౪౯. చతురారక్ఖనిద్దేసవణ్ణనా

౪౬౧-౨. అసుభన్తి అసుభభావనా. ఇమే చత్తారో చతురారక్ఖా నామాతి అధిప్పాయో. ఇదాని తే దస్సేతుం ‘‘ఆరకత్తాదినా’’తిఆదిమాహ. ఆరకత్తాదినాతి ఏత్థ ఆరకత్తా, అరీనం అరానఞ్చ హతత్తా, పచ్చయాదీనం అరహత్తా, పాపకరణే రహాభావాతి ఇమేహి తావ చతూహి కారణేహి సో భగవా అరహన్తి అనుస్సరితబ్బోతి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ఆరకత్తా హతత్తా చ, కిలేసారీన సో ముని;

హతసంసారచక్కారో, పచ్చయాదీన చారహో;

న రహో కరోతి పాపాని, అరహం తేన వుచ్చతీ’’తి. (పారా. అట్ఠ. ౧.౧; విసుద్ధి. ౧.౧౩౦);

భగవా పన సబ్బకిలేసేహి సువిదూరవిదూరే ఠితో మగ్గేన సవాసనకిలేసానం హతత్తా, తస్మా ‘‘ఆరకత్తా అరహ’’న్తి వుత్తో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సో తతో ఆరకా నామ;

యస్స యేనాసమఙ్గితా;

అసమఙ్గీ చ దోసేహి,

నాథో తేనారహం మతో’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౧౨౫);

భగవతా పన సబ్బకిలేసారయో హతా, తస్మా ‘‘అరీనం హతత్తాపి అరహ’’న్తి వుత్తో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యస్మా రాగాదిసఙ్ఖాతా, సబ్బేపి అరయో హతా;

పఞ్ఞాసత్థేన నాథేన, తస్మాపి అరహం మతో’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౧౨౬);

యం పనేతం అవిజ్జాభవతణ్హామయనాభిపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారఅపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారారం జరామరణనేమి ‘‘ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౩) వచనతో ఆసవసముదయమయేన అక్ఖేన విజ్ఝిత్వా తిభవరథే యోజితం అనాదికాలప్పవత్తం సంసారచక్కం, తస్స భగవతో బోధిరుక్ఖమూలే సమ్మప్పధానవీరియపాదేహి చతుపారిసుద్ధిసీలపథవియం పతిట్ఠాయ సద్ధాహత్థేన కమ్మక్ఖయకరఞాణఫరసుం గహేత్వా సబ్బే అరా హతా. తస్మా ‘‘అరానం హతత్తా అరహ’’న్తి వుత్తో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అరా సంసారచక్కస్స, హతా ఞాణాసినా యతో;

లోకనాథేన తేనేస, అరహన్తి పవుచ్చతీ’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౧౨౮);

అగ్గదక్ఖిణేయ్యత్తా చీవరాదీనం పచ్చయానం ఉత్తమపూజాయ చ యుత్తో భగవా, తస్మా ‘‘పచ్చయాదీనం అరహత్తా చ అరహ’’న్తి వుచ్చతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘పూజావిసేసం సహ పచ్చయేహి,

యస్మా అయం అరహతి లోకనాథో;

అత్థానురూపం అరహన్తి లోకే,

తస్మా జినో అరహతి నామమేత’’న్తి. (విసుద్ధి. ౧.౧౨౯);

యథా లోకే కేచి పణ్డితమానినో అసిలోకభయేన రహో పాపాని కరోన్తి, తథా భగవా కదాచిపి న కరోతి, తస్మా ‘‘పాపకరణే రహాభావా చ అరహ’’న్తి వుచ్చతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యస్మా నత్థి రహో నామ, పాపకమ్మేసు తాదినో;

రహాభావేన తేనేస, అరహం ఇతి విస్సుతో’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౧౩౦) –

ఏవం ఆరకత్తాదినా అరహన్తి భావేతబ్బం.

సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా పన సమ్మాసమ్బుద్ధో. సమ్మాతి ఞాయేనేవ, అభిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే అభిఞ్ఞేయ్యతో పరిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే పరిఞ్ఞేయ్యతో పహాతబ్బే ధమ్మే పహాతబ్బతో సచ్ఛికాతబ్బే ధమ్మే సచ్ఛికాతబ్బతో భావేతబ్బే ధమ్మే భావేతబ్బతో ఏవాతి అత్థో. సామఞ్చాతి అత్తనావ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అభిఞ్ఞేయ్యం అభిఞ్ఞాతం, భావేతబ్బఞ్చ భావితం;

పహాతబ్బం పహీనం మే, తస్మా బుద్ధోస్మి బ్రాహ్మణా’’తి. (మ. ని. ౨.౩౯౯; సు. ని. ౫౬౩);

‘‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థాదేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా’’తి ఏవం వుత్తే నవభేదే భగవతో గుణే యా పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో సతియేవ అనుస్సతి, పవత్తితబ్బట్ఠానమ్హియేవ వా పవత్తత్తా సద్ధాపబ్బజితస్స కులపుత్తస్స అనురూపా సతీతి అనుస్సతి, బుద్ధం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి బుద్ధానుస్సతి, యా ఏవం నవవిధేన పవత్తా సతి, సా బుద్ధానుస్సతి నామాతి అత్థో. సబ్బాకారేన పన ఆచరియేన బుద్ధఘోసేన బుద్ధానుస్సతి విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౩ ఆదయో) వుత్తా, అత్థికేన పన తతో పచ్చాసీసితబ్బా.

౪౬౩-౪. చతురారక్ఖాయ సాయంపాతం భావేతబ్బత్తా మేత్తాభావనం దస్సేన్తేన థేరేన సబ్బత్థకకమ్మట్ఠానభావనావసేన దస్సితాతి వేదితబ్బా. ఇతరథా ‘‘అత్తానం ఉపమం కత్వా, న హనేయ్య న ఘాతయే’’తి (ధ. ప. ౧౨౯-౧౩౦) వచనతో సబ్బపఠమం ‘‘అహం సుఖితో హోమి, అవేరో’’తిఆదినా నయేన భావేత్వావ అత్తని చిత్తం నిపరిబన్ధమానం కత్వా పచ్ఛా ఆచరియుపజ్ఝాయాదీసు కమేన భావేతబ్బా. అత్తని పన అప్పనా న హోతి. గోచరగామమ్హి ఇస్సరే జనేతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి (పారా. అట్ఠ. ౨.౧౬౫) గోచరగామే. సీమట్ఠసఙ్ఘతో పట్ఠాయ పరిచ్ఛిజ్జ పరిచ్ఛిజ్జాతి అత్థో. ఏవం మేత్తం భావేన్తో భిక్ఖుసఙ్ఘే మేత్తాయ సహవాసీనం ముదుచిత్తం జనేతి, అథస్స సుఖసంవాసతా హోతి. సీమట్ఠకదేవతాసు మేత్తాయ ముదుకతచిత్తాహి దేవతాహి ధమ్మికాయ రక్ఖాయ సుసంవిహితరక్ఖో హోతి. గోచరగామమ్హి ఇస్సరజనే మేత్తాయ ముదుకతచిత్తసన్తానేహి ఇస్సరేహి ధమ్మికాయ రక్ఖాయ సురక్ఖితపరిక్ఖారో హోతి. తత్థ మనుస్సే మేత్తాయ పసాదితచిత్తేహి తేహి అపరిభూతో హుత్వా విచరతి. సబ్బసత్తేసు మేత్తాయ సబ్బత్థ అప్పటిహతచారో హోతి.

౪౬౫-౬. వణ్ణతో చ సణ్ఠానతో చ ఓకాసతో చ దిసతో చ పరిచ్ఛేదతో చ కేసాదికోట్ఠాసే వవత్థపేత్వాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ వణ్ణతోతి (విసుద్ధి. ౧.౧౧౦) కేసాదీనం వణ్ణతో. సణ్ఠానతోతి తేసంయేవ సణ్ఠానతో. ఓకాసతోతి ‘‘అయం కోట్ఠాసో ఇమస్మిం నామ ఓకాసే పతిట్ఠితో’’తి ఏవం తస్స తస్స ఓకాసతో. దిసతోతి ఇమస్మిం సరీరే నాభితో ఉద్ధం ఉపరిమా దిసా, అధో హేట్ఠిమా దిసా, తస్మా ‘‘అయం కోట్ఠాసో ఇమిస్సా నామ దిసాయా’’తి దిసా వవత్థపేతబ్బా. పరిచ్ఛేదతోతి సభాగపరిచ్ఛేదతో విసభాగపరిచ్ఛేదతోతి ద్వే పరిచ్ఛేదా. తత్థ ‘‘అయం కోట్ఠాసో హేట్ఠా చ ఉపరి చ తిరియఞ్చ ఇమినా నామ పరిచ్ఛేదో’’తి ఏవం సభాగపరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో. ‘‘కేసా న లోమా, లోమా న కేసా’’తి ఏవం అమిస్సకవసేన విసభాగపరిచ్ఛేదో.

ఏవం పఞ్చహి ఆకారేహి వవత్థానాకారం దస్సేత్వా ఇదాని మనసి కరోన్తేన ఏవం మనసి కాతబ్బన్తి తం దస్సేతుం ‘‘అనుపుబ్బతో’’తిఆదిమాహ. తత్థ అనుపుబ్బతోతి సజ్ఝాయకరణకాలతో పట్ఠాయ ‘‘కేసా నఖా’’తి ఏవం ఏకన్తరికాయ వా ‘‘లోమా కేసా’’తి ఏవం ఉప్పటిపాటియా వా న మనసి కాతబ్బం, అథ ఖో ‘‘కేసా లోమా’’తిఆదినా నయేన అనుపటిపాటియా మనసి కాతబ్బం, అనుపటిపాటియా మనసి కరోన్తేనాపి నాతిసీఘం నాతిసణికం మనసి కాతబ్బం, బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణే చేతసో విక్ఖేపో పటిబాహితబ్బో. ‘‘పణ్ణత్తిం సమతిక్కమ్మ, ముఞ్చన్తస్సానుపుబ్బతో’’తి పాఠో గహేతబ్బో. ఏవఞ్హి సతి భావనాక్కమేన అత్థో సువిఞ్ఞేయ్యో హోతి. ‘‘కేసా లోమా’’తిఆదిపఞ్ఞత్తిం అమనసికత్వా పటిక్కూలభావేన ఏవం చిత్తం ఠపేతబ్బం. ముఞ్చన్తస్సానుపుబ్బతోతి యో యో కోట్ఠాసో ఆపాథం నాగచ్ఛతి, తం తం అనుపుబ్బతో ముఞ్చన్తస్సాతి అత్థో.

౪౬౭. ఇదాని యథా పటిక్కూలమనసికారో కాతబ్బో, తం దస్సేతుం ‘‘వణ్ణఆసయసణ్ఠానా’’తిఆదిమాహ. ఏతేహి వణ్ణాదీహి కోట్ఠాసేహి పటిక్కూలాతి భావనాతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ (విభ. అట్ఠ. ౩౫౬; విసుద్ధి. ౧.౧౭౮) కేసా తావ వణ్ణతోపి పటిక్కూలా. తథా హి యాగుభత్తాదీసు కేసవణ్ణం కిఞ్చి దిస్వా జిగుచ్ఛన్తి. సణ్ఠానతోపి పటిక్కూలా. తథా హి రత్తిం భుఞ్జన్తా కేససణ్ఠానం మకచివాకాదికం ఛుపిత్వా జిగుచ్ఛన్తి. తేలమక్ఖనాదివిరహితానఞ్చ అగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తానఞ్చ గన్ధో అతివియ పటిక్కూలోతి గన్ధతోపి పటిక్కూలా. అసుచిట్ఠానే జాతసూపేయ్యపణ్ణం వియ పుబ్బలోహితముత్తకరీసపిత్తసేమ్హాదినిస్సన్దేన జాతత్తా ఆసయతోపి పటిక్కూలా. గూథరాసిమ్హి ఉట్ఠితకణ్ణికం వియ ఏకతింసకోట్ఠాసరాసిమ్హి జాతత్తా ఓకాసతోపి పటిక్కూలా. ఉద్ధుమాతకం వినీలకం విపుబ్బకం విచ్ఛిద్దకం విక్ఖాయితకం విక్ఖిత్తకం హతవిక్ఖిత్తకం లోహితకం పుళవకం అట్ఠికన్తి ఇమేసు ఉద్ధుమాతకాదీసు వత్థూసు అసుభాకారం గహేత్వా పవత్తా భావనా వా అసుభం నామాతి అత్థో.

౪౬౮. యం పనేతం అరహన్తానం వట్టదుక్ఖసముచ్ఛేదసఙ్ఖాతం సముచ్ఛేదమరణం (విసుద్ధి. ౧.౧౬౭), సఙ్ఖారానం ఖణభఙ్గసఙ్ఖాతం ఖణికమరణం, ‘‘రుక్ఖో మతో, లోహం మత’’న్తిఆది సమ్ముతిమరణఞ్చ, న తం ఇధ అధిప్పేతం. ఇధ పన మరణన్తి ఏకభవపరియాపన్నస్స జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదో అధిప్పేతో. తమ్పి కాలమరణం అకాలమరణన్తి దువిధం హోతి. తత్థ కాలమరణం పుఞ్ఞక్ఖయేన వా ఆయుక్ఖయేన వా ఉభయక్ఖయేన వా హోతి, అకాలమరణం ఉపపీళకఉపచ్ఛేదకకమ్మవసేన. ‘‘మరణం మే భవిస్సతీ’’తి వా ‘‘జీవితం ఉచ్ఛిజ్జిస్సతీ’’తి వా ‘‘మరణం మరణ’’న్తి వా యోనిసో భావయిత్వానాతి సమ్బన్ధో.

౪౬౯-౭౦. యస్స పన ఏత్తావతా ఉపచారజ్ఝానం న ఉప్పజ్జతి, తేన వధకపచ్చుపట్ఠానతో సమ్పత్తివిపత్తితో ఉపసంహరణతో కాయబహుసాధారణతో ఆయుదుబ్బలతో అనిమిత్తతో అద్ధానపరిచ్ఛేదతో ఖణపరిత్తతోతి ఇమేహి అట్ఠహి ఆకారేహి మరణం అనుస్సరితబ్బం, ఇదాని తే దస్సేతుం ‘‘వధకస్సేవుపట్ఠాన’’న్తిఆదిమాహ. అసిం ఉక్ఖిపిత్వా సీసం ఛిన్దితుం ఠితవధకో వియ మరణం పచ్చుపట్ఠితమేవాతి భావనా మరణస్సతి నామాతి సమ్బన్ధో. ఏవం సబ్బత్థ. సబ్బం ఆరోగ్యం బ్యాధిపరియోసానం, సబ్బం యోబ్బనం జరాపరియోసానం, సబ్బం జీవితం మరణపరియోసానం, తస్మా ‘‘అయం యోబ్బనాదికాయసమ్పత్తి తావదేవ సోభతి, యావ మరణసఙ్ఖాతా విపత్తి న భవిస్సతీ’’తి ఏవమాదినా సమ్పత్తివిపత్తితో చ, సత్తహాకారేహి ఉపసంహరణతో మరణం అనుస్సరితబ్బం యసమహత్తతో పుఞ్ఞమహత్తతో థామమహత్తతో ఇద్ధిమహత్తతో పఞ్ఞామహత్తతో పచ్చేకబుద్ధతో సమ్మాసమ్బుద్ధతోతి. తత్థ ‘‘ఇదం మరణం నామ మహాయసానం మహాపరివారానం మహాసమ్మతమన్ధాతాదీనమ్పి ఉపరి పతతి, కిమఙ్గం పన మయ్హం ఉపరి న పతిస్సతీ’’తి ఏవం యసమహత్తతో,

‘‘జోతికో జటిలో ఉగ్గో,

మేణ్డకో అథ పుణ్ణకో;

ఏతే చఞ్ఞే చ యే లోకే,

మహాపుఞ్ఞాతి విస్సుతా;

సబ్బే మరణమాపన్నా,

మాదిసేసు కథావ కా’’తి. –

ఏవం పుఞ్ఞమహత్తతో,

‘‘వాసుదేవో బలదేవో, భీమసేనాదయో మహా;

బలా మచ్చువసం పత్తా, మాదిసేసు కథావ కా’’తి. –

ఏవం థామమహత్తతో,

‘‘మహామోగ్గల్లానాదీనం మహిద్ధికానమ్పి ఉపరి పతతి, మాదిసేసు కథావ కా’’తి ఏవం ఇద్ధిమహత్తతో, ‘‘సారిపుత్తాదీనం మహాపఞ్ఞానమ్పి ఉపరి పతతి, మాదిసేసు కథావ కా’’తి ఏవం పఞ్ఞామహత్తతో. ఏవం ఇతరేసమ్పి పచ్చేకబుద్ధసమ్మాసమ్బుద్ధానమ్పి మహన్తభావం చిన్తేత్వా ‘‘తేసమ్పి ఉపరి మరణం పతతి, కిమఙ్గం పన మయ్హం ఉపరి న పతిస్సతీ’’తి ఏవం ఉపసంహరణతో చ, ‘‘అయం కాయో బహుసాధారణో అజ్ఝత్తికానంయేవ అనేకసతానం రోగానం బాహిరానం అహివిచ్ఛికాదీనఞ్చా’’తి కాయబహుసాధారణతో చ, ‘‘అస్సాసపస్సాసపటిబద్ధం జీవిత’’న్తిఆదినా నయేన ఆయుదుబ్బలతో చ,

‘‘జీవితం బ్యాధి కాలో చ,

దేహనిక్ఖేపనం గతి;

పఞ్చేతే జీవలోకస్మిం;

అనిమిత్తా న నాయరే’’తి. (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౦; జా. అట్ఠ. ౨.౨.౩౪) –

ఏవం కాలవవత్థానస్స అభావతో చ, ‘‘యో, భిక్ఖవే, చిరం జీవతి, సో వస్ససతం జీవతి అప్పం వా భియ్యో’’తి (సం. ని. ౧.౧౪౫) వుత్తత్తా ఏవమాదినా నయేన అద్ధానస్స పరిచ్ఛేదాచ భావనా మరణస్సతి నామాతి అత్థో. ఖణపరిత్తతో చ మరణస్సతి భావేతబ్బా.

‘‘జీవితం అత్తభావో చ,

సుఖదుక్ఖా చ కేవలా;

ఏకచిత్తసమాయుత్తా,

లహు సో వత్తతే ఖణో’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౧౭౬) –

హి వుత్తం. చతురారక్ఖవినిచ్ఛయో.

చతురారక్ఖనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.