతో మాతుఘాతకో పితుఘాతకో అరహన్తఘాతకో భిక్ఖునిదూసకో సఙ్ఘభేదకో లోహితుప్పాదకో ఉభతోబ్యఞ్జనకోతి ఇమే ఏకాదస అభబ్బపుగ్గలా నామ. విబ్భన్తా భిక్ఖునీతి యదా భిక్ఖునీ విబ్భమితుకామా హుత్వా సేతవత్థం వా కాసాయమేవ వా గిహినివాసనాకారేన నివాసేతి, తదా పారాజికమాపన్నా నామ హోతి, పున ఉపసమ్పదం న లభతి, సా చ పారాజికాతి అత్థో. ముదుపిట్ఠికో నామ కతపరికమ్మాయ ముదుకాయ పిట్ఠియా సమన్నాగతో. సో ఏత్తావతా న పారాజికో, అథ ఖో యదా అనభిరతియా పీళితో అత్తనో అఙ్గజాతం అత్తనో ముఖమగ్గవచ్చమగ్గేసు అఞ్ఞతరం పవేసేతి, తదా పారాజికో హోతి.

౧౭-౧౮. లమ్బీతి అఙ్గజాతస్స దీఘత్తా ఏవం వుత్తో. సోపి యదా అనభిరతియా పీళితో అత్తనో అఙ్గజాతం అత్తనో ముఖే వా వచ్చమగ్గే వా పవేసేతి, తదా పారాజికో హోతి. ముఖేన గణ్హన్తోతి ఏత్థ యో అనభిరతియా పీళితో పరస్స సుత్తస్స వా పమత్తస్స వా అఙ్గజాతం అత్తనో ముఖేన గణ్హాతి, సో చాతి అత్థో. తత్థేవాతి పరస్స అఙ్గజాతేవాతి అత్థో. యో అనభిరతియా పీళితో పరస్స అఙ్గజాతం కమ్మనియం దిస్వా అత్తనో వచ్చమగ్గేన తస్స ఉపరి నిసీదతి, తం అత్తనో వచ్చమగ్గం పవేసేతి, సో చాతి అత్థో. ఏతే చత్తారో అనులోమికా మేథునస్సాతి సమ్బన్ధో. కథమితి చే? మగ్గే మగ్గప్పవేసనసదిసతాయ, న ఉభిన్నం రాగవసేన సదిసభావూపగతానం ద్వయంద్వయసమాపత్తిసదిసతాయ. ఇధాగతా చత్తారోతి మేథునధమ్మాదివసేన పారాజికా చత్తారో చాతి ఏవం సమోధానతో చతువీసతి పారాజికాతి అత్థో.

ఏత్థాహ – మాతుఘాతకపితుఘాతకఅరహన్తఘాతకా తతియపారాజికం ఆపన్నా, భిక్ఖునిదూసకో లమ్బీఆదయో చత్తారో పఠమపారాజికం ఆపన్నాయేవాతి కత్వా కుతో చతువీసతీతి? అధిప్పాయో పనేత్థ అత్థి, మాతుఘాతకాదయో హి చత్తారో ఇధ అనుపసమ్పన్నాయేవ అధిప్పేతా, లమ్బీఆదయో చత్తారో కిఞ్చాపి పఠమపారాజికేన సఙ్గహితా, యస్మా ఏకేన పరియాయేన మేథునధమ్మం అప్పటిసేవినోపి హోన్తి, తస్మా విసుం వుత్తాతి. పారాజికవినిచ్ఛయో.

పారాజికనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సఙ్ఘాదిసేసనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯. ఇదాని సఙ్ఘాదిసేసం పకాసేతుం ‘‘గరుకా నవా’’తిఆది ఆరద్ధం. గరుకాతి సఙ్ఘాదిసేసా ఇధ అధిప్పేతా, అఞ్ఞత్థ పన పారాజికాపి సఙ్గయ్హన్తి. కస్మా ‘‘తేరసా’’తి అవత్వా ‘‘నవా’’తి వుత్తన్తి చే? వీతిక్కమక్ఖణేయేవ ఆపజ్జితబ్బత్తా పఠమాపత్తికా వుత్తా, యావతతియకా పన చత్తారో సఙ్ఘాదిసేసా సఙ్ఘాయత్తత్తా చిరేన ఆపజ్జన్తీతి న వుత్తా. తత్థ మోచేతుకామతాతి మోచేతుకామతాయాతి అత్థో ‘‘అలజ్జితా’’తిఆదీసు వియ. ఇమినా పన నయేన మోచనస్సాదో ముచ్చనస్సాదో ముత్తస్సాదో మేథునస్సాదో ఫస్సస్సాదో కణ్డూవనస్సాదో దస్సనస్సాదో నిసజ్జనస్సాదో వాచస్సాదో గేహసితపేమం వనభఙ్గియన్తి ఏకాదస అస్సాదా వుత్తా, తేసు ఏకంయేవ మోచనస్సాదం గహేత్వా సేసా పటిక్ఖిత్తా హోన్తి.

తేసం అస్సాదానం వసేన ఏవం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో – మోచేతుం అస్సాదో మోచనస్సాదో. మోచనస్సాదచేతనాయ నిమిత్తే ఉపక్కమతి, ముచ్చతి, సఙ్ఘాదిసేసో. న ముచ్చతి చే, థుల్లచ్చయం. ముచ్చనస్సాదే సచే అత్తనో ధమ్మతాయ ముచ్చమానం అస్సాదేతి, న ఉపక్కమతి, అనాపత్తి. సచే ముచ్చమానం అస్సాదేన్తో ఉపక్కమిత్వా మోచేతి, సఙ్ఘాదిసేసోవ. అత్తనో ధమ్మతాయ ముత్తే అస్సాదో ముత్తస్సాదో. ఏత్థాపి ఉపక్కమస్స నత్థితాయ అనాపత్తి. ఏవం సబ్బత్థ. మేథునస్సాదేన ఇత్థిం గణ్హన్తస్స ముత్తేపి అనాపత్తి, అయం మేథునస్సాదో. ఫస్సస్సాదో దువిధో అజ్ఝత్తికో బాహిరో చాతి. తత్థ అజ్ఝత్తికే తావ అత్తనో నిమిత్తం ‘‘థద్ధం ముదుకన్తి జానిస్సామీ’’తి వా లోలభావేన వా కీళాపయతో సచే ముచ్చతి, అనాపత్తి. బాహిరఫస్సస్సాదే కాయసంసగ్గరాగేన మాతుగామం ఫుసతో ఆలిఙ్గతో చ ముత్తే అనాపత్తి. కణ్డూవనస్సాదే దద్దుకచ్ఛాదీనం వసేన ఖజ్జమానం నిమిత్తం కణ్డూవనస్సాదేన కణ్డూవతో ముత్తేపి అనాపత్తి. దస్సనస్సాదే మాతుగామస్స అనోకాసం ఉపనిజ్ఝాయతో ముత్తేపి అనాపత్తి. నిసజ్జనస్సాదే మాతుగామేన సద్ధిం రహో నిసిన్నస్స ముత్తేపి అనాపత్తి. వాచాయ అస్సాదో వాచస్సాదో. తేన అస్సాదేన మాతుగామం మేథునప్పటిసంయుత్తాహి వాచాహి ఓభాసన్తస్స ముత్తేపి అనాపత్తి. గేహసితపేమే మాతాదీనం మాతాదిపేమేన ఆలిఙ్గనాదిం కరోన్తస్స ముత్తేపి అనాపత్తి. వనభఙ్గే చ సన్థవకరణత్థాయ ఇత్థియా పేసితం పుప్ఫాదివనభఙ్గసఞ్ఞితం పణ్ణాకారం ‘‘ఇత్థన్నామాయ నామ ఇదం మే పేసిత’’న్తి అస్సాదేన ఆమసన్తస్స ముత్తేపి అనాపత్తి. ఏతేసు పన మోచనస్సాదవసేనేవ ఉపక్కమన్తస్స ఆపత్తి, సేసానం వసేన అనాపత్తీతి వేదితబ్బం.

సుక్కస్సాతి ‘‘నీలం పీతకం లోహితకం ఓదాతం తక్కవణ్ణం దకవణ్ణం తేలవణ్ణం ఖీరవణ్ణం దధివణ్ణం సప్పివణ్ణ’’న్తి (పారా. ౨౩౭) ఏవం ఆగతేసు దససు వణ్ణేసు యస్స కస్సచి సుక్కస్సాతి అధిప్పాయో. ఉపక్కమ్మాతి ‘‘అజ్ఝత్తరూపే మోచేతి, బహిద్ధారూపే మోచేతి, అజ్ఝత్తబహిద్ధారూపే మోచేతి, ఆకాసే కటిం కమ్పేన్తో మోచేతీ’’తి (పారా. ౨౩౭) ఏవం వుత్తేసు చతూసు ఉపాయేసు అఞ్ఞతరేన ఉపాయేన ‘‘రాగూపత్థమ్భే మోచేతి, వచ్చూపత్థమ్భే మోచేతి, పస్సావూపత్థమ్భే మోచేతి, వాతూపత్థమ్భే మోచేతి, ఉచ్చాలిఙ్గపాణకదట్ఠూపత్థమ్భే మోచేతీ’’తి ఏవం వుత్తేసు పఞ్చసు కాలేసు కిస్మిఞ్చి కాలే అఙ్గజాతే కమ్మనియం పత్తే ‘‘ఆరోగ్యత్థాయ మోచేతి, సుఖత్థాయ మోచేతి, భేసజ్జత్థాయ, దానత్థాయ, పుఞ్ఞత్థాయ, యఞ్ఞత్థాయ, సగ్గత్థాయ, బీజత్థాయ, వీమంసత్థాయ, దవత్థాయ మోచేతీ’’తి (పారా. ౨౩౭) ఏవం వుత్తేసు దససు అధిప్పాయేసు యేన కేనచి అధిప్పాయేన హత్థాదీసు యేన కేనచి ఉపక్కమిత్వాతి అత్థో. విమోచయన్తి అన్తమసో యం ఏకా ఖుద్దకమక్ఖికా పివేయ్య, తత్తకమ్పి మోచేన్తోతి అత్థో. అఞ్ఞత్ర సుపినన్తేనాతి యా సుపినన్తే సుక్కవిస్సట్ఠి హోతి, తం ఠపేత్వాతి అత్థో. సమణోతి యో కోచి ఉపసమ్పన్నో. గరుకన్తి సఙ్ఘాదిసేసం. ఫుసేతి ఆపజ్జేయ్యాతి అత్థో.

సుక్కవిస్సట్ఠిసిక్ఖాపదం పఠమం.

౨౦. ఇదాని కాయసంసగ్గం దీపేతుం ‘‘ఇత్థిసఞ్ఞీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఇత్థిసఞ్ఞీతి తదహుజాతాయపి మనుస్సిత్థియా ఇత్థిసఞ్ఞీయేవ హుత్వాతి అత్థో. సచే తత్థ వేమతికో వా పణ్డకపురిసతిరచ్ఛానగతసఞ్ఞీ వా హోతి, థుల్లచ్చయం, తథా ఇత్థియా కాయేన కాయప్పటిబద్ధామసనే చ కాయప్పటిబద్ధేన కాయామసనే చ యక్ఖీపేతీపణ్డకానం కాయేన కాయామసనే చ. పురిసతిరచ్ఛానగతిత్థీనం పన కాయేన కాయామసనేపి దుక్కటం, తథా యక్ఖీఆదీనం కాయేన కాయప్పటిబద్ధాదీసు చ. మతిత్థియా పన థుల్లచ్చయం. కాయసంసగ్గరాగవాతి ఇమినా మాతుపేమాదిం మోక్ఖాధిప్పాయఞ్చ పటిక్ఖిపతి. సమ్ఫుసన్తోతి కాయసంసగ్గరాగేన ఉపక్కమ్మ అన్తమసో లోమేనపి మనుస్సిత్థిం సమ్ఫుసన్తోతి అత్థసమ్బన్ధో. ఇమినా యో ఇత్థియా ఆలిఙ్గతోపి కాయేన న వాయమతి, కేవలం ఫస్సంయేవ అనుభవతి, తస్స అనాపత్తీతి దీపితం హోతి.

కాయసంసగ్గసిక్ఖాపదం దుతియం.

౨౧. ఇదాని దుట్ఠుల్లవాచం పకాసేతుం ‘‘తథా సుణన్తి’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తథాతి ఇత్థిసఞ్ఞీ. మనుస్సిత్థిం సుణన్తిన్తి సమ్బన్ధో. సుణన్తిన్తి ఇమినా పటిబలాయపి ఇత్థియా అవిఞ్ఞత్తిపథే ఠితాయ దూతేన వా పణ్ణేన వా ఆరోచేన్తస్స దుట్ఠుల్లవాచాపత్తిన హోతీతి దీపితం హోతి. విఞ్ఞుఞ్చాతి ఇమినా యా మహల్లికాపి బాలాపి ఏళమూగాపి అసద్ధమ్మప్పటిసంయుత్తం కథం న జానాతి, సా ఇధ నాధిప్పేతాతి దస్సేతి. వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గానం వసేన మగ్గం వా మేథునం వా ఆరబ్భాతి సమ్బన్ధో. దుట్ఠుల్లవాచాయ రాగో దుట్ఠుల్లవాచారాగో, తేన దుట్ఠుల్లవాచారాగేన. తం అస్సాదేన్తో ఓభాసేత్వా దురుత్తవచనం వత్వా గరుకం ఫుసేతి అత్థో.

కథం ద్వే మగ్గే ఆరబ్భ పసంసతి గరహతి? తత్థ పసంసాయపి తావ ‘‘ఇత్థిలక్ఖణేన సుభలక్ఖణేన సమన్నాగతాసీ’’తి వదతి, న తావసీసం ఏతి. ‘‘తవ వచ్చమగ్గో చ పస్సావమగ్గో చ సుభో సుసణ్ఠానో దస్సనీయో, ఈదిసేన నామ ఇత్థిలక్ఖణేన సుభలక్ఖణేన సమన్నాగతాసీ’’తి వదతి, సీసం ఏతి, సఙ్ఘాదిసేసో హోతీతి అత్థో. గరహణే పన ‘‘సిఖరణీసి, సమ్భిన్నాసి, ఉభతోబ్యఞ్జనాసీ’’తి ఇమాని తీణి సుద్ధానియేవ సీసం ఏన్తి వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గానం నియతవచనత్తా అచ్చోళారికత్తా చ. అఞ్ఞాని పన ‘‘అనిమిత్తాసి, నిమిత్తమత్తాసీ’’తిఆదీని మగ్గానం అనియతవచనత్తా మేథునేన ఘటేత్వా వుత్తాని ఏవ సీసం ఏన్తి. మేథునప్పటిసంయుత్తే ‘‘దేహి మే, అరహసి మే దాతు’’న్తిఆదీహి పన సీసం న ఏతి, ‘‘మేథునధమ్మం దేహీ’’తిఆదినా మేథునధమ్మే ఘటితేయేవ సఙ్ఘాదిసేసో. ఇత్థియా వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గే ఠపేత్వా అధక్ఖకం ఉబ్భజాణుమణ్డలం ఆదిస్స వణ్ణాదిభణనే థుల్లచ్చయం, తథా యక్ఖీపేతీపణ్డకేసు వచ్చమగ్గపస్సావమగ్గే మేథునేపి. ఇమేసం పన యక్ఖీఆదీనం అధక్ఖకాదికే వుత్తప్పకారే పదేసే దుంక్కటం, తథా ఇత్థియాదీనం ఉబ్భక్ఖకే అధోజాణుమణ్డలే కాయప్పటిబద్ధే చాతి.

దుట్ఠుల్లవాచాసిక్ఖాపదం తతియం.

౨౨. ఇదాని అత్తకామపారిచరియం దస్సేతుం ‘‘వత్వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ వత్వాతి దుట్ఠుల్లోభాసనే వుత్తప్పకారం ఇత్థిం ఇత్థిసఞ్ఞీయేవ హుత్వా వత్వాతి అత్థో. అత్తకాముపట్ఠానవణ్ణన్తి ఏత్థ మేథునధమ్మసఙ్ఖాతేన కామేన ఉపట్ఠానం కాముపట్ఠానం, అత్తనో అత్థాయ కాముపట్ఠానం అత్తకాముపట్ఠానం, అత్తనా వా కామితం ఇచ్ఛితన్తి అత్తకామం, సయం మేథునరాగవసేన పత్థితన్తి అత్థో, అత్తకామఞ్చ తం ఉపట్ఠానఞ్చాతి అత్తకాముపట్ఠానం, తస్స వణ్ణో అత్తకాముపట్ఠానవణ్ణో, తం అత్తకాముపట్ఠానవణ్ణం. ‘‘ఏతదగ్గం, భగిని, పారిచరియానం యా మాదిసం సీలవన్తం కల్యాణధమ్మం బ్రహ్మచారిం ఏతేన ధమ్మేన పరిచరేయ్యా’’తి ఏవం వత్వాతి సమ్బన్ధో. మేథునరాగినోతి ఇమినా గిలానపచ్చయాదీహి ఉపట్ఠానస్స వణ్ణం భణతో అనాపత్తీతి దీపితం హోతి. వాచా మేథునయుత్తేనాతి ఏత్థ మేథునయుత్తేనేవ వాచాయ మేథునయాచనే గరుకం హోతి, న అఞ్ఞథాతి అధిప్పాయో.

అత్తకామపారిచరియసిక్ఖాపదం చతుత్థం.

౨౩. ఇదాని సఞ్చరిత్తం దస్సేతుం ‘‘పటిగ్గహేత్వా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ పటిగ్గహేత్వాతి ఇత్థియా వా పురిసేన వా ఉభిన్నం మాతాదీహి వా ‘‘భన్తే, ఇత్థన్నామం ఇత్థిం వా పురిసం వా ఏవం భణాహీ’’తి వుత్తో తేసం వచనం ‘‘సాధూ’’తి వా ‘‘హోతూ’’తి వా ‘‘భణామీ’’తి వా యేన కేనచి ఆకారేన వచీభేదం కత్వా, సీసకమ్పనాదీహి వా సమ్పటిచ్ఛిత్వాతి అత్థో. సన్దేసన్తి ఏత్థ పన ఇత్థీ దసవిధా మాతురక్ఖితా పితురక్ఖితా మాతాపితురక్ఖితా భాతురక్ఖితా భగినిరక్ఖితా ఞాతిరక్ఖితా గోత్తరక్ఖితా ధమ్మరక్ఖితా సారక్ఖా సపరిదణ్డాతి. దస భరియాయో ధనక్కీతా ఛన్దవాసినీ భోగవాసినీ పటవాసినీ ఓదపత్తకినీ ఓభటచుమ్బటకా దాసీ చ భరియా చ కమ్మకారీ చ భరియా చ ధజాహటా ముహుత్తికా చాతి.

తాసు మాతురక్ఖితా భిక్ఖుం పహిణతి ‘‘గచ్ఛ, భన్తే, ఇత్థన్నామం బ్రూహి ‘హోమి ఇత్థన్నామస్స భరియా ధనక్కీతా…పే… ముహుత్తికా చా’’తి, అయం ఇత్థియా సన్దేసో నామ. సచే మాతురక్ఖితాయ మాతాపితాభాతాభగినిఆదయో భిక్ఖుం పహిణన్తి ‘‘గచ్ఛ, భన్తే, ఇత్థన్నామం బ్రూహి ‘హోతు ఇత్థన్నామస్స భరియా ధనక్కీతా…పే… ముహుత్తికా చా’’తి, అయమ్పి ఇత్థియా సన్దేసోయేవ నామ. ఏవం పితురక్ఖితాదీసుపి నయో నేతబ్బో. పురిసో భిక్ఖుం పహిణతి ‘‘గచ్ఛ, భన్తే, ఇత్థన్నామం మాతురక్ఖితం బ్రూహి…పే… సపరిదణ్డం బ్రూహి ‘హోతు కిర ఇత్థన్నామస్స భరియా ధనక్కీతా…పే… ముహుత్తికా చా’’తి, అయం పురిసస్స సన్దేసో నామ. సచే పురిసస్స మాతాపితాభాతాభగినిఆదయో భిక్ఖుం పహిణన్తి ‘‘గచ్ఛ, భన్తే, ఇత్థన్నామం మాతురక్ఖితం బ్రూహి…పే… సపరిదణ్డం బ్రూహి ‘హోతు ఇత్థన్నామస్స భరియా ధనక్కీతా…పే… ముహుత్తికా చా’’తి, అయమ్పి పురిసస్స సన్దేసోయేవ నామ, ఆణాపనన్తి అత్థో.

వీమంసిత్వాతి ఏత్థ వుత్తప్పకారేన సాసనం గహేత్వా తస్సా ఇత్థియా వా పురిసస్స వా తేసం అవస్సారోచనకానం మాతాపితాభాతాభగినిఆదీనం వా ఆరోచేత్వాతి అత్థో. హరన్తి యత్థ పహితో, తత్థ గన్త్వా తస్సా ఇత్థియా వా పురిసస్స వా ఆరోచేతి, సా ఇత్థీ వా పురిసో వా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛతు వా, మా వా, లజ్జాయ వా తుణ్హీ హోతు, పున ఆగన్త్వా తస్సా ఇత్థియా వా పురిసస్స వా హరన్తో గరుకం ఫుసేతి సమ్బన్ధో. ఏత్తావతా ‘‘పటిగ్గణ్హతి వీమంసతి పచ్చాహరతీ’’తి వుత్తం అఙ్గత్తయం సమ్పాదితం హోతి. ఇమాయ తివఙ్గసమ్పత్తియా సఙ్ఘాదిసేసో, ఇతో యేహి కేహిచి ద్వీహి అఙ్గేహి థుల్లచ్చయం, ఏకేన దుక్కటం. యక్ఖీపేతీపణ్డకేసు అఙ్గత్తయేనపి థుల్లచ్చయమేవ, ఏకేన వా ద్వీహి వా దుక్కటన్తి.

సఞ్చరిత్తసిక్ఖాపదం పఞ్చమం.

౨౪. ఇదాని కుటికారసిక్ఖాపదం ఆవి కాతుం ‘‘సంయాచితపరిక్ఖార’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – ‘‘వాసిం దేథ, ఫరసుం దేథా’’తిఆదినా సయం పవత్తితయాచనాయ గహితపరిక్ఖారం సంయాచితపరిక్ఖారం పదభాజనే వుత్తనయేన సఙ్ఘం తిక్ఖత్తుం యాచిత్వా లద్ధభిక్ఖూహి వా సఙ్ఘేనేవ వా తత్థ గన్త్వా సారమ్భానారమ్భసపరిక్కమనాపరిక్కమనభావం ఞత్వా అదేసితవత్థుకం ‘‘కుటి నామ ఉల్లిత్తా వా హోతి అవలిత్తా వా ఉల్లిత్తావలిత్తా వా’’తి (పారా. ౩౪౯) ఏవం వుత్తలక్ఖణం కుటిం. ‘‘తత్రిదం పమాణం, దీఘసో ద్వాదస విదత్థియో సుగతవిదత్థియా, తిరియం సత్తన్తరా’’తి (పారా. ౩౪౮) ఏవం వుత్తపమాణాతిక్కన్తం, ‘‘మయ్హం వాసాగారం ఏసా’’తి ఏవం అత్తా ఉద్దేసో ఏతిస్సాతి అత్తుద్దేసా, తం అత్తుద్దేసం కత్వా గరుం సఙ్ఘాదిసేసం ఫుసేతి సమ్బన్ధో. అయం పనేత్థ వినిచ్ఛయో – అదేసితవత్థుకం పమాణాతిక్కన్తం కున్థకిపిల్లికాదీనం ఆసయే కతత్తా సారమ్భం ద్వీహి బలీబద్దేహి యుత్తేన సకటేన గన్తుం అసక్కుణేయ్యతాయ అపరిక్కమనం ఉల్లిత్తాదిభేదం కుటిం అత్తనో వసనత్థాయ కరోన్తో వా కారాపేన్తో వా ‘‘ఇదాని నిట్ఠానం గమిస్సతీ’’తి పఠమపిణ్డదానే థుల్లచ్చయం, దుతియపిణ్డదానేన లేపే ఘటితే ద్వే చ సఙ్ఘాదిసేసే ద్వే చ దుక్కటాని, సచే దేసితవత్థుకాయేవ వా పమాణాతిక్కన్తాయేవ వా హోతి, ఏకం సఙ్ఘాదిసేసం ద్వే చ దుక్కటాని ఆపజ్జతీతి.

కుటికారసిక్ఖాపదం ఛట్ఠం.

౨౫. ఇదాని విహారకారసిక్ఖాపదం దస్సేతుం ‘‘మహల్లక’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ మహల్లకన్తి సస్సామికభావేన సంయాచితకుటితో మహన్తభావో ఏతస్స అత్థి, యస్మా వా వత్థుం దేసాపేత్వా పమాణాతిక్కమేనాపి కాతుం వట్టతి, తస్మా పమాణమహన్తతాయపి మహల్లకో, తం మహల్లకం విహారం వా కత్వాతి అత్థో. ఏత్థ పన అదేసితవత్థుకభావేన ఏకో సఙ్ఘాదిసేసో, సేసం అనన్తరసదిసమేవ. ఇధ చ తత్థ చ వాసాగారం ఠపేత్వా ఉపోసథాగారం వా జన్తాఘరం వా అగ్గిసాలం వా భవిస్సతీతి ఏవమాదినా నయేన కరోన్తస్స అనాపత్తి.

విహారకారసిక్ఖాపదం సత్తమం.

౨౬. ఇదాని అమూలకసిక్ఖాపదం పకాసేతుం ‘‘అమూలకేనా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అమూలకేనాతి యం చోదకేన చుదితకమ్హి పుగ్గలే అదిట్ఠం అసుతం అపరిసఙ్కితం, ఇదం ఏతేసం దస్సనసవనపరిసఙ్కాసఙ్ఖాతానం మూలానం అభావతో అమూలకం, తేన అమూలకేన వత్థునాతి సమ్బన్ధో. తత్థ అదిట్ఠం నామ అత్తనో పసాదచక్ఖునా వా దిబ్బచక్ఖునా వా అదిట్ఠం. అసుతం నామ తథేవ కేనచి వుచ్చమానం న సుతం. అపరిసఙ్కితం నామ చిత్తేన అపరిసఙ్కితం, తం పన దిట్ఠసుతముతవసేన తివిధం. తత్థ భిక్ఖుఞ్చ మాతుగామఞ్చ తథారూపే ఠానే దిస్వా ‘‘అద్ధా ఇమేహి కత’’న్తి వా ‘‘కరిస్సన్తీ’’తి వా పరిసఙ్కతి, ఇదం దిట్ఠపరిసఙ్కితం నామ. అన్ధకారే పటిచ్ఛన్నోకాసే వా భిక్ఖుస్స చ మాతుగామస్స చ వచనం సుత్వా దుతియస్స అత్థిభావం అజానన్తో పుబ్బే వుత్తనయేన పరిసఙ్కతి, ఇదం సుతపరిసఙ్కితం నామ. ధుత్తేహి ఇత్థీహి సద్ధిం పచ్చన్తవిహారేసు పుప్ఫగన్ధసురాదీహి అనుభవిత్వా గతట్ఠానం దిస్వా ‘‘కేన ను ఖో ఇదం కత’’న్తి వీమంసన్తో తత్ర కేనచి భిక్ఖునా గన్ధాదీహి పూజా కతా హోతి, భేసజ్జత్థాయ అరిట్ఠం వా పీతం, సో తస్స గన్ధం ఘాయిత్వా ‘‘అయం సో భవిస్సతీ’’తి పరిసఙ్కతి, ఇదం ముతపరిసఙ్కితం నామ. ఏవం తివిధాయ పరిసఙ్కాయ అభావేన అపరిసఙ్కితన్తి అత్థో.

చోదేన్తోతి ‘‘పారాజికం ధమ్మం ఆపన్నోసి, అస్సమణోసి, అసక్యపుత్తియోసీ’’తిఆదీహి వచనేహి సయం చోదేన్తోతి అత్థో. ఏవం చోదేన్తస్స వాచాయ వాచాయ సఙ్ఘాదిసేసో. చోదాపేన్తో వాతి అత్తనా తస్స సమీపే ఠత్వా అఞ్ఞం భిక్ఖుం ఆణాపేత్వా చోదాపేన్తో తస్స ఆణత్తస్స వాచాయ వాచాయ గరుం ఫుసేతి అత్థో. అథ సోపి చావనాధిప్పాయేన ‘‘మయాపి దిట్ఠం అత్థీ’’తిఆదినా నయేన చోదేతి, ద్విన్నమ్పి వాచాయ ఆపత్తి. వత్థునా అన్తిమేన చాతి భిక్ఖునో అనురూపేసు ఏకూనవీసతియా పారాజికేసు అఞ్ఞతరేనాతి అత్థో. చావేతున్తి బ్రహ్మచరియా చావేతుం, యో సుద్ధం వా అసుద్ధం వా కతూపసమ్పదం పుగ్గలం సుద్ధదిట్ఠికో సమానో చావనాధిప్పాయేన చోదేతి వా చోదాపేతి వా, తస్స సఙ్ఘాదిసేసోతి అధిప్పాయో. సుణమానన్తి ఇమినా పరమ్ముఖా దూతేన వా పణ్ణేన వా చోదేతి. చోదేన్తస్స న రుహతీతి దీపితం హోతి. పరమ్ముఖా పన సత్తహి ఆపత్తిక్ఖన్ధేహి వదన్తస్స దుక్కటం.

అమూలకసిక్ఖాపదం అట్ఠమం.

౨౭. ఇదాని అఞ్ఞభాగియసిక్ఖాపదం దస్సేతుం ‘‘అఞ్ఞస్స కిరియ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అఞ్ఞస్స కిరియన్తి అఞ్ఞస్స ఖత్తియాదిజాతికస్స పారాజికస్స వీతిక్కమసఙ్ఖాతం కిరియం దిస్వాతి సమ్బన్ధో. తేన లేసేనాతి ‘‘దస లేసా జాతిలేసో నామలేసో గోత్తలేసో లిఙ్గలేసో ఆపత్తిలేసో పత్తలేసో చీవరలేసో ఉపజ్ఝాయలేసో ఆచరియలేసో సేనాసనలేసో’’తి (పారా. ౩౯౪) ఏవం వుత్తేసు దససు లేసేసు యో తస్మిం పుగ్గలే దిస్సతి, తేన లేసేన తదఞ్ఞం పుగ్గలం బ్రహ్మచరియా చావేతుం అన్తిమవత్థునా చోదేన్తో గరుకం ఫుసేతి అత్థో. తత్థ అఞ్ఞమ్పి వత్థుం లిస్సతి సిలిస్సతి వోహారమత్తేనేవ ఈసకం అల్లీయతీతి లేసో, జాతియేవ లేసో జాతిలేసో. ఏస నయో సేసపదేసుపి. లేసేన చోదేన్తో కథం చోదేతి? అఞ్ఞో ఖత్తియజాతికో ఇమినా చోదకేన పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపజ్జన్తో దిట్ఠో హోతి, సో అఞ్ఞం అత్తనో వేరిం ఖత్తియజాతికం భిక్ఖుం పస్సిత్వా తం ఖత్తియజాతిలేసం గహేత్వా ఏవం చోదేతి ‘‘ఖత్తియో మయా దిట్ఠో పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపజ్జన్తో, త్వమ్పి ఖత్తియో పారాజికం ధమ్మం ఆపన్నోసీ’’తి వా ‘‘సో త్వం ఖత్తియో, నాఞ్ఞో, పారాజికం ధమ్మం అజ్ఝాపన్నోసీ’’తి వా చోదేతి. ఏవం నామలేసాదయోపి వేదితబ్బా.

అఞ్ఞభాగియసిక్ఖాపదం నవమం.

౨౮. ఏత్తావతా ‘‘గరుకా నవా’’తి ఉద్దిట్ఠే విత్థారతో దస్సేత్వా ఇదాని తేసు ఆపన్నేసు పటిపజ్జనాకారం దస్సేతుం ‘‘ఛాదేతి జానమాపన్న’’న్తిఆది వుత్తం. తస్సాయం పిణ్డత్థో – యో భిక్ఖు ‘‘అయం ఇత్థన్నామా ఆపత్తీ’’తి ఆపత్తివసేన వా ‘‘ఇదం భిక్ఖూనం న వట్టతీ’’తి ఏవం వత్థువసేన వా జానమాపన్నం ఆపత్తిం యావ ఛాదేతి, తావ తేన భిక్ఖునా అకామా పరివాసో వసితబ్బోతి. చరేయ్యాతి మానత్తం సమాదాయ వసేయ్య. కిత్తకం దివసన్తి చే? ఛ రత్తియో. మానత్తవాసో పన సఙ్ఘేయేవ, న గణే, న పుగ్గలే, తేన వుత్తం ‘‘సఙ్ఘే’’తి. పరివుత్థోతి ‘‘తయో ఖో ఉపాలి పారివాసికస్స భిక్ఖునో రత్తిచ్ఛేదా సహవాసో విప్పవాసో అనారోచనా’’తి (చూళవ. ౮౩) ఏవం వుత్తం రత్తిచ్ఛేదం అకత్వా పరివుత్థోతి అత్థో. తత్థ సహవాసోతి పకతత్తేన భిక్ఖునా సద్ధిం ఏకచ్ఛన్నే ఉదకపాతట్ఠానబ్భన్తరే వాసో. విప్పవాసో నామ అఞ్ఞం పకతత్తం భిక్ఖుం వినా వాసో. అనారోచనాతి ఆగన్తుకాదీనం అనారోచనా. ఏతేసు తీసు ఏకేనాపి రత్తిచ్ఛేదో హోతి ఏవ. ఏత్థ పన ఉపచారసీమగతానం ఆరోచేతబ్బం, న బహి ఠితానం, బహి ఠితానమ్పి సచే సద్దం సుణాతి, పస్సతి, దూరం వా గన్త్వా ఆరోచేతబ్బమేవ, అనారోచేన్తస్స రత్తిచ్ఛేదో చేవ వత్తభేదే దుక్కటఞ్చ హోతి. అజానన్తస్సేవ ఉపచారసీమం పవిసిత్వా గచ్ఛన్తి చే, రత్తిచ్ఛేదోవ హోతి, న వత్తభేదో.

చిణ్ణమానత్తన్తి ‘‘చత్తారో ఖో, ఉపాలి, మానత్తచారికస్స భిక్ఖునో రత్తిచ్ఛేదా సహవాసో విప్పవాసో అనారోచనా ఊనే గణే చరణ’’న్తి (చూళవ. ౯౨) ఏవం వుత్తం రత్తిచ్ఛేదం అకత్వా చిణ్ణమానత్తం పరినిట్ఠితమానత్తన్తి అత్థో. ఏత్థ పన సహవాసాదయో పరివాసే వుత్తప్పకారా ఏవ. ‘‘ఊనే గణే చరణ’’న్తి ఏత్థ గణో చత్తారో వా అతిరేకా వా భిక్ఖూ, తస్మా సచేపి తీహి భిక్ఖూహి సద్ధిం వసతి, రత్తిచ్ఛేదో హోతియేవ, ‘‘సచే పన తేన తేసం అత్థిభావం దిస్వా ఆరోచితే పక్కమన్తి, ఊనే గణే చరణదోసో న హోతీ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౯౭) అట్ఠకథాసు వుత్తం కిర. అబ్భేయ్యాతి తం భిక్ఖుం వీసతిగణో సఙ్ఘో అబ్భేయ్య సమ్పటిచ్ఛేయ్య, అబ్భానకమ్మవసేన ఓసారేయ్యాతి అత్థో. సచే ఏకేనపి ఊనో వీసతిగణో భిక్ఖుసఙ్ఘో తం భిక్ఖుం అబ్భేయ్య, సో చ భిక్ఖు న అబ్భితో, తే చ భిక్ఖూ గారయ్హా, దుక్కటం ఆపజ్జన్తీతి అత్థో.

౨౯. ఇదాని యథా ఛాదితా ఆపత్తి ఛన్నా హోతి, తం పకారం దస్సేతుం ‘‘ఆపత్తీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థాయం పదయోజనా – ఆపత్తితా చ అనుక్ఖిత్తతా చ అనన్తరాయతా చ పహుత్తతా చ ఆపత్తినుక్ఖిత్తఅనన్తరాయపహుత్తతాయో, ఏతాసు చతూసు తథాసఞ్ఞితా చ ఛాదేతుకామో హుత్వా ఛాదనా చాతి ఏవం దసహఙ్గేహి అరుణుగ్గమమ్హి ఛన్నా హోతీతి. ఏత్థ పన ఆపత్తిఆదీసు చతూసు ఆపత్తిసఞ్ఞితా చ అనుక్ఖిత్తసఞ్ఞితా చ అనన్తరాయసఞ్ఞితా చ పహుత్తసఞ్ఞితా చాతి ఏవం సఞ్ఞావసేన యోజేత్వా అట్ఠఙ్గాని గహేతబ్బాని, ఛాదేతుకామోతి ఇదమేకం, ఛాదనాతి ఇదమేకన్తి ఏవం దస.

ఏతేసు పన ఆదితో పట్ఠాయ అయం వినిచ్ఛయో – ‘‘ఆపత్తి చ హోతి ఆపత్తిసఞ్ఞీ చా’’తి ఏత్థ యం ఆపన్నో, సా తేరసన్నం అఞ్ఞతరా హోతి, సోపి చ తత్థ గరుకాపత్తిసఞ్ఞీయేవ హుత్వా జానన్తో ఛాదేతి, ఛన్నా హోతి. సచే తత్థ అనాపత్తిసఞ్ఞీ వా అఞ్ఞాపత్తిసఞ్ఞీ వా వేమతికో వా హోతి, అచ్ఛన్నావ హోతి. తివిధం పన ఉక్ఖేపనీయకమ్మం, తేన అకతో అనుక్ఖిత్తో. సో చే పకతత్తసఞ్ఞీ హుత్వా ఛాదేతి, ఛన్నా హోతి. సచే అపకతత్తసఞ్ఞీ ఛాదేతి, అచ్ఛన్నా హోతి. అపకతత్తేన పన పకతత్తసఞ్ఞినాపి అపకతత్తసఞ్ఞినాపి ఛాదితం అచ్ఛాదితమేవ హోతీతి. అనన్తరాయికోతి యస్స దససు రాజచోరఅగ్గిఉదకమనుస్సామనుస్సవాళసరీసపజీవితబ్రహ్మచరియన్తరాయేసుపి ఏకోపి నత్థి, సో చే అనన్తరాయికసఞ్ఞీ హుత్వా ఛాదేతి, ఛన్నా హోతి. సచే సో అన్ధకారభీరుకో అనన్తరాయే ఏవ వాళాదిఅన్తరాయసఞ్ఞీ హుత్వా ఛాదేతి, అచ్ఛన్నావ హోతి. పహూతి యో సక్కోతి సభాగభిక్ఖునో సమీపం గన్తుఞ్చేవ ఆరోచితుఞ్చ, సో చే పహుసఞ్ఞీ హుత్వా ఛాదేతి, ఛన్నా హోతి. యో పన అపహు హుత్వా పహుసఞ్ఞీ, పహు వా అపహుసఞ్ఞీ హుత్వా ఛాదేతి, అచ్ఛన్నావ హోతీతి.

అరుణుగ్గమమ్హీతి ఏత్థ పురేభత్తం వా ఆపత్తిం ఆపన్నో హోతి పచ్ఛాభత్తం వా, యావ అరుణం న ఉగ్గచ్ఛతి, తావ ఆరోచేతబ్బా. సచే పన అరుణబ్భన్తరే సతక్ఖత్తుమ్పి ఛాదేతుకామతా ఉప్పజ్జతి, అచ్ఛన్నావ హోతి. ఆరోచేన్తో పన సభాగసఙ్ఘాదిసేసం ఆపన్నస్స ఆరోచేతుం న వట్టతి. సచే ఆరోచేతి, ఆపత్తి పన ఆవికతా హోతి, ఆరోచనపచ్చయా పన అఞ్ఞం దుక్కటం ఆపత్తిం ఆపజ్జతి. ఇమినా అఞ్ఞమ్పి వత్థుసభాగాపత్తిం ఆరోచేతుం న వట్టతీతి దీపితో హోతి. ఆరోచేన్తేన పన ‘‘అహం తవ సన్తికే ఏకం ఆపత్తిం ఆవి కరోమీ’’తి వా ‘‘ఆచిక్ఖామీ’’తి వా ‘‘ఆరోచేమీ’’తి వా ‘‘ఏకం ఆపత్తిం ఆపన్నభావం జానాహీ’’తి వా ‘‘ఏకం గరుకాపత్తిం ఆవి కరోమీ’’తి వా ఆదినా నయేన వత్తబ్బం, ఏత్తావతా అచ్ఛన్నావ హోతి. సచే ‘‘లహుకాపత్తిం ఆరోచేమీ’’తి వదతి, ఛన్నావ హోతీతి. సఙ్ఘాదిసేసవినిచ్ఛయో.

సఙ్ఘాదిసేసనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. చీవరనిద్దేసవణ్ణనా

౩౦. ఏవం గరుకే సిక్ఖితబ్బాకారం దస్సేత్వా ఇదాని చీవరేసు దస్సేతుం ‘‘చీవర’’న్తి ఉద్ధటం. తత్థ జాతితో ఛ చీవరాని (మహావ. ౩౩౯; పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౨-౪౬౩; కఙ్ఖా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా), తాని కానీతి చే, తం దస్సేతుం ‘‘ఖోమా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఖోమం నామ ఖోమవాకసుత్తేహి కతం వత్థం. సాణం నామ సాణవాకేహి కతం వత్థం. భఙ్గం నామ ఖోమసుత్తాదీహి పఞ్చహి మిస్సేత్వా కతం వత్థం. పాటేక్కం వాకమయమేవ వాతి వదన్తి. కమ్బలం నామ మనుస్సలోమం వాళలోమం ఠపేత్వా లోమేహి వాయిత్వా కతం వత్థం. ఛళేతానీతి ఛ ఏతాని. సహ అనులోమేహీతి సానులోమాని. జాతితో పన కప్పియాని ఛ చీవరానీతి వుత్తం హోతి.

౩౧. ఇదాని తేసం అనులోమాని దస్సేతుం ‘‘దుకూల’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ (మహావ. అట్ఠ. ౩౦౫) దుకూలం సాణస్స అనులోమం వాకమయత్తా. పట్టుణ్ణన్తి పట్టుణ్ణదేసే పాణకేహి సఞ్జాతవత్థం. సోమారదేసే, చీనదేసే జాతం సోమారచీనజం పటన్తి సమ్బన్ధో. ఇమాని తీణిపి కోసేయ్యస్స అనులోమాని పాణకేహి కతసుత్తమయత్తా. ఇద్ధిజన్తి ఏహిభిక్ఖూనం పుఞ్ఞిద్ధియా నిబ్బత్తచీవరం. తం పన ఖోమాదీనం అఞ్ఞతరం హోతి. కప్పరుక్ఖేహి నిబ్బత్తం జాలినియా దేవకఞ్ఞాయ అనురుద్ధత్థేరస్స దిన్నవత్థాదికం దేవదిన్నం. తమ్పి ఖోమాదీహి నిబ్బత్తవత్థసదిసత్తా ఛన్నమ్పి అనులోమం హోతియేవ కప్పాసికస్స వా, ఇద్ధిజమ్పి తథేవ వేదితబ్బం. తస్స తస్సాతి ఖోమాదికస్స. అనులోమికన్తి అనురూపం.

౩౨-౩౩. ఏవం జాతితో సానులోమాని ఛ చీవరాని దస్సేత్వా ఇదాని తేసు అధిట్ఠానాదికం విధానం దస్సేతుం ‘‘తిచీవర’’న్తిఆది వుత్తం. ఏత్థ (కఙ్ఖా. అట్ఠ. కథినసికఖాపదవణ్ణనా; మహావ. ౩౫౮) ధిట్ఠానతో పుబ్బే తిచీవరం నామ పాటేక్కం నత్థి సఙ్ఘాటిఆదిప్పహోనకస్స పచ్చత్థరణాదివసేనాపి అధిట్ఠాతుం అనుఞ్ఞాతత్తా. తస్మా ‘‘తిచీవరం అధిట్ఠేయ్య న వికప్పేయ్యా’’తి ఏత్థ ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటి’’న్తి ఏవం నామే గహితే ‘‘అధిట్ఠాన’’మిచ్చేవ వత్తబ్బం, ‘‘వికప్పేమీ’’తి పన న వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో. ఏవం సేసేసుపి. ముఖపుఞ్ఛనఞ్చ నిసీదనఞ్చ ముఖపుఞ్ఛననిసీదనం. కణ్డుచ్ఛాదిన్తి కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిం అధిట్ఠేయ్య, న వికప్పేయ్యాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి ఇమేసు నవసు చీవరేసు. తిచీవరన్తి తిచీవరాధిట్ఠాననయేన అధిట్ఠితతిచీవరం. వినా అలద్ధసమ్ముతికో భిక్ఖు అవిప్పవాససమ్ముతిఅలద్ధట్ఠానే ఏకాహమ్పి హత్థపాసం విజహిత్వా న వసేయ్యాతి అత్థో. ‘‘న భిక్ఖవే చాతుమాసం నిసీదనేన విప్పవసితబ్బం, యో విప్పవసేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి ఖుద్దకక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౨౬౩) వుత్తత్తా చాతుమాసం నిసీదనం వినా న వసేయ్యాతి అత్థో.

౩౪. ఇదాని అధిట్ఠానవిధిం దస్సేతుం ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటి’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ మిచ్చధిట్ఠయేతి ఇతి అధిట్ఠయే, ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి ఏవం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠయేతి అత్థో. అహత్థపాసమేతన్తి దూరే ఠితం పన ఠపితోకాసం సల్లక్ఖేత్వా సచే ఏకం, ‘‘ఏత’’న్తి, బహూని చే, ‘‘ఏతానీ’’తి వత్వా అధిట్ఠయేతి అత్థసమ్బన్ధో. సేసేసుపి అయం నయోతి యథా ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి వుత్తం, ఏవం ‘‘ఇమం ఉత్తరాసఙ్గం, ఇమం కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిం అధిట్ఠామీ’’తి ఏవం అత్తనో నామేనేవ వత్వా సమ్ముఖాపి పరమ్ముఖాపి వుత్తనయేన అధిట్ఠాతబ్బన్తి వుత్తం హోతి.

౩౫. ఇదాని సచే పుబ్బే అధిట్ఠితం తిచీవరం నిసీదనం వస్సికసాటికం కణ్డుప్పటిచ్ఛాదీతి ఇమేసు ఛసు చీవరేసు అఞ్ఞతరం చీవరం అత్థి, పున తథావిధం చీవరం అధిట్ఠహిత్వా పరిహరితుం ఇచ్ఛన్తేన ‘‘ద్వే పన న వట్టన్తీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯; కఙ్ఖా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) వుత్తత్తా పుబ్బే అధిట్ఠితం పచ్చుద్ధరిత్వా అధిట్ఠాతబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘అధిట్ఠహన్తో’’తిఆది వుత్తం, తం ఉత్తానమేవ. పత్తాధిట్ఠహనే తథాతి ‘‘ఇమం పత్తం, ఏతం పత్త’’న్తి ఏవం నామమత్తమేవ విసేసో. సేసం తాదిసమేవాతి అత్థో.

౩౬. ఏతం ఇమం వ సఙ్ఘాటిం సంసేతి ఏత్థ సచే అన్తోగబ్భే వా సామన్తవిహారే వా హోతి, ఠపితట్ఠానం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘ఏతం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తి వాచా భిన్దితబ్బా, సచే హత్థపాసే హోతి, ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటి’’న్తి తేసం తేసం నామవసేన వాచా భిన్దితబ్బాతి అత్థో. పచ్చుద్ధారేపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన ‘‘ద్వే చీవరస్స అధిట్ఠానా కాయేన వా అధిట్ఠేతి, వాచాయ వా అధిట్ఠేతీ’’తి (పరి. ౩౨౨) వుత్తత్తా సఙ్ఘాటిఆదికం హత్థేన గహేత్వా ‘‘ఇమం సఙ్ఘాటిం అధిట్ఠామీ’’తిఆదినా నయేన చిత్తేన ఆభోగం కత్వా కాయవికారం కరోన్తేన కాయేన అధిట్ఠాతబ్బం, యేన కేనచి సరీరావయవేన అఫుసన్తస్స న వట్టతి. వాచాయ అధిట్ఠహన్తేన వచీభేదం కత్వావ అధిట్ఠాతబ్బం. తథా పత్తేపి. విదూతి పణ్డితో.

౩౭-౮. ఇదాని తేసం పమాణపరిచ్ఛేదం దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఘాటి పచ్ఛిమన్తేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ దీఘతో ముట్ఠిపఞ్చకతో (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯; కఙ్ఖా. అట్ఠ. కథినసిక్ఖాపదవణ్ణనా) పట్ఠాయ ‘‘తత్రిదం సుగతస్స సుగతచీవరప్పమాణం, దీఘసో నవ విదత్థియో సుగతవిదత్థియా, తిరియం ఛ విదత్థియో’’తి (పాచి. ౫౪౮) ఏవం వుత్తసుగతచీవరూనాపి వట్టతి. తిరియం పన ముట్ఠిత్తికం. చ-సద్దేన అతిరేకమ్పి వట్టతీతి అత్థో. ఉత్తరాసఙ్గస్సపి ఏతదేవ పమాణన్తి తం దస్సేతుం ‘‘తథా ఏకంసికస్సాపీ’’తి వుత్తం. అన్తరవాసకస్స పన ‘‘పారుపనేనపి హి సక్కా నాభిం పటిచ్ఛాదేతు’’న్తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) అట్ఠకథావచనతో ‘‘ద్విహత్థో వా’’తి వుత్తం.

౩౯. నిసీదనస్స దీఘేనాతి ఏత్థ (పాచి. ౫౩౧ ఆదయో; పాచి. అట్ఠ. ౫౩౧; కఙ్ఖా. అట్ఠ. నిసీదనసిక్ఖాపదవణ్ణనా) నిసీదనన్తి సన్థతసదిసం సన్థరిత్వా ఏకస్మిం అన్తే వుత్తప్పమాణేన ద్వీసు ఠానేసు ఫాలేత్వా కతాహి తీహి దసాహి యుత్తస్స పరిక్ఖారస్సేతం నామం.

౪౦. కణ్డుప్పటిచ్ఛాది (పాచి. ౫౩౮; మహావ. ౩౫౪; పాచి. అట్ఠ. ౫౩౭; కఙ్ఖా. అట్ఠ. కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిసిక్ఖాపదవణ్ణనా) నామ యస్స అధోనాభిఉబ్భజాణుమణ్డలం కణ్డు వా పిళకా వా అస్సావో వా థుల్లకచ్ఛు వా ఆబాధో, తస్స పటిచ్ఛాదనత్థాయ అనుఞ్ఞాతం చీవరం. గాథాయో సువిఞ్ఞేయ్యావ.

౪౧. అడ్ఢతేయ్యావాతి (పాచి. ౫౪౪) ఏత్థ తతో ఉద్ధం న వట్టతీతి అత్థో.

౪౨. ఏత్థాతి సఙ్ఘాటితో పట్ఠాయ యావ వస్సికసాటికా, తావ దస్సితచీవరేసూతి అత్థో. తదుత్తరిన్తి తతో తేసం చీవరానం వుత్తప్పమాణతో ఉత్తరిం కరోన్తస్స ఛేదనపాచిత్తి హోతీతి పాఠసేసో, తం అతిరేకం ఛిన్దిత్వా పున పాచిత్తియం దేసేతబ్బన్తి అత్థో. పచ్చత్థరణముఖచోళాతి ఏత్థ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, యావ మహన్తం పచ్చత్థరణం ఆకఙ్ఖతి, తావ మహన్తం పచ్చత్థరణం కాతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౩) వుత్తత్తా పచ్చత్థరణస్స పమాణపరిచ్ఛేదో నత్థి,. ముఖపుఞ్ఛనచోళస్స పన ఉక్కట్ఠవసేన వా అన్తిమవసేన వా పమాణపరిచ్ఛేదో న వుత్తో, తస్మా తమ్పి అప్పమాణికం. తేన వుత్తం ‘‘ఆకఙ్ఖితప్పమాణికా’’తి, ఇచ్ఛితప్పమాణికాతి అత్థో. యావ ఏకం ధోవీయతి, తావ అఞ్ఞం పరిభోగత్థాయ ఇచ్ఛితబ్బన్తి ద్వేపి వట్టన్తి.

౪౩. న దీపితన్తి కత్థ న దీపితం? అట్ఠకథాసు. కస్మాతి చే? ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భిక్ఖూనం పరిపుణ్ణం హోతి తిచీవరం, అత్థో చ హోతి పరిస్సావనేహిపి థవికాహిపి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. అనుజానామి, భిక్ఖవే, పరిక్ఖారచోళక’’న్తి (మహావ. ౩౫౭) బహూనం పత్తథవికపరిస్సావనాదీనం సఙ్గహవసేన వుత్తత్తా పాటేక్కం నిధానముఖన్తి. యస్మా పన భగవతా ‘‘యం యం లబ్భతి, తం తం ఇమినా విధానేన అధిట్ఠహిత్వా పున యేన యేన పరిస్సావనాదినా అత్థో హోతి, తం తం కత్వా గణ్హన్తూ’’తి అనుకమ్పాయ అనుఞ్ఞాతం, తస్మా వికప్పనుపగపచ్ఛిమచీవరప్పమాణం థవికమ్పి పటపరిస్సావనమ్పి బహూనిపి ఏకతో కత్వా ‘‘ఇమాని చీవరాని పరిక్ఖారచోళాని అధిట్ఠామీ’’తి వత్వా అధిట్ఠాతుమ్పి వట్టతియేవ. తస్మా వుత్తం ‘‘తథా వత్వా’’తి, ‘‘పరిక్ఖారచోళ’’న్తి వత్వాతి అత్థో. వికప్పియన్తి వికప్పనుపగం.

౪౪. అహతకప్పానన్తి (మహావ. ౩౪౮) ఏకవారం ధోవితకానం.

౪౫. ఉతుద్ధటానన్తి ఉతుతో దీఘకాలతో ఉద్ధటానం, కతవత్థకిచ్చానం పిలోతికానన్తి వుత్తం హోతి. సేసాతి ఉత్తరాసఙ్గఅన్తరవాసకా. పంసు వియ కుచ్ఛితభావం పటిక్కూలభావం ఉలతి గచ్ఛతీతి పంసుకూలం, చోళఖణ్డానమేతం నామం, తస్మిం పంసుకూలే యథారుచీతి అత్థో. కస్మాతి చే? ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అహతానం దుస్సానం అహతకప్పానం దిగుణం సఙ్ఘాటిం ఏకచ్చియం ఉత్తరాసఙ్గం ఏకచ్చియం అన్తరవాసకం, ఉతుద్ధటానం దుస్సానం చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం దిగుణం ఉత్తరాసఙ్గం దిగుణం అన్తరవాసకం, పంసుకూలే యావదత్థం, పాపణికే ఉస్సాహో కరణీయో’’తి వుత్తత్తా, తస్మా సుసానాదీసు పతితపంసుకూలే చ అన్తరాపణే పతితపిలోతికచీవరే చ పటపరిచ్ఛేదో నత్థి, పటసతమ్పి వట్టతీతి సిద్ధం.

౪౬. ఇదాని ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఛిన్నకం సఙ్ఘాటిం ఛిన్నకం ఉత్తరాసఙ్గం ఛిన్నకం అన్తరవాసక’’న్తి (మహావ. ౩౪౫) వత్వా పున ‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరస్స భిక్ఖునో తిచీవరే కయిరమానే సబ్బం ఛిన్నకం నప్పహోతి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. అనుజానామి, భిక్ఖవే, ద్వే ఛిన్నకాని ఏకం అచ్ఛిన్నకన్తి. ద్వే ఛిన్నకాని ఏకం అచ్ఛిన్నకం నప్పహోతి. అనుజానామి, భిక్ఖవే, ద్వే అచ్ఛిన్నకాని ఏకం ఛిన్నకన్తి. ఏకం ఛిన్నకం నప్పహోతి. అనుజానామి, భిక్ఖవే, అన్వాధికమ్పి ఆరోపేతుం. న చ, భిక్ఖవే, సబ్బం అచ్ఛిన్నకం ధారేతబ్బం, యో ధారేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (మహావ. ౩౬౦) ఏవం వుత్తవిధానం దస్సేతుం ‘‘తీసూ’’తిఆది ఆరద్ధం. తస్స అత్థో – తీసు చీవరేసు యం ఛిన్దిత్వా సిబ్బితుం సబ్బపచ్ఛిమప్పమాణం పహోతి, తం ఛిన్దితబ్బం. సబ్బేసు పన అప్పహోన్తేసు అన్వాధికం ఆదియేయ్యాతి. తత్థ అన్వాధి నామ అనువాతం వియ సంహరిత్వా చీవరస్స ఉపరి సఙ్ఘాటిఆకారేన ఆరోపేతబ్బం. ఆగన్తుకపత్తన్తిపి వదన్తి. ఇదం పన అప్పహోనకే అనుఞ్ఞాతం. సచే పహోతి, న వట్టన్తి, ఛిన్దితబ్బమేవ. అనాదిణ్ణన్తి అనారోపితం అన్వాధికం. న ధారేయ్యాతి తిచీవరాధిట్ఠానవసేన అధిట్ఠహిత్వా న ధారేతబ్బన్తి అధిప్పాయో.

౪౭-౮. ఇదాని ఉదోసితసిక్ఖాపదనయం దస్సేతుం ‘‘గామే’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ పన సచే గామో (పారా. ౪౭౮; పారా. అట్ఠ. ౨.౪౭౭-౪౭౮; కఙ్ఖా. అట్ఠ. ఉదోసితసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ఏకస్స రఞ్ఞో వా భోజకస్స వా వసేన ఏకకులస్స హోతి, పాకారాదినా పరిక్ఖిత్తత్తా ఏకూపచారో చ, ఏవరూపే గామే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా తస్మిం గామే యథారుచితట్ఠానే వసితుం లబ్భతి. సచే సో గామో అపరిక్ఖిత్తో, యస్మిం ఘరే చీవరం నిక్ఖిత్తం హోతి, తస్మిం ఘరే వసితబ్బం, తస్స వా ఘరస్స సమన్తతో హత్థపాసా న విజహితబ్బం.

సచే సో గామో వేసాలికుసినారాదయో వియ నానారాజూనం వా భోజకానం వా హోతి, వుత్తప్పకారేన పరిక్ఖిత్తో చ, ఏవరూపే గామే యస్మిం ఘరే చీవరం నిక్ఖిత్తం, తస్మిం ఘరే వా వత్థబ్బం. యస్సా వీథియా తం ఘరం హోతి, తస్సా వీథియా తస్స ఘరస్స సమ్ముఖాట్ఠానే సభాయే వా నగరద్వారే వా వత్థబ్బం, తేసం సభాయద్వారానం హత్థపాసా వా న విజహితబ్బం. సచే అపరిక్ఖిత్తో, యస్మిం ఘరే నిక్ఖిత్తం, తత్థ వా తస్స హత్థపాసే వా వత్థబ్బం.

నివేసనాదయో హమ్మియపరియోసానా గామపరిక్ఖేపతో బహి సన్నివిట్ఠాతి వేదితబ్బా. ఇతరథా తేసం గామగ్గహణేనేవ గహితత్తా గామస్స ఏకకులనానాకులఏకూపచారనానూపచారతావసేనేవ వినిచ్ఛయో వత్తబ్బో సియా. నివేసనాదీనం వసేనేవ పాళియం (పారా. ౪౭౮ ఆదయో) అత్థో విభత్తో, న గామవసేన. ఉదోసితవినిచ్ఛయే అయం నయో వుత్తోయేవ.

నివేసనేతి ఏత్థ సచే ఏకకులస్స నివేసనం హోతి పరిక్ఖిత్తఞ్చ, అన్తోనివేసనే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా అన్తోనివేసనే వత్థబ్బం. అపరిక్ఖిత్తఞ్చే హోతి, యస్మిం గబ్భే చీవరం నిక్ఖిత్తం, తస్మిం వత్థబ్బం, తస్స గబ్భస్స హత్థపాసా వా న విజహితబ్బం. సచే నానాకులస్స హోతి పరిక్ఖిత్తఞ్చ, యస్మిం గబ్భే చీవరం నిక్ఖిత్తం, తస్మిం గబ్భే వత్థబ్బం, సబ్బేసం సాధారణద్వారమూలే వా తేసం గబ్భద్వారమూలే వా తేసం గబ్భద్వారమూలానం వా హత్థపాసా న విజహితబ్బం. అపరిక్ఖిత్తఞ్చే హోతి, యస్మిం గబ్భే చీవరం నిక్ఖిత్తం, తస్మిం గబ్భే వత్థబ్బం, హత్థపాసా వా న విజహితబ్బం.

ఉదోసితోతి యానాదీనం భణ్డానం సాలా. పాసాదోతి దీఘపాసాదో. హమ్మియన్తి ముణ్డచ్ఛదనపాసాదో. నావా పన థలం ఆరోపేత్వా నిక్ఖిత్తాపి హోతి, సముద్దే ఠితాపి. సచే ఏకకులస్స నావా హోతి, అన్తోనావాయ చీవరం నిక్ఖిపిత్వా అన్తోనావాయ వత్థబ్బం. నానాకులస్స నావా హోతి నానాగబ్భా నానాఓవరకా, యస్మిం ఓవరకే చీవరం నిక్ఖిత్తం, తస్మిం వత్థబ్బం, చీవరస్స హత్థపాసా వా న విజహితబ్బం.

అట్టోతి పటిరాజాదీనం పటిబాహనత్థం ఇట్ఠకాహి కతో బహలభిత్తికో చతుపఞ్చభూమికో పతిస్సయవిసేసో. మాళోతి ఏకకూటసఙ్గహితో చతురస్సపాసాదో. ఇమేసు పన ఉదోసితాదీసు మాళపరియోసానేసు నివేసనే వుత్తనయేనేవ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. నివేసనన్తి పన ఉదోసితాదీనం వసేన అకతాయ పతిస్సయవికతియా అధివచనం.

ఆరామో నామ పుప్ఫారామఫలారామాదికో. సచే ఏకకులస్స ఆరామో హోతి పరిక్ఖిత్తో చ, అన్తోఆరామే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా అన్తోఆరామే వత్థబ్బం. సచే అపరిక్ఖిత్తో, చీవరస్స హత్థపాసా న విజహితబ్బం. సచే నానాకులస్స ఆరామో హోతి పరిక్ఖిత్తో చ, ద్వారమూలే వా వత్థబ్బం, ద్వారమూలస్స హత్థపాసా వా న విజహితబ్బం. అపరిక్ఖిత్తో చే, చీవరస్స హత్థపాసా న విజహితబ్బం.

సత్థో నామ జఙ్ఘసత్థసకటసత్థానమఞ్ఞతరో. సచే ఏకకులస్స సత్థో హోతి, సత్థే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా పురతో వా పచ్ఛతో వా సత్తబ్భన్తరా న విజహితబ్బా, పస్సతో అబ్భన్తరం న విజహితబ్బం. అబ్భన్తరం నామ అట్ఠవీసతిహత్థం హోతి. సచే గచ్ఛన్తో సత్థో సకటే వా భగ్గే, గోణే వా నట్ఠే అన్తరా ఛిజ్జతి, యస్మిం కోట్ఠాసే చీవరం నిక్ఖిపితబ్బం, తత్థ వసితబ్బం. సచే నానాకులస్స హోతి, సత్థే చీవరం నిక్ఖిపిత్వా చీవరస్స హత్థపాసా న విజహితబ్బం.

ఖేత్తఖలేసు ఆరామే వుత్తసదిసోవ వినిచ్ఛయో. దుమేతి రుక్ఖమూలే. సచే ఏకకులస్స రుక్ఖమూలం హోతి, యం మజ్ఝన్హికకాలే సమన్తా ఛాయా ఫరతి, తస్మిం ఠానే అవిరళే పదేసే తస్స ఛాయాయ ఫుట్ఠోకాసస్స అన్తో ఏవ నిక్ఖిపితబ్బం. సచే విరళసాఖస్స పన రుక్ఖస్స ఆతపేన ఫుట్ఠోకాసే ఠపేతి, అరుణుగ్గమనే సచే సో భిక్ఖు తస్స హత్థపాసే న హోతి, అఞ్ఞస్మిం వా ఠానే తస్స ఛాయాయపి హోతి, నిస్సగ్గియం హోతియేవ. నానాకులస్స చే హోతి, చీవరస్స హత్థపాసా న విజహితబ్బం.

అజ్ఝోకాసే పన విఞ్ఝాటవీఆదీసు అరఞ్ఞేసుపి సముద్దమజ్ఝే మచ్ఛబన్ధానం అగమనపథేసు దీపకేసుపి చీవరం ఠపేత్వా తతో సమన్తా సత్తబ్భన్తరే పదేసే యత్థ కత్థచి వసితబ్బం. సచే సత్తబ్భన్తరతో కేసగ్గమత్తమ్పి అతిక్కమిత్వా అరుణం ఉట్ఠపేతి, నిస్సగ్గియం హోతి.

ఏత్థ పన పాళియం ‘‘గామో ఏకూపచారో నానూపచారో’’తిఆదినా (పారా. ౪౭౭) అవిసేసేన మాతికం నిక్ఖిపిత్వాపి గామనివేసనఉదోసితఖేత్తధఞ్ఞకరణఆరామవిహారానం ఏకూపచారనానూపచారతా ‘‘గామో ఏకూపచారో నామ ఏకకులస్స గామో హోతి పరిక్ఖిత్తో చ అపరిక్ఖిత్తో చా’’తిఆదినా (పారా. ౪౭౮) పరిక్ఖిత్తాపరిక్ఖిత్తవసేన విభత్తా. అట్టమాళపాసాదహమ్మియనావాసత్థరుక్ఖమూలఅజ్ఝోకాసానమ్పి ఏవం అవత్వా ‘‘ఏకకులస్స అట్టో హోతి, నానాకులస్స అట్టో హోతీ’’తిఆదినా (పారా. ౪౮౪) నయేన ఏకకులనానాకులవసేన చ అన్తే ‘‘అజ్ఝోకాసో ఏకూపచారో నామ అగామకే అరఞ్ఞే సమన్తా సత్తబ్భన్తరా ఏకూపచారో, తతో పరం నానూపచారో’’తి (పారా. ౪౯౪) చ ఏవం ఏకూపచారనానూపచారతా విభత్తా. తస్మా గామాదీసు పరిక్ఖిత్తం ఏకూపచారం, అపరిక్ఖిత్తం నానూపచారన్తి చ అట్టాదీసు యం ఏకకులస్స, తం ఏకూపచారం నానాకులస్స నానూపచారన్తి చ గహేతబ్బం. అజ్ఝోకాసపదే వుత్తనయేన గహేతబ్బం.

భిక్ఖుసమ్ముతియాఞ్ఞత్రాతి యం గిలానస్స భిక్ఖునో చీవరం ఆదాయ పక్కమితుం అసక్కోన్తస్స ఞత్తిదుతియేన కమ్మేన అవిప్పవాససమ్ముతి దీయతి, తం ఠపేత్వాతి అత్థో. లద్ధసమ్ముతికస్స పన యావ రోగో న వూపసమ్మతి, తస్మిం వూపసన్తే అఞ్ఞో వా కుప్పతి, అనాపత్తియేవ.

౪౯. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, కణ్డుప్పటిచ్ఛాదిం యావ ఆబాధా అధిట్ఠాతుం, తతో పరం వికప్పేతుం. వస్సికసాటికం వస్సానం చాతుమాసం అధిట్ఠాతుం, తతో పరం వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) వుత్తత్తా రోగపరియన్తా కణ్డుప్పటిచ్ఛాది, వస్సానపరియన్తా వస్సికసాటికాతి అత్థో. సేసాతి తిచీవరాదయో కాలవసేన అపరియన్తికాతి అత్థో.

౫౦. పచ్చత్థరణాదిత్తయం సదసమ్పి అదసమ్పి రత్తమ్పి అరత్తమ్పి ఆదిణ్ణకప్పమ్పి అనాదిణ్ణకప్పమ్పి లబ్భతీతి అత్థో. నిసీదనన్తి నిసీదనఞ్చ రత్తం అనాదిణ్ణకప్పఞ్చ లబ్భతీతి అధిప్పాయో. పచ్చత్థరణపరిక్ఖారముఖపుఞ్ఛనచోళాని పన నీలమ్పి పీతకమ్పి లోహితకమ్పి పుప్ఫదసాదికమ్పి వట్టన్తి, తస్మా ‘‘సదసమ్పీ’’తిఆది వుత్తం. ఏవరూపం పన నివాసేతుం వా పారుపితుం వా న వట్టతి, కేవలం పచ్చత్థరణాదివసేన అధిట్ఠానమత్తం కాతుం వట్టతి.

౫౧. తిచీవరం కణ్డుప్పటిచ్ఛాది వస్సికసాటికాతి ఇదం పన సేసచీవరపఞ్చకం అదసం రజితంయేవ కప్పతి, తఞ్చ ఆదిణ్ణకప్పమేవాతి అత్థో. సదసంవ నిసీదనన్తి ఇదం పన పుబ్బే ‘‘సదసమ్పీ’’తి ఏత్థ వుత్తత్తా అదసమ్పి నిసీదనం వట్టతీతి సమ్మోహనివారణత్థం వుత్తన్తి వదన్తి.

౫౨. అనధిట్ఠితన్తి తిచీవరాదివసేన అనధిట్ఠితం. అనిస్సట్ఠం నామ అఞ్ఞేసం అవిస్సజ్జితం, తం పన వికప్పేత్వా పరిభుఞ్జితబ్బన్తి అత్థో.

ఇదాని వికప్పనుపగస్స పమాణం హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన దస్సేతుం ‘‘హత్థదీఘ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఆయామేన అట్ఠఙ్గులం సుగతఙ్గులేన చతురఙ్గులవిత్థతం పచ్ఛిమం చీవరం వికప్పేతు’’న్తి (మహావ. ౩౫౮) వుత్తత్తా దీఘతో ఏకహత్థం పుథులతో ఉపడ్ఢహత్థం వికప్పేతబ్బన్తి అధిప్పాయో.

౫౩. తిచీవరస్సాతి వినయతిచీవరస్స, న ధుతఙ్గతిచీవరస్స. తస్స పన ఇమేసు నవసు చీవరత్తయమేవ లబ్భతి, న అఞ్ఞం లబ్భతి. సబ్బమేతన్తి సబ్బం అధిట్ఠానవిధానఞ్చ పరిహరణవిధానఞ్చాతి అత్థో. పరిక్ఖారచోళియో సబ్బన్తి తిచీవరాదికం నవవిధమ్పి చీవరం. తథా వత్వాతి ‘‘పరిక్ఖారచోళ’’న్తి వత్వా. అధిట్ఠతీతి అధిట్ఠాతి. కిం పన తిచీవరం పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠాతుం వట్టతీతి? ఆమ వట్టతి, ‘‘పరిక్ఖారచోళం నామ పాటేక్కం నిధానముఖమేతన్తి తిచీవరం పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠహిత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి. ఉదోసితసిక్ఖాపదే పన తిచీవరం అధిట్ఠహిత్వా పరిహరన్తస్స పరిహారో వుత్తో’’తి అట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) వుత్తం, తస్మా తిచీవరం పరిక్ఖారచోళం అధిట్ఠహన్తేన పచ్చుద్ధరిత్వా పున అధిట్ఠాతబ్బం.

౫౪. ఇదాని ఏతేసం అధిట్ఠానవిజహనాకారం దస్సేతుం ‘‘అచ్ఛేదవిస్సజ్జనగాహవిబ్భమా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అచ్ఛేదోతి చోరాదీహి అచ్ఛిన్దనం. విస్సజ్జనన్తి అఞ్ఞేసం దానం. కథం పన దిన్నం, కథం గహితం సుదిన్నం సుగ్గహితఞ్చ హోతీతి? సచే ‘‘ఇదం తుయ్హం దేమి దదామి దజ్జామి ఓణోజేమి పరిచ్చజామి నిస్సజ్జామి విస్సజ్జామీ’’తి వా ‘‘ఇత్థన్నామస్స దేమి…పే… విస్సజ్జామీ’’తి వా వదతి, సమ్ముఖాపి పరమ్ముఖాపి దిన్నంయేవ హోతి. ‘‘తుయ్హం గణ్హాహీ’’తి వుత్తే ‘‘మయ్హం గణ్హామీ’’తి వదతి, సుదిన్నం సుగ్గహితఞ్చ. ‘‘తవ సన్తకం కరోహి, తవ సన్తకం హోతు, తవ సన్తకం కరిస్సతీ’’తి వుత్తే ‘‘మమసన్తకం కరోమి, మమ సన్తకం హోతు, మమ సన్తకం కరిస్సామీ’’తి వదతి, దుద్దిన్నం దుగ్గహితఞ్చ. సచే పన ‘‘తవ సన్తకం కరోహీ’’తి వుత్తే ‘‘సాధు, భన్తే, మయ్హం గణ్హామీ’’తి గణ్హాతి, సుగ్గహితం.

గాహోతి విస్సాసగ్గాహో (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౩౧). సో పన ఏవం వేదితబ్బో – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చహఙ్గేహి సమన్నాగతస్స విస్సాసం గహేతుం. సన్దిట్ఠో చ హోతి, సమ్భత్తో చ, ఆలపితో చ, జీవతి చ, జానాతి చ ‘గహితే మే అత్తమనో భవిస్సతీ’’’తి (మహావ. ౩౫౬). తత్థ సన్దిట్ఠోతి దిట్ఠమత్తకమిత్తో. సమ్భత్తోతి దళ్హమిత్తో. ఆలపితోతి ‘‘మమ సన్తకం యం ఇచ్ఛసి, తం గణ్హేయ్యాసి, ఆపుచ్ఛిత్వా గహణే కారణం నత్థీ’’తి వుత్తో. జీవతీతి అనుట్ఠానసేయ్యాయ సయితోపి యావ జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదం న పాపుణాతి. గహితే చ అత్తమనోతి గహితే చ తుట్ఠచిత్తో. ఏవరూపస్స సన్తకం ‘‘గహితే మే అత్తమనో భవిస్సతీ’’తి జానన్తేన గహేతుం వట్టతి. అనవసేసపరియాదానవసేన చేతాని పఞ్చ అఙ్గాని వుత్తాని, విస్సాసగ్గాహో పన తీహి అఙ్గేహి రుహతి. కథం? సన్దిట్ఠో జీవతి గహితే అత్తమనో, సమ్భత్తో జీవతి గహితే అత్తమనో, ఆలపితో జీవతి గహితే అత్తమనోతి ఏవం.

యో పన జీవతి, న చ గహితే అత్తమనో హోతి, తస్స సన్తకం విస్సాసభావేన గహితమ్పి పున దాతబ్బం. దదన్తేన మతకధనం తావ యే తస్స ధనే ఇస్సరా గహట్ఠా వా పబ్బజితా వా, తేసం దాతబ్బం. యో పన పఠమంయేవ ‘‘సుట్ఠు కతం తయా మమ సన్తకం గణ్హన్తేనా’’తి వచీభేదేన వా చిత్తుప్పాదమత్తేన వా అనుమోదిత్వా పచ్ఛా కేనచి కారణేన కుపితో, సో పచ్చాహరాపేతుం న లభతి. యోపి అదాతుకామో, చిత్తేన పన అధివాసేతి, న కిఞ్చి వదతి, సోపి పున పచ్చాహరాపేతుం న లభతి. యో పన ‘‘మయా తుమ్హాకం సన్తకం గహిత’’న్తి వా ‘‘పరిభుత్త’’న్తి వా వుత్తే నాధివాసేతి, ‘‘పటిదేహీ’’తి భణతి, సో పచ్చాహరాపేతుం లభతి.

విబ్భమాతి ఇమినా భిక్ఖునియాయేవ అధిట్ఠానవిజహనం గహితం హోతి. సా పన యదా విబ్భమతి, తదా అస్సమణీ హోతి. భిక్ఖు పన విబ్భమన్తోపి యావ సిక్ఖం న పచ్చక్ఖాతి, తావ భిక్ఖుయేవాతి అధిట్ఠానం న విజహతీతి. లిఙ్గసిక్ఖాతి లిఙ్గపరివత్తనఞ్చ సిక్ఖాపచ్చక్ఖానఞ్చాతి అత్థో. సబ్బేసూతి నవసు చీవరేసు. అధిట్ఠానవియోగకారణాతి అధిట్ఠానవిజహనకారణా, ఇమేసు అఞ్ఞతరేన అధిట్ఠానం విజహతీతి అత్థో.

కిఞ్చ భియ్యో (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౬౯) – తిచీవరస్స పన వినిబ్బిద్ధఛిద్దఞ్చ అధిట్ఠానవిజహనం కరోతీతి అత్థో. తత్థ సఙ్ఘాటిఉత్తరాసఙ్గానం దీఘన్తతో విదత్థిప్పమాణస్స తిరియన్తతో అట్ఠఙ్గులప్పమాణస్స పదేసస్స ఓరతో కనిట్ఠఙ్గులినఖపిట్ఠిప్పమాణకం ఛిద్దం అధిట్ఠానం భిన్దతి. అన్తరవాసకస్స దీఘన్తతో విదత్థిప్పమాణస్సేవ తిరియన్తతో చతురఙ్గులప్పమాణస్స పదేసస్స ఓరతో ఛిద్దం అధిట్ఠానం భిన్దతి, పరతో పన న భిన్దతి. తస్మా ఛిద్దే జాతే తిచీవరం అతిరేకచీవరం హోతి, సూచికమ్మం కత్వా పున అధిట్ఠాతబ్బం. ఇతరేసం పన ఛిద్దేన విజహనం నామ నత్థి. యో పన తిచీవరేపి దుబ్బలట్ఠానే పఠమం అగ్గళం దత్వా పచ్ఛా దుబ్బలట్ఠానం ఛిన్దిత్వా అపనేతి, అధిట్ఠానం న భిజ్జతి. మణ్డలపరివత్తనేపి ఏసేవ నయో. యో పన ఉభో కోటియో మజ్ఝే కరోన్తో సచే పఠమం ఛిన్దిత్వా పచ్ఛా ఘటేతి, అధిట్ఠానం విజహతి, అథ ఘటేత్వా ఛిన్దతి, న విజహతి. రజకేహి ధోవాపేత్వా సేతకం కరోన్తస్సాపి న విజహతి ఏవ.

౫౫. ఇదాని అకప్పియచీవరాని దస్సేతుం ‘‘కుసవాకఫలకానీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కుసచీరం (మహావ. ౩౭౧; మహావ. అట్ఠ. ) నామ కుసే గన్థేత్వా కతచీవరం. వాకచీరం నామ తాపసానం వక్కలం. ఫలకచీరం నామ ఫలకాని సిబ్బిత్వా కతచీవరం. కేసకమ్బలన్తి కేసేహి తన్తం వాయిత్వా కతకమ్బలం. వాలకమ్బలన్తి చమరవాలేహి వాయిత్వా కతకమ్బలం. ఉలూకపక్ఖన్తి ఉలూకసకుణస్స పక్ఖేహి కతనివాసనం. అజినక్ఖిపన్తి సలోమం సఖురం అజినమిగచమ్మం. ఇమేసు సత్తసు వత్థేసు యం కిఞ్చి ధారయతో థుల్లచ్చయన్తి అత్థో. యథా ఇమేసు థుల్లచ్చయం, తథా అక్కనాళం నివాసేన్తస్స. అక్కనాళం నామ అక్కదణ్డే వాకాదీహి గన్థేత్వా కతచీవరం. ‘‘న భిక్ఖవే అక్కనాళం నివాసేతబ్బం, యో నివాసేయ్య, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి (మహావ. ౩౭౧) హి వుత్తం.

౫౬. కదలేరకక్కదుస్సే పోత్థకే చాపీతి ఏత్థ కదలిఏరకఅక్కమకచివాకేహి కతాని వత్థాని ఏవం వుత్తానీతి వేదితబ్బాని. ఏతేసు పోత్థకోయేవ పాళియం ఆగతో, ఇతరాని తగ్గతికత్తా అట్ఠకథాసు పటిక్ఖిత్తాని. ఇమేసు చతూసుపి దుక్కటమేవ. ‘‘న భిక్ఖవే నగ్గియం తిత్థియసమాదానం సమాదియితబ్బం, యో సమాదియేయ్య, ఆపత్తి థుల్లచ్చయస్సా’’తి (మహావ. ౩౭౦) వుత్తత్తా నగ్గియమ్పి న కప్పతి ఏవ. సబ్బమేవ నీలకం సబ్బనీలకం. ఏవం సేసేసుపి. ఏత్థ నీలం ఉమాపుప్ఫవణ్ణం హోతి. మఞ్జేట్ఠకం మఞ్జేట్ఠకవణ్ణమేవ. పీతకం కణికారపుప్ఫవణ్ణం. లోహితకం జయసుమనపుప్ఫవణ్ణం. కణ్హకం అద్దారిట్ఠకవణ్ణం.

౫౭. మహారఙ్గం నామ సతపదిపిట్ఠివణ్ణం. మహానామం నామ రత్తసమ్భిన్నవణ్ణం హోతి. పదుమపుప్ఫవణ్ణన్తిపి వుత్తం, మన్దరత్తన్తి అత్థో. తిరీటకేతి రుక్ఖతచే. అచ్ఛిన్నదీఘదసకేతి సబ్బసో అచ్ఛిన్నదసకే చ మజ్ఝే ఛిన్నదసకే చాతి అత్థో. అఞ్ఞమఞ్ఞం సంసిబ్బిత్వా కతదసం ఫలదసం నామ. కేతకపుప్ఫాదిపుప్ఫసదిసాహి దసాహి యుత్తం పుప్ఫదసం నామ. ఏతేసుపి ‘‘పోత్థకే చాపీ’’తి ఏత్థ వుత్తఅపి-సద్దేన దుక్కటన్తి వేదితబ్బం. తథాతి యథా ఏతేసు కదలిదుస్సాదీసు పుప్ఫదసావసానేసు దుక్కటం, తథా కఞ్చుకవేఠనేసుపి యం కిఞ్చి ధారేన్తస్స దుక్కటన్తి అత్థో.

ఏతేసు పన అయం వినిచ్ఛయో (మహావ. అట్ఠ. ౩౭౨) – సబ్బనీలకాదీని రజనాని వమేత్వా పున రజిత్వా ధారేతబ్బాని, న సక్కా చే వమేతుం, పచ్చత్థరణాదీని వా కారేతబ్బాని, తిపట్టచీవరస్స మజ్ఝే వా దాతబ్బాని. అచ్ఛిన్నదసకాదీని దసా ఛిన్దిత్వా ధారేతబ్బాని. కఞ్చుకం విజటేత్వా రజిత్వా పరిభుఞ్జితబ్బం. వేఠనేపి ఏసేవ నయో. తిరీటకం పాదపుఞ్ఛనం కాతబ్బం. సబ్బన్తి ఇమం వుత్తప్పకారం కుసచీరాదికం అకప్పియచీవరం అచ్ఛిన్నచీవరో లభతీతి అత్థో. వుత్తమ్పి చేతం పరివారే.

‘‘అకప్పకతం నాపి రజనాయ రత్తం,

తేన నివత్థో యేన కామం వజేయ్య;

న చస్స హోతి ఆపత్తి,

సో చ ధమ్మో సుగతేన దేసితో;

పఞ్హా మేసా కుసలేహి చిన్తితా’’తి. (పరి. ౪౮౧);

అయఞ్హి పఞ్హో అచ్ఛిన్నచీవరభిక్ఖుం సన్ధాయ వుత్తో, తస్మా హి యం కిఞ్చి అకప్పియచీవరం నివాసేత్వా వా పారుపిత్వా వా అచ్ఛిన్నచీవరకేన అఞ్ఞం పరియేసితబ్బం. ఏత్థ పన ‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, మనుస్సా నిస్సీమగతానం భిక్ఖూనం చీవరం దేన్తి ‘ఇమం చీవరం ఇత్థన్నామస్స దేమా’తి, అనుజానామి, భిక్ఖవే, సాదితుం, న తావ తం గణనూపగం, యావ న హత్థం గచ్ఛతీ’’తి (మహావ. ౨౫౯) వుత్తత్తా యావ ఆహరిత్వా తం న దిన్నం, ‘‘తుమ్హాకం, భన్తే, చీవరం ఉప్పన్న’’న్తి పహిణిత్వా వా నారోచితం, తావ గణనం న ఉపేతి, అనధిట్ఠితం వట్టతి. పత్తేపి ఏసేవ నయో. ఆనేత్వా దిన్నే వా ఆరోచితే వా పరిహారో నత్థి, దసాహం అధిట్ఠాతబ్బం. చీవరవినిచ్ఛయో.

చీవరనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. రజననిద్దేసవణ్ణనా

౫౮. ఇదాని తేసం చీవరానం రజనవిధానం దస్సేతుం ‘‘రజనాని చా’’తి వుత్తం. తత్థ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఛ రజనాని మూలరజనం ఖన్ధరజనం తచరజనం పత్తరజనం పుప్ఫరజనం ఫలరజన’’న్తి (మహావ. ౩౪౪) ఏవం భగవతా అనుఞ్ఞాతత్తా ‘‘ఛప్పకారాని అనుఞ్ఞాతాని సత్థునా’’తి వుత్తం.

౫౯. తత్థ మూలేతి మూలరజనేతి అత్థో. హలిద్దిం వివజ్జియ సబ్బం లబ్భన్తి సమ్బన్ధో. ఏవం సేసేసుపి. తుఙ్గహారకో నామ ఏకో సకణ్టకరుక్ఖో, తస్స హరితాలవణ్ణం ఖన్ధరజనం హోతి. గిహిపరిభుత్తం పన అల్లిపత్తేన ఏకవారం రజితుం వట్టతి. ఫలరజనే అకప్పియం నామ నత్థి, సబ్బం వట్టతీతి. రజనవినిచ్ఛయో.

రజననిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పత్తనిద్దేసవణ్ణనా

౬౦. ఇదాని భాజనవికతిం దస్సేతుం ‘‘పత్తో చా’’తి ఉద్ధటం. ఏత్థ పన పఠమగాథా సువిఞ్ఞేయ్యా.

౬౧. దుతియే ‘‘మగధనాళిద్వయతణ్డులసాధిత’’న్తి వత్తబ్బే విభత్తిలోపం అకత్వా గాథాబన్ధసుఖత్థం ‘‘మగధే నాళిద్వయతణ్డులసాధిత’’న్తి వుత్తం, పచితన్తి అత్థో. ఏత్థ (పారా. ౬౦౨; పారా. అట్ఠ. ౨.౬౦౨; కఙ్ఖా. అట్ఠ. పత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా) మగధనాళి నామ అడ్ఢతేరసపలం గణ్హాతి. ఓదనన్తి ఏత్థ సబ్బప్పకారసమ్పన్నం అవస్సావితోదనం గహేతబ్బం. ఓదనస్స చతుత్థభాగప్పమాణం నాతిఘనం నాతితనుకం హత్థహారియముగ్గసూపఞ్చ ఆలోపస్స ఆలోపస్స అనురూపం యావ చరిమకాలోపప్పహోనకం మచ్ఛమంసాదిబ్యఞ్జనఞ్చ యో పత్తో గణ్హాతి, సో ఉక్కట్ఠో నామాతి అత్థో. సప్పితేలతక్కరసకఞ్జికాదీని పన గణనూపగాని న హోన్తి, తాని హి ఓదనగతికానేవ హోన్తి, నేవ హాపేతుం, న వడ్ఢేతుం సక్కోన్తి. ఏవమేతం సబ్బం పక్ఖిత్తం సచే పత్తస్స హేట్ఠిమరాజిసమం తిట్ఠతి, సుత్తేన వా హీరేన వా ఛిన్దన్తస్స సుత్తస్స వా హీరస్స వా హేట్ఠిమన్తం ఫుసతి, అయం ఉక్కట్ఠో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం అతిక్కమిత్వా థూపీకతం తిట్ఠతి, అయం ఉక్కట్ఠోమకో నామ పత్తో. సచే తం రాజిం న సమ్పాపుణాతి, అన్తోగతమేవ హోతి, అయం ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠో నామ పత్తో.

౬౨. ‘‘మజ్ఝిమో నామ పత్తో నాళికోదనం గణ్హాతీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘మజ్ఝిమో తస్సుపడ్ఢో వా’’తి వుత్తం. ఏత్థాపి వుత్తప్పకారేన మజ్ఝిమో మజ్ఝిమోమకో మజ్ఝిముక్కట్ఠోతి పత్తత్తికం వేదితబ్బం. ‘‘ఓమకో నామ పత్తో పత్థోదనం గణ్హాతీ’’తి (పారా. ౬౦౨) వచనతో ‘‘తతోపడ్ఢో’’తి వుత్తం. మగధనాళియా ఉపడ్ఢనాళికోదనఞ్చ తదూపియం సూపం బ్యఞ్జనఞ్చ గణ్హాతి, సో ఓమకో నామ. ఇధాపి ఓమకో ఓమకోమకో ఓమకుక్కట్ఠోతి పత్తత్తికం వేదితబ్బం. ఇమేసు పన నవసు పత్తేసు ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠో చ ఓమకోమకో చ అపత్తో. ఏతేసు అధిట్ఠాతబ్బకిచ్చం నత్థి, సేసా సత్త పత్తా అధిట్ఠాతబ్బా, వికప్పేతబ్బా చాతి అత్థో.

౬౩. అతిరేకపత్తోతి (పారా. ౬౦౧) అనధిట్ఠితో అవికప్పితో. సకోతి ససన్తకో. కప్పోతి కప్పియో. అయమేవేత్థ సఙ్ఖేపో – యో పత్తో కాకణికమత్తస్సాపి మూలస్స దాతబ్బస్స నత్థితాయ సకో. అయోపత్తో పఞ్చహి పాకేహి మత్తికాపత్తో ద్వీహి పాకేహి పక్కత్తా కప్పో. సో దసాహపరమం కాలం అనధిట్ఠితో అవికప్పితో ధారేయ్యోతి.

౬౪. అచ్ఛేదాదయో చీవరే వుత్తప్పభేదాయేవ. ఛిద్దేనాతి (పారా. అట్ఠ. ౨.౬౦౮; కఙ్ఖా. అట్ఠ. పత్తసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ఏత్థ యస్స పత్తస్స ముఖవట్టితో హేట్ఠా ద్వఙ్గులప్పదేసే యేన ఛిద్దేన కఙ్గుసిత్థం నిక్ఖమతి, తత్తకేన ఛిద్దేన భిజ్జతి. తస్మిం పన అయచుణ్ణాదీహి పటిపాకతికే కతే దసాహబ్భన్తరే పున అధిట్ఠాతబ్బం. పత్తాధిట్ఠానముజ్ఝతీతి పత్తో అధిట్ఠానం ఉజ్ఝతి.

౬౫. ఇదాని పరిహరణవిధిం దస్సేతుం ‘‘పత్తం న పటిసామేయ్య సోదక’’న్తిఆది ఆరద్ధం. సోదకం (చూళవ. ౨౫౪) పత్తం న పటిసామేయ్య, ఆతపే చ సోదకం పత్తం న ఓతపేతి అధిప్పాయో. న నిదహేతి నిరుదకం కత్వాపి అతికాలం న నిదహేతి అధిప్పాయో. భుమ్యాతి భూమియం. న ఠపేతి తట్టికాచమ్మఖణ్డాదీసు యేన కేనచి అనత్థతాయ పంసుసక్ఖరమిస్సాయ భూమియా న ఠపేయ్యాతి అత్థో. నో చ లగ్గయేతి ఏత్థపి నాగదన్తాదీసు (చూళవ. ౨౫౪) యత్థ కత్థచి లగ్గన్తస్స దుక్కటమేవ.

౬౬. మిడ్ఢన్తేతి (చూళవ. ౨౫౪; చూళవ. అట్ఠ. ౨౫౪) మిడ్ఢపరియన్తే. సచే పన పరివత్తేత్వా తత్థేవ పతిట్ఠాతి, ఏవరూపాయ విత్థిణ్ణాయ మిడ్ఢియా అబ్భన్తరపరిచ్ఛేదే ఠపేతుం వట్టతి, న పరియన్తే. పరిభణ్డన్తేతి బాహిరపస్సే కతాయ తనుకమిడ్ఢియా అన్తేతి అత్థో. అఙ్కే వాతి (చూళవ. ౨౫౪) ద్విన్నం ఊరూనం మజ్ఝే. ఏత్థ పన అంసబద్ధకే అంసకూటే లగ్గేత్వా అఙ్కే ఠపేతుం వట్టతి, న ఇతరథా. ఆతపత్తకేతి ఛత్తే. ఏత్థ భత్తపూరోపి అంసకూటే లగ్గితపత్తోపి ఠపేతుం న వట్టతి.