౫౦. విపస్సనానిద్దేసవణ్ణనా

౪౭౧-౨. నామరూపం పరిగ్గయ్హాతి ఏత్థ (విసుద్ధి. ౨.౬౬౨ ఆదయో) నామరూపపరిగ్గహం కాతుకామేన తావ ఠపేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం అవసేసేసు యం కిఞ్చి ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ వితక్కాదీని ఝానఙ్గాని చ తంసమ్పయుత్తే చ ఫస్సాదయో ధమ్మే లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానవసేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘సబ్బమేతం ఆరమ్మణాభిముఖం నమనతో నమనట్ఠేన నామ’’న్తి వవత్థపేతబ్బం. తతో తస్స పచ్చయం పరియేసన్తో ‘‘హదయవత్థుం నిస్సాయ వత్తతీ’’తి పస్సతి, పున వత్థుస్స పచ్చయభూతాని చ ఉపాదారూపాని చ పస్సిత్వా ‘‘ఇదం సబ్బం రుప్పనతో వికారాపత్తితో రూప’’న్తి పరిగ్గణ్హాతి. పున తదుభయం ‘‘నమనలక్ఖణం నామం, రుప్పనలక్ఖణం రూప’’న్తి ఏవం సఙ్ఖేపతో నామరూపం వవత్థపేతి. ఇదం సబ్బం సమథయానికవసేన వుత్తం. విపస్సనాయానికో పన చతుధాతువవత్థానముఖేన భూతుపాదాయరూపాని పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘సబ్బమేతం రుప్పనతో రూప’’న్తి పస్సతి. తతో ఏవం పరిచ్ఛిన్నరూపస్స చక్ఖాదీని నిస్సాయ పవత్తమానా అరూపధమ్మాపి ఆపాథమాగచ్ఛన్తి. తతో సబ్బేపి తే అరూపధమ్మే నమనలక్ఖణేన ఏకతో కత్వా ‘‘ఏతం నామ’’న్తి పస్సతి. సో ‘‘ఇదం నామం, ఇదం రూప’’న్తి ద్వేధా వవత్థపేతి. ఏవం వవత్థపేత్వా ‘‘నామరూపతో ఉద్ధం అఞ్ఞో సత్తో వా పుగ్గలో వా పోసో వా దేవో వా బ్రహ్మా వా నత్థీ’’తి పస్సతి.

యథాహి అఙ్గసమ్భారా, హోతి సద్దో రథో ఇతి;

ఏవం ఖన్ధేసు సన్తేసు, హోతి సత్తోతి సమ్ముతి. (సం. ని. ౧.౧౭౧);

ఏవమేవ పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు సతి సత్తో, పుగ్గలోతి వా వోహారమత్తో హోతీతి ఏవమాదినా నయేన నామరూపానం యాథావదస్సనసఙ్ఖాతేన దిట్ఠివిసుద్ధిభూతేన ఞాణేన నామరూపం పరిగ్గయ్హాతి అత్థో.

తతో తస్స చ పచ్చయన్తి పున తస్స నామరూపస్స పచ్చయం పరిగ్గయ్హాతి అత్థో. వుత్తనయేన నామరూపం పరిగ్గణ్హిత్వా ‘‘కో ను ఖో ఇమస్స హేతూ’’తి పరియేసన్తో అహేతువాదవిసమహేతువాదేసు దోసం దిస్వా రోగం దిస్వా తస్స నిదానసముట్ఠానం పరియేసన్తో వేజ్జో వియ తస్స హేతుఞ్చ పచ్చయఞ్చ పరియేసన్తో అవిజ్జా తణ్హా ఉపాదానం కమ్మన్తి ఇమే చత్తారో ధమ్మే నామరూపస్స ఉప్పాదపచ్చయత్తా ‘‘హేతూ’’తి చ ఆహారం ఉపత్థమ్భనస్స పచ్చయత్తా ‘‘పచ్చయో’’తి చ పస్సతి. ‘‘ఇమస్స కాయస్స అవిజ్జాదయో తయో ధమ్మా మాతా వియ దారకస్స ఉపనిస్సయా హోన్తి, కమ్మం పితా వియ పుత్తస్స జనకం, ఆహారో ధాతి వియ దారకస్స సన్ధారకో’’తి ఏవం రూపకాయస్స పచ్చయపరిగ్గహం కత్వా పున ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౨.౪౩) నయేన నామకాయస్సపి హేతుపచ్చయం పరిగ్గణ్హాతి.

ఏవం పరిగ్గణ్హన్తో ‘‘అతీతానాగతాపి ధమ్మా ఏవమేవ పవత్తన్తీ’’తి సన్నిట్ఠానం కరోతి. తస్స యా సా పుబ్బన్తం ఆరబ్భ ‘‘అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధానం, న ను ఖో అహోసిం, కిం ను ఖో, కథం ను ఖో, కిం హుత్వా కిం అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధాన’’న్తి పఞ్చవిధా విచికిచ్ఛా వుత్తా, యాపి అపరన్తం ఆరబ్భ ‘‘భవిస్సామి ను ఖో అహం అనాగతమద్ధానం, న ను ఖో, కిం ను ఖో, కథం ను ఖో, కిం హుత్వా కిం భవిస్సామి ను ఖో అహం అనాగతమద్ధాన’’న్తి పఞ్చవిధా వుత్తా, యాపి ఏతరహి వా పన పచ్చుప్పన్నం అద్ధానం ఆరబ్భ ‘‘అజ్ఝత్తం కథంకథీ హోతి, అహం ను ఖోస్మి, నో ను ఖోస్మి, కిం ను ఖోస్మి, కథం ను ఖోస్మి, అయం ను ఖో సత్తో కుతో ఆగతో, సో కుహిం గామీ భవిస్సతీ’’తి ఛబ్బిధా విచికిచ్ఛా వుత్తా, తా సబ్బాపి పహీయన్తి. ఏవం పచ్చయపరిగ్గహణేన తీసు అద్ధాసు కఙ్ఖం వితరిత్వా ఠితం ఞాణం ‘‘కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధీ’’తిపి ‘‘ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తిపి ‘‘సమ్మాదస్సన’’న్తిపి వుచ్చతి.

ఏత్థ పన తిస్సో లోకియపరిఞ్ఞా ఞాతపరిఞ్ఞా తీరణపరిఞ్ఞా పహానపరిఞ్ఞాతి. తత్థ ‘‘రుప్పనలక్ఖణం రూపం, వేదయితలక్ఖణా వేదనా’’తి ఏవం తేసం తేసం ధమ్మానం పచ్చత్తలక్ఖణసల్లక్ఖణవసేన పవత్తా పఞ్ఞా ఞాతపరిఞ్ఞానామ. ‘‘రూపం అనిచ్చం, వేదనా అనిచ్చా’’తిఆదినా తేసంయేవ ధమ్మానం సామఞ్ఞలక్ఖణం ఆరోపేత్వా లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాపఞ్ఞా తీరణపరిఞ్ఞా నామ. తేసు ఏవం పన ధమ్మేసు నిచ్చసఞ్ఞాదిపజహనవసేన పవత్తా లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనా పహానపరిఞ్ఞా నామ. తత్థ సఙ్ఖారపరిగ్గహతో పట్ఠాయ యావ పచ్చయపరిగ్గహా ఞాతపరిఞ్ఞాయ భూమి. కలాపసమ్మసనతో పట్ఠాయ యావ ఉదయబ్బయానుపస్సనా తీరణపరిఞ్ఞాయ భూమి. భఙ్గానుపస్సనతో పట్ఠాయ పహానపరిఞ్ఞాయ భూమి. తతో పట్ఠాయ హి ‘‘అనిచ్చతో అనుపస్సన్తో నిచ్చసఞ్ఞం పజహతి, దుక్ఖతో అనుపస్సన్తో సుఖసఞ్ఞం, అనత్తతో అనుపస్సన్తో అత్తసఞ్ఞం, నిబ్బిన్దన్తో నన్దిం, విరజ్జన్తో రాగం, నిరోధేన్తో సముదయం, పటినిస్సజ్జన్తో ఆదానం పజహతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౫౨) ఏవం పజహన్తో నిచ్చసఞ్ఞాదిపహానసాధికానం సత్తన్నం అనుపస్సనానం ఆధిపచ్చం హోతి. ఇతి ఇమాసు పరిఞ్ఞాసు సఙ్ఖారపరిచ్ఛేదస్స చేవ పచ్చయపరిగ్గహస్స చ సాధితత్తా ఇమినా యోగినా ఞాతపరిఞ్ఞా అధిగతా హోతి.

పున ‘‘యం కిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం హుత్వా అభావతో అనిచ్చం, ఉదయబ్బయప్పటిపీళితత్తా దుక్ఖం, అవసవత్తిత్తా అనత్తా. యా కాచి వేదనా, యా కాచి సఞ్ఞా, యే కేచి సఙ్ఖారా, యం కిఞ్చి విఞ్ఞాణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం విఞ్ఞాణం హుత్వా అభావతో అనిచ్చం, ఉదయబ్బయప్పటిపీళితత్తా దుక్ఖం, అవసవత్తిత్తా అనత్తా’’తి ఏవమాదినా నయేన కలాపసమ్మసనం కరోతి. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వాన సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో’’తి.

ఏవం సఙ్ఖారేసు అనిచ్చదుక్ఖఅనత్తవసేన కలాపసమ్మసనం కత్వా పున సఙ్ఖారానం ఉదయబ్బయమేవ పస్సతి. కథం? ‘‘అవిజ్జాసముదయా (పటి. మ. ౧.౫౦) రూపసముదయో, తణ్హాకమ్మఆహారసముదయా రూపసముదయో’తి ఏవం రూపక్ఖన్ధస్స పచ్చయసముదయదస్సనట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి, నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతీ’’తి ఏవం పఞ్చహాకారేహి రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. ‘‘అవిజ్జానిరోధా రూపనిరోధో, తణ్హాకమ్మఆహారనిరోధా రూపనిరోధో’తి ఏవం రూపక్ఖన్ధస్స పచ్చయనిరోధదస్సనట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి, విపరిణామలక్ఖణం పస్సన్తోపి రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతీ’’తి ఏవం పఞ్చహాకారేహి వయం పస్సతి. తథా ‘‘అవిజ్జాసముదయా వేదనాసముదయో, తణ్హాకమ్మఫస్ససముదయా వేదనాసముదయో’’తి వేదనాక్ఖన్ధస్స, నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. ‘‘అవిజ్జానిరోధా వేదనానిరోధో, తణ్హాకమ్మఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధో’’తి వేదనాక్ఖన్ధస్స, విపరిణామలక్ఖణం పస్సన్తోపి వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి. ఏవం సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదీసుపి. అయం పన విసేసో – విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స ఫస్సట్ఠానే నామరూపసముదయా, నామరూపనిరోధాతి యోజేతబ్బం. ఏవం ఏకేకస్మిం ఖన్ధే పచ్చయసముదయవసేన చ నిబ్బత్తిలక్ఖణవసేన చ పచ్చయనిరోధవసేన చ విపరిణామలక్ఖణవసేన చ ఉదయబ్బయదస్సనేన దస దస కత్వా పఞ్ఞాస లక్ఖణాని వుత్తాని. తేసం వసేన ఏవం రూపస్స ఉదయో రూపస్స వయోతి పచ్చయతో చేవ లక్ఖణతో చ విత్థారేన మనసికారం కరోతి.

తస్సేవం కరోతో ‘‘ఇతి కిర ఇమే ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీ’’తి ఞాణం విసదం హోతి. ‘‘ఏవం కిర ఇమే ధమ్మా అనుప్పన్నా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా నిరుజ్ఝన్తీ’’తి నిచ్చం నవావ హుత్వా సఙ్ఖారా ఉపట్ఠహన్తి. న కేవలఞ్చ నిచ్చం నవా, సూరియుగ్గమనే ఉస్సావబిన్దు వియ, ఉదకబుబ్బుళో వియ, ఉదకే దణ్డరాజి వియ, ఆరగ్గే సాసపో వియ, విజ్జుప్పాదో వియ చ పరిత్తట్ఠాయినో. మాయామరీచిసుపినఅలాతచక్కగన్ధబ్బనగరఫేణపిణ్డకదలిఆదయో వియ నిస్సారా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. ఏత్తావతా చానేన వయధమ్మమేవ ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నఞ్చ వయం ఉపేతీతి ఇమినా ఆకారేన సమపఞ్ఞాస లక్ఖణాని పటివిజ్ఝిత్వా ఠితం ఉదయబ్బయానుపస్సనం నామ పఠమం తరుణవిపస్సనాఞాణం అధిగతం హోతి, యస్సాధిగమా ఆరద్ధవిపస్సకోతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి.

అథస్స ఆరద్ధవిపస్సకస్స కులపుత్తస్స ఓభాసో ఞాణం పీతి పస్సద్ధి సుఖం అధిమోక్ఖో పగ్గహో ఉపట్ఠానం ఉపేక్ఖా నికన్తీతి దస విపస్సనుపక్కిలేసా ఉప్పజ్జన్తి. ఏత్థ ఓభాసో నామ విపస్సనాక్ఖణే ఞాణస్స బలవత్తా లోహితం పసీదతి, తేన ఛవితో ఓభాసో నిబ్బత్తతి, తం దిస్వా అయం యోగీ ‘‘మగ్గో మయా పత్తో’’తి తమేవ ఓభాసం అస్సాదేతి. ఞాణన్తి విపస్సనాఞాణమేవేతం, సఙ్ఖారే సమ్మసన్తస్స సూరం పసన్నం హుత్వా పవత్తమానం దిస్వా పుబ్బే వియ ‘‘మగ్గో’’తి అస్సాదేతి. పీతీతి విపస్సనాపీతి ఏవ. తస్స హి తస్మిం ఖణే పఞ్చవిధా పీతి ఉప్పజ్జతి. పస్సద్ధీతి విపస్సనాపస్సద్ధి. తస్మిం సమయే నేవ కాయచిత్తానం దరథో గారవతా కక్ఖళతా అకమ్మఞ్ఞతా గేలఞ్ఞతా వఙ్కతా హోతి. సుఖం విపస్సనాసుఖమేవ. తస్స కిర తస్మిం సమయే సకలసరీరం ఠపితవట్టి వియ అభిసన్దయమానం అతిపణీతం సుఖం ఉప్పజ్జతి.

అధిమోక్ఖో నామ విపస్సనాక్ఖణే పవత్తా సద్ధా. తస్మిం ఖణే చిత్తచేతసికానం అతివియ పసాదభూతా బలవతీ సద్ధా ఉప్పజ్జతి. పగ్గహో నామ విపస్సనాసమ్పయుత్తం వీరియం. తస్మిఞ్హి ఖణే అసిథిలమనచ్చారద్ధం సుపగ్గహితం వీరియం ఉప్పజ్జతి. ఉపట్ఠానన్తి విపస్సనాసమ్పయుత్తా సతి. తస్మిఞ్హి ఖణే సుపట్ఠితా సతి ఉప్పజ్జతి. ఉపేక్ఖాతి దువిధా విపస్సనావజ్జనవసేన. తస్మిం ఖణే సబ్బసఙ్ఖారగ్గహణే మజ్ఝత్తభూతవిపస్సనుపేక్ఖాసఙ్ఖాతం ఞాణం బలవన్తం హుత్వా ఉప్పజ్జతి, మనోద్వారే ఆవజ్జనుపేక్ఖా చ, సావ తం తం ఠానం ఆవజ్జేన్తస్స సూరా తిఖిణా హుత్వా వహతి. నికన్తి విపస్సనానికన్తి. ఓభాసాదీసు ఆలయం కురుమానా సుఖుమా సన్తాకారా నికన్తి ఉప్పజ్జతి. ఏత్థ ఓభాసాదయో కిలేసవత్థుభూతతాయ ‘‘ఉపక్కిలేసా’’తి వుత్తా, న అకుసలత్తా. నికన్తి పన ఉపక్కిలేసో చేవ కిలేసవత్థు చ. పణ్డితో పన భిక్ఖు ఓభాసాదీసు ఉప్పన్నేసు విక్ఖేపం అగచ్ఛన్తో ‘‘ఓభాసాదయో ధమ్మా న మగ్గో, ఉపక్కిలేసవినిముత్తం పన వీథిప్పటిపన్నం విపస్సనాఞాణం మగ్గో’’తి మగ్గఞ్చ అమగ్గఞ్చ వవత్థపేతి. తస్సేవం ‘‘అయం మగ్గో, అయం న మగ్గో’’తి ఞత్వా ఠితం ఞాణం ‘‘మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధీ’’తి వుచ్చతి.

ఇతో పట్ఠాయ అట్ఠవిధస్స ఞాణస్స వసేన సిఖాప్పత్తం విపస్సనాఞాణం పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ హోతి. ఉదయబ్బయానుపస్సనాఞాణం భఙ్గానుపస్సనాఞాణం భయతుపట్ఠానఞాణం ఆదీనవానుపస్సనాఞాణం నిబ్బిదానుపస్సనాఞాణం ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణం పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణన్తి ఇమాని అట్ఠ ఞాణాని నామ. ఏతాని నిబ్బత్తేతుకామేన యస్మా ఉపక్కిలేసేహి అభిభూతం హుత్వా లక్ఖణప్పటివేధం కాతుం అసమత్థం హోతి చిత్తం, తస్మా పునపి ఉదయబ్బయమేవ పస్సితబ్బం. ఉదయబ్బయం పస్సన్తస్స అనిచ్చలక్ఖణం యథాభూతం ఉపట్ఠాతి, ఉదయబ్బయప్పటిపీళితత్తా దుక్ఖలక్ఖణఞ్చ ‘‘దుక్ఖమేవ చ సమ్భోతి, దుక్ఖం తిట్ఠతి వేతి చా’’తి (సం. ని. ౧.౧౭౧) పస్సతో అనత్తలక్ఖణఞ్చ.

ఏత్థ చ అనిచ్చం అనిచ్చలక్ఖణం, దుక్ఖం దుక్ఖలక్ఖణం, అనత్తా అనత్తలక్ఖణన్తి అయం విభాగో వేదితబ్బో. ఏత్థ అనిచ్చన్తి ఖన్ధపఞ్చకం. కస్మా? ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తభావా హుత్వా అభావతో వా. అఞ్ఞథత్తం నామ జరా, ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తం అనిచ్చలక్ఖణం, హుత్వా అభావసఙ్ఖాతో వా ఏకో ఆకారవికారో. ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖ’’న్తి (సం. ని. ౩.౧౫) వచనతో తదేవ ఖన్ధపఞ్చకం దుక్ఖం. కస్మా? అభిణ్హం పటిపీళితత్తా. అభిణ్హప్పటిపీళనాకారో దుక్ఖలక్ఖణం. ‘‘యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి వచనతో తదేవ ఖన్ధపఞ్చకం అనత్తా. కస్మా? అవసవత్తనతో. అవసవత్తనాకారో అనత్తలక్ఖణం. ఇమానిపి తీణి లక్ఖణాని ఉదయబ్బయం పస్సన్తస్సేవ ఆరమ్మణాని హోన్తి.

పునపి సో రూపారూపధమ్మేసు ఏవ ‘‘అనిచ్చా’’తిఆదినా విపస్సతి, తస్స సఙ్ఖారా లహుం లహుం ఆపాథం గచ్ఛన్తి. తతో ఉప్పాదం వా ఠితిం వా ఆరమ్మణం అకత్వా తేసం ఖయవయనిరోధే ఏవ పస్సతో సతి సన్తిట్ఠతీతి ఇదం భఙ్గానుపస్సనాఞాణం నామ. ఇమస్స ఉప్పాదతో పట్ఠాయ అస్స యోగినో ‘‘యథా ఇమే సఙ్ఖారా పఞ్చక్ఖన్ధా భిజ్జన్తి, ఏవం అతీతేపి సఙ్ఖారా భిజ్జింసు, అనాగతేపి భిజ్జిస్సన్తీ’’తి నిరోధమేవ పస్సతో సతి సన్తిట్ఠతి, తస్స భఙ్గానుపస్సనాఞాణం ఆసేవన్తస్స బహులీకరోన్తస్స సబ్బభవయోనిగతిట్ఠితిసత్తావాసేసు సబ్బే సఙ్ఖారా జలితఅఙ్గారకాసుఆదయో వియ మహాభయం హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. ఏతం భయతుపట్ఠానఞాణం నామ. తస్స తం భయతుపట్ఠానఞాణం ఆసేవన్తస్స సబ్బే భవాదయో ఆదిత్తఅఙ్గారా వియ, సముస్సితఖగ్గా వియ పచ్చత్థికా అప్పటిసరణా సాదీనవా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. ఇదం ఆదీనవానుపస్సనాఞాణం నామ. తస్స ఏవం సఙ్ఖారే ఆదీనవతో పస్సన్తస్స భవాదీసు సఙ్ఖారానం ఆదీనవత్తా సబ్బసఙ్ఖారేసు ఉక్కణ్ఠనా అనభిరతి ఉప్పజ్జతి. ఇదం నిబ్బిదానుపస్సనాఞాణం నామ. సబ్బసఙ్ఖారేసు నిబ్బిన్దన్తస్స ఉక్కణ్ఠన్తస్స సబ్బస్మా సఙ్ఖారగతా ముఞ్చితుకామతా నిస్సరితుకామతావ హోతి. ఇదం ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణం నామ. పున తస్మా సఙ్ఖారగతా ముఞ్చితుం పున తే ఏవ సఙ్ఖారే పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణేన తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా తీరణం పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణం నామ, యో ఏవం తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హన్తో తేసు అనత్తలక్ఖణస్స సుదిట్ఠత్తా ‘‘అత్తా’’తి వా ‘‘అత్తనియ’’న్తి వా అగ్గణ్హన్తో సఙ్ఖారేసు భయఞ్చ నన్దిఞ్చ పహాయ సఙ్ఖారేసు ఉదాసినో హోతి మజ్ఝత్తో, ‘‘అహ’’న్తి వా ‘‘మమ’’న్తి వా న గణ్హాతి, సబ్బసఙ్ఖారేసు ఉదాసినో మజ్ఝత్తో తీసు భవేసు ఉపేక్ఖకో, తస్స తం ఞాణం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం నామ. తం పనేతం సబ్బసఙ్ఖారప్పవత్తం విస్సజ్జేత్వా నిబ్బాననిన్నం నిబ్బానపక్ఖన్దం హోతి, నో చే నిబ్బానం సన్తతో పస్సతి, పునప్పునం ‘‘అనిచ్చ’’న్తి వా ‘‘దుక్ఖ’’న్తి వా ‘‘అనత్తా’’తి వా తివిధానుపస్సనావసేన సఙ్ఖారారమ్మణమేవ హుత్వా పవత్తతి.

ఏవం తిట్ఠమానఞ్చ ఏతం అనిమిత్తో అప్పణిహితో సుఞ్ఞతోతి తిణ్ణం విమోక్ఖానం వసేన విమోక్ఖముఖభావం ఆపజ్జిత్వా తిట్ఠతి. తిస్సో హి అనుపస్సనా తీణి విమోక్ఖముఖానీతి వుచ్చన్తి. ఏత్థ చ అనిచ్చతో మనసి కరోన్తో (పటి. మ. ౧.౨౨౩-౨౨౪) అధిమోక్ఖబహులో అనిమిత్తం విమోక్ఖం పటిలభతి. దుక్ఖతో మనసి కరోన్తో పస్సద్ధిబహులో అప్పణిహితం విమోక్ఖం పటిలభతి. అనత్తతో మనసి కరోన్తో వేదబహులో సుఞ్ఞతవిమోక్ఖం పటిలభతి. ఏత్థ చ అనిమిత్తో విమోక్ఖోతి అనిమిత్తాకారేన నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తో అరియమగ్గో. సో హి అనిమిత్తాయ ధాతుయా ఉప్పన్నత్తా అనిమిత్తో, కిలేసేహి చ విముత్తత్తా విమోక్ఖో. ఏతేనేవ నయేన అప్పణిహితాకారేన నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తో అప్పణిహితో, సుఞ్ఞతాకారేన నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తో సుఞ్ఞతోతి వేదితబ్బో. అధిగతసఙ్ఖారుపేక్ఖస్స కులపుత్తస్స విపస్సనా సిఖాప్పత్తా హోతి. వుట్ఠానగామినివిపస్సనాతి ఏతదేవ. ఏతం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం ఆసేవన్తస్స భావేన్తస్స తిక్ఖతరా సఙ్ఖారుపేక్ఖా ఉప్పజ్జతి.

తస్స ఇదాని మగ్గో ఉప్పజ్జిస్సతీతి సఙ్ఖారుపేక్ఖా సఙ్ఖారే ‘‘అనిచ్చా’’తి వా ‘‘దుక్ఖా’’తి వా ‘‘అనత్తా’’తి వా సమ్మసిత్వా భవఙ్గం ఓతరతి. భవఙ్గా వుట్ఠాయ సఙ్ఖారుపేక్ఖాయ ఆగతనయేనేవ అనిచ్చాదిఆకారేన మనసి కరిత్వా ఉప్పజ్జతి మనోద్వారావజ్జనం, తదేవ మనసి కరోతో పఠమం జవనచిత్తం ఉప్పజ్జతి, యం ‘‘పరికమ్మ’’న్తి వుచ్చతి. తదనన్తరం తథేవ దుతియం జవనచిత్తం ఉప్పజ్జతి, యం ‘‘ఉపచార’’న్తి వుచ్చతి. తదనన్తరమ్పి తథేవ ఉప్పజ్జతి జవనచిత్తం, యం ‘‘అనులోమ’’న్తి వుచ్చతి. ఇదం తేసం పాటియేక్కం నామం. అవిసేసేన పన తివిధమేతం ఆసేవనన్తిపి పరికమ్మన్తిపి ఉపచారన్తిపి అనులోమన్తిపి వుచ్చతి. ఇదం పన అనులోమఞాణం సఙ్ఖారారమ్మణాయ వుట్ఠానగామినియా విపస్సనాయ పరియోసానం హోతి. నిప్పరియాయేన పన గోత్రభుఞాణమేవ విపస్సనాపరియోసానన్తి వుచ్చతి. తతో పరం నిరోధం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కురుమానం పుథుజ్జనగోత్తం అతిక్కమమానం నిబ్బానారమ్మణే పఠమసమన్నాహారభూతం అపునరావట్టకం గోత్రభుఞాణం ఉప్పజ్జతి. ఇదం పన ఞాణం పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిఞ్చ ఞాణదస్సనవిసుద్ధిఞ్చ న భజతి, అన్తరా అబ్బోహారికమేవ హోతి, విపస్సనాసోతే పతితత్తా పన విపస్సనాతి వా సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా గోత్రభుఞాణే నిరుద్ధే తేన దిన్నసఞ్ఞాయ నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా దిట్ఠిసంయోజనం సీలబ్బతపరామాససంయోజనం విచికిచ్ఛాసంయోజనన్తి తీణి సంయోజనాని సముచ్ఛేదవసేన విద్ధంసేన్తో సోతాపత్తిమగ్గో ఉప్పజ్జతి. తదనన్తరం తస్సేవ విపాకభూతాని ద్వే తీణి వా ఫలచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి అనన్తరవిపాకత్తా లోకుత్తరానం. ఫలపరియోసానే పనస్స చిత్తం భవఙ్గం ఓతరతి.

తతో భవఙ్గం విచ్ఛిన్దిత్వా పచ్చవేక్ఖణత్థాయ మనోద్వారావజ్జనం ఉప్పజ్జతి. సో హి ‘‘ఇమినా వతాహం మగ్గేన ఆగతో’’తి మగ్గం పచ్చవేక్ఖతి, తతో ‘‘అయం మే ఆనిసంసో లద్ధో’’తి ఫలం పచ్చవేక్ఖతి, తతో ‘‘ఇమే నామ మే కిలేసా పహీనా’’తి పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖతి, తతో ‘‘ఇమే నామ మే కిలేసా అవసిట్ఠా’’తి ఉపరిమగ్గత్తయవజ్ఝే కిలేసే పచ్చవేక్ఖతి, అవసానే ‘‘అయం మే ధమ్మో ఆరమ్మణతో పటివిద్ధో’’తి అమతం నిబ్బానం పచ్చవేక్ఖతి. ఇతి సోతాపన్నస్స అరియసావకస్స పఞ్చ పచ్చవేక్ఖణాని హోన్తి. తథా సకదాగామిఅనాగామీనం. అరహతో పన అవసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణం నామ నత్థి. ఏవం సబ్బానిపి ఏకూనవీసతి హోన్తి. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదోవ చేసో. పహీనావసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణఞ్హి సేక్ఖానం హోతి వా, న వా. ఏవం పచ్చవేక్ఖిత్వా సో సోతాపన్నో అరియసావకో తస్మింయేవ వా ఆసనే నిసిన్నో అపరేన వా సమయేన కామరాగబ్యాపాదానం తనుభావం కరోన్తో దుతియమగ్గం పాపుణాతి, తదనన్తరం వుత్తనయేన ఫలఞ్చ. తతో వుత్తనయేన కామరాగబ్యాపాదానం అనవసేసప్పహానం కరోన్తో తతియమగ్గం పాపుణాతి, వుత్తనయేన ఫలఞ్చ. తతో తస్మింయేవ వా ఆసనే నిసిన్నో అపరేన వా సమయేన రూపరాగఅరూపరాగమానఉద్ధచ్చఅవిజ్జానం అనవసేసప్పహానం కరోన్తో చతుత్థమగ్గం పాపుణాతి, వుత్తనయేన ఫలఞ్చ. ఏత్తావతా చేస అరహా నామ అట్ఠమో అరియపుగ్గలో హోతి మహాఖీణాసవో. ఇతి ఇమేసు చతూసు మగ్గేసు ఞాణం ఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ.

ఏత్తావతా పాతిమోక్ఖసంవరసీలాదీనం వుత్తత్తా సీలవిసుద్ధి చ మేత్తాసుభాదీనం వుత్తత్తా చిత్తవిసుద్ధి చ నామరూపపరిగ్గహాదీనం వసేన దిట్ఠివిసుద్ధికఙ్ఖావితరణవిసుద్ధిమగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి ఞాణదస్సనవిసుద్ధియో చాతి సత్త విసుద్ధియో వుత్తా హోన్తి. ఇదం వుత్తప్పకారం పటిపదాక్కమం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘పాపుణేయ్యానుపుబ్బేన, సబ్బసంయోజనక్ఖయ’’న్తి. ఏత్థ సక్కాయదిట్ఠి విచికిచ్ఛా సీలబ్బతపరామాసో కామరాగో పటిఘో రూపరాగో అరుపరాగో మానో ఉద్ధచ్చం అవిజ్జాతి ఇమే దస ధమ్మా సబ్బసంయోజనా నామ. ఏతేసు సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాసా సోతాపత్తిమగ్గవజ్ఝా, కామరాగపటిఘా దుతియమగ్గేన తనుభూతా హుత్వా తతియేన సముగ్ఘాతం గచ్ఛన్తి, సేసాని పఞ్చ చతుత్థేనాతి. ఏవం అనుపుబ్బేన సబ్బసంయోజనక్ఖయసఙ్ఖాతం అరహత్తం పాపుణాతీతి వేదితబ్బం.

విపస్సనానిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిగమనకథావణ్ణనా

౪౭౩-౫. అధిసీలఅధిచిత్తానం అధిపఞ్ఞాయ చ సిక్ఖనా ఉత్తరి భిక్ఖుకిచ్చం నామ నత్థి యస్మా, అతో అయం ఖుద్దసిక్ఖా సముదాహటా.

కేనాతి చే? యస్స థేరస్స లోకవిచారినో లోకే విచరన్తస్స మహతో కిత్తిసద్దస్స పరిస్సమో న సమ్భోతి న హోతి, కిం వియ? మాలుతస్సేవ నిచ్చసో, యథా నిచ్చం విచరన్తస్స మాలుతస్స పరిస్సమో నత్థి, ఏవం విచరన్తస్స కిత్తిసద్దస్స పరిస్సమో నత్థి, తేన ధమ్మసిరికేన సముదాహటాతి సమ్బన్ధో.

ఏత్తావతా చ –

నిట్ఠితో ఖుద్దసిక్ఖాయ, సమాసేన వినిచ్ఛయో;

విత్థారో పన ఏతిస్సా, సబ్బమ్పి పిటకత్తయం.

తస్మా విత్థారకామేన, సకలే పిటకత్తయే;

కత్తబ్బో సాదరో ఏత్థ, ఇతరేన విసేసతోతి.

ఖుద్దసిక్ఖావినిచ్ఛయో.

ఖుద్దసిక్ఖా-పురాణటీకా నిట్ఠితా.

నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స