౪౪. ఉపోసథనిద్దేసవణ్ణనా

౪౧౧. సుత్తుద్దేసో సఙ్ఘస్సేవ. సేసానన్తి ద్విన్నం తిణ్ణం వా.

౪౧౨. పుబ్బకరణే పుబ్బకిచ్చే, పత్తకల్లే సమానితేతి సబ్బపఠమం కత్తబ్బం పుబ్బకరణం. తదనన్తరం కత్తబ్బం పుబ్బకిచ్చం నామ. ఏత్థ –

‘‘సమ్మజ్జనీ పదీపో చ, ఉదకం ఆసనేన చ;

ఉపోసథస్స ఏతాని, పుబ్బకరణన్తి వుచ్చతి.

‘‘ఛన్దపారిసుద్ధిఉతుక్ఖానం, భిక్ఖుగణనా చ ఓవాదో;

ఉపోసథస్స ఏతాని, పుబ్బకిచ్చన్తి వుచ్చతీ’’తి –. (మహావ. అట్ఠ. ౧౬౮);

ఏవం అట్ఠకథాయం వుత్తనయేన పుబ్బకరణఞ్చ పుబ్బకిచ్చఞ్చ వేదితబ్బం.

‘‘ఉపోసథో యావతికా చ భిక్ఖూ కమ్మప్పత్తా,

సభాగాపత్తియో చ న విజ్జన్తి;

వజ్జనీయా చ పుగ్గలా తస్మిం న హోన్తి,

పత్తకల్లన్తి వుచ్చతీ’’తి –. (మహావ. అట్ఠ. ౧౬౮);

వుత్తవసేన పత్తకల్లే సమానితే, పజ్జితేతి అత్థో. ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, పాతిమోక్ఖుద్దేసా. నిదానం ఉద్దిసిత్వా అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం, అయం పఠమో పాతిమోక్ఖుద్దేసో. నిదానం ఉద్దిసిత్వా చత్తారి పారాజికాని ఉద్దిసిత్వా అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం, అయం దుతియో పాతిమోక్ఖుద్దేసో. నిదానం ఉద్దిసిత్వా చత్తారి పారాజికాని ఉద్దిసిత్వా తేరస సఙ్ఘాదిసేసే ఉద్దిసిత్వా అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం, అయం తతియో పాతిమోక్ఖుద్దేసో. నిదానం ఉద్దిసిత్వా చత్తారి పారాజికాని ఉద్దిసిత్వా తేరస సఙ్ఘాదిసేసే ఉద్దిసిత్వా ద్వే అనియతే ఉద్దిసిత్వా అవసేసం సుతేన సావేతబ్బం, అయం చతుత్థో పాతిమోక్ఖుద్దేసో. విత్థారేనేవ పఞ్చమో. ఇమే ఖో భిక్ఖవే పఞ్చ పాతిమోక్ఖుద్దేసా’’తి (మహావ. ౧౫౦) వుత్తత్తా సో సుత్తుద్దేసో పఞ్చధా విభావితోతి అత్థో.

౪౧౩. వినాన్తరాయన్తి (మహావ. ౧౫౦) రాజన్తరాయాదిదసవిధం అన్తరాయం వినా సఙ్ఖేపేనుద్దేసో వినివారితో పటిక్ఖిత్తోతి అత్థో. థేరోవాతి సఙ్ఘత్థేరోవ. ఏత్థాతి పఞ్చసు ఉద్దేసేసు. ‘‘ద్వీసు వా తీసు వా విసదేసు థేరోవ ఇస్సరో’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తత్తా అవత్తన్తేపి అన్తరాయే సంఖిత్తేన ఉద్దిసితుం వట్టతీతి అధిప్పాయో. కత్థ వుత్తన్తి చే? ‘‘యో తత్థ భిక్ఖు బ్యత్తో పటిబలో, తస్సాధేయ్య’’న్తి (మహావ. ౧౫౫) వుత్తపాళియా అట్ఠకథాయం ‘‘యో తత్థ భిక్ఖు బ్యత్తో పటిబలోతి ఏత్థ కిఞ్చాపి దహరస్సాపి బ్యత్తస్స పాతిమోక్ఖో అనుఞ్ఞాతో, అథ ఖో ఏత్థ అయమధిప్పాయో – సచే సఙ్ఘత్థేరస్స పఞ్చ వా చత్తారో వా తయో వా పాతిమోక్ఖుద్దేసా నాగచ్ఛన్తి, ద్వే పన అఖణ్డా సువిసదా వాచుగ్గతా హోన్తి, థేరాయత్తోవ పాతిమోక్ఖో. సచే పన ఏత్తకమ్పి విసదం కాతుం న సక్కోతి, బ్యత్తస్స భిక్ఖునో ఆయత్తోవ హోతీ’’తి అత్థో వుత్తో. పాళియమ్పి వుత్తమేవ ‘‘తేహి, భిక్ఖవే, భిక్ఖూహి ఏకో భిక్ఖు సామన్తా ఆవాసా సజ్జుకం పాహేతబ్బో ‘గచ్ఛ, ఆవుసో, సంఖిత్తేన వా విత్థారేన వా పాతిమోక్ఖం పరియాపుణిత్వా ఆగచ్ఛా’’’తి (మహావ. ౧౬౩).

౪౧౪. ఉద్దిసన్తే వాతి (మహావ. ౧౭౨) పాతిమోక్ఖే ఉద్దిసియమానే సమా వా థోకతరా వా యది ఆగచ్ఛేయ్యుం, ఉద్దిట్ఠం సుఉద్దిట్ఠం, తేహి సద్ధిం నిసీదిత్వా అవసేసకం సోతబ్బన్తి అత్థో.

౪౧౫. ఉద్దిట్ఠమత్తే (మహావ. ౧౭౨) వా సకలాయ వా ఏకచ్చాయ వా పరిసాయ వుట్ఠితాయ సమా వా థోకతరా వా యది ఆగచ్ఛేయ్యున్తి సమ్బన్ధో. పారిసుద్ధిన్తి పారిసుద్ధిఉపోసథం. కరేయ్యేసన్తి కరేయ్య ఏసం, ఏతేసం సన్తికేతి అత్థో. బహుకాథ చేతి అథ బహుకా చే, పున ఆగతా బహుకా చేతి అత్థో,. ‘‘ఉద్దిస్సమానే, ఉద్దిట్ఠమత్తే ఏకచ్చాయ వుట్ఠితాయ సకలాయ వుట్ఠితాయా’’తి (మహావ. ౧౭౨) ఆగతేసు సబ్బవికప్పేసు పుబ్బకిచ్చం కత్వా పున ఆదితో పట్ఠాయ పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసేతి అత్థో.

౪౧౬. ఇతరానన్తి ఆగన్తుకానం. సచేతరోతి సచే చాతుద్దసికోతి అత్థో. సమానేతరేనువత్తన్తూతి సమా వా ఊనా వా ఇతరే ఆగన్తుకా పురిమానం ఆవాసికానం అనువత్తన్తూతి అత్థో. సచేధికాతి ఆగన్తుకా సచే అధికా, పురిమా ఆవాసికా అనువత్తన్తూతి అత్థో. సేసేప్యయం నయోతి ‘‘ఆగన్తుకానం పన్నరసో హోతి, ఆవాసికానం చాతుద్దసో’’తి ఇతరేపి సమథోకా ఆగన్తుకా ఆవాసికానం అనువత్తన్తూతిఆదినా నయేన వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి అత్థో.

౪౧౭. మూలట్ఠాతి ఆవాసికా. సమథోకానం ఆగన్తుకానం. సామగ్గిం దేన్తు కామతోతి యది ఇచ్ఛన్తి, దేన్తూతి అత్థో.

౪౧౮. నో చే దేన్తి, ఆగన్తుకేహి బహి గన్త్వాన ఉపోసథో కాతబ్బోతి అత్థో. అనిచ్ఛాయ సామగ్గీ దేయ్యాతి సమ్బన్ధో.

౪౧౯. ‘‘న భిక్ఖవే పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన సఞ్చిచ్చ న సావేతబ్బం. యో న సావేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తివుత్తత్తా (మహావ. ౧౫౪) ‘‘సావేయ్య సుత్త’’న్తి వుత్తం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పాతిమోక్ఖుద్దేసకేన వాయమితుం కథం సావేయ్యన్తి, వాయమన్తస్స అనాపత్తీ’’తి (మహావ. ౧౫౪) వుత్తత్తా ‘‘సఞ్చిచ్చ అస్సావేన్తస్స దుక్కట’’న్తి వుత్తం.

౪౨౦. తథాతి దుక్కటన్తి అత్థో. కల్లోతి అగిలానో. పేసితోతి ఆణత్తో. ‘‘న భిక్ఖవే థేరేన ఆణత్తేన అగిలానేన న సమ్మజ్జితబ్బం. యో న సమ్మజ్జేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తిఆది (మహావ. ౧౫౯) వుత్తం.

౪౨౧-౩. ఇదాని పారిసుద్ధిఉపోసథం దస్సేతుం ‘‘సమ్మజ్జిత్వా’’తిఆది వుత్తం. అఞ్జలిం (మహావ. ౧౬౮) పగ్గయ్హాతి సమ్బన్ధో. తేతి అవసేసా ద్వే ఏవం సముదీరియా వత్తబ్బాతి అత్థో. ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గాదికరణవసేన సమత్తపుబ్బారమ్భేన తే ద్వే భిక్ఖూ నవేన ఏవమీరియా వత్తబ్బాతి అత్థో.

౪౨౪-౫. ఇదాని ద్వీహి కత్తబ్బం దస్సేతుం ‘‘ద్వీసు థేరేనా’’తి వుత్తం.

౪౨౬. ఏత్తావతా ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, చతున్నం పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసితు’’న్తి (మహావ. ౧౬౮) చ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిణ్ణం పారిసుద్ధిఉపోసథం కాతు’’న్తి (మహావ. ౧౬౮) చ ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ద్విన్నం పారిసుద్ధిఉపోసథం కాతు’’న్తి (మహావ. ౧౬౮) చ వుత్తం సఙ్ఘుపోసథఞ్చ పారిసుద్ధిఉపోసథఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని యత్థ ఏకో భిక్ఖు విహరతి, తస్స అనుఞ్ఞాతం అధిట్ఠానుపోసథం దస్సేతుం ‘‘పుబ్బకిచ్చ’’న్తిఆదిమాహ. ఏత్థ చ పుబ్బకిచ్చం నామ సమ్మజ్జనాదికంయేవ.

౪౨౭. సఙ్ఘుపోసథపారిసుద్ధిఉపోసథఅధిట్ఠానఉపోసథానం వసేన తం తం ఉపోసథం యది కయిరున్తి సమ్బన్ధో.

౪౨౮. వగ్గే (మహావ. ౧౭౩) చ సమగ్గే చ ‘‘వగ్గో’’తి సఞ్ఞినో చ ‘‘వగ్గో ను ఖో, సమగ్గో ను ఖో’’తి ఏవం విమతిస్స చ దుక్కటం, ‘‘నస్సన్తేతే వినస్సన్తేతే, కో తేహి అత్థో’’తి ఏవం అనాగతానం భిక్ఖూనం అత్థిభావం ఞత్వా భేదాధిప్పాయేన ఉపోసథం కరోతో థుల్లచ్చయం హోతీతి అత్థో. తదుభయేపి ‘‘సమగ్గో’’తి సఞ్ఞినో అనాపత్తి.

౪౨౯-౪౩౦. సేససహధమ్మికా నామ భిక్ఖుం ఠపేత్వా అవసేసా చత్తారో. అభబ్బస్సాతి ఏత్థ పణ్డకథేయ్యసంవాసక తిత్థియపక్కన్తక తిరచ్ఛానగత మాతుఘాతక పితుఘాతక అరహన్తఘాతక భిక్ఖునిదూసక సఙ్ఘభేదక లోహితుప్పాదకఉభతోబ్యఞ్జనకా అభబ్బా గహితా. ఏత్థ పన నాగమాణవకాదయో తిరచ్ఛానగతపక్ఖికాతి వేదితబ్బా. ఏతేసం నిసిన్నపరిసాయఞ్చ పాతిమోక్ఖం న ఉద్దిసేతి సమ్బన్ధో.

తథాతి యో పన సఙ్ఘో సభాగాపత్తికో, సోపి న ఉద్దిసే, పరివుత్థేన ఛన్దేనపి న ఉద్దిసేతి అత్థో. ఏత్థ పన చతుబ్బిధం పారివాసియం పరిసపారివాసియం రత్తిపారివాసియం ఛన్దపారివాసియం అజ్ఝాసయపారివాసియన్తి.

ఏత్థ పన భిక్ఖూ కేనచిదేవ కరణీయేన సన్నిపతితా మేఘాదీహి ఉపద్దుతా ‘‘అనోకాసా మయం, అఞ్ఞత్ర గచ్ఛామా’’తి ఛన్దం అవిస్సజ్జేత్వావ ఉట్ఠహన్తి. ఇదం పరిసపారివాసియం. కిఞ్చాపి పరిసపారివాసియం, ఛన్దస్స పన అవిస్సట్ఠత్తా కమ్మం కాతుం వట్టతి.

పునపి భిక్ఖూనం ‘‘ఉపోసథాదీని కరిస్సామా’’తి రత్తిం సన్నిపతిత్వా ధమ్మం సుణన్తానంయేవ అరుణో ఉగ్గచ్ఛతి. సచే ‘‘చాతుద్దసికం కరిస్సామా’’తి నిసిన్నా, ‘‘పన్నరసో’’తి కాతుం వట్టతి. సచే పన్నరసికం కాతుం నిసిన్నా, పాటిపదే అనుపోసథే ఉపోసథం కాతుం న వట్టతి, అఞ్ఞం పన సఙ్ఘకిచ్చం కాతుం వట్టతి. ఇదం రత్తిపారివాసియం నామ.

పున భిక్ఖూ ‘‘యంకిఞ్చిదేవ అబ్భానాదికమ్మం కరిస్సామా’’తి సన్నిపతితా హోన్తి, తత్రేకో నక్ఖత్తపాఠకో ఏవం వదతి ‘‘అజ్జ నక్ఖత్తం దారుణ’’న్తి, తే తస్స వచనేన ఛన్దం విస్సజ్జేత్వా తత్థేవ నిసిన్నా హోన్తి. అథఞ్ఞో ఆగన్త్వా ‘‘కిం నక్ఖత్తేన, కరోథా’’తి వదతి. ఇదం ఛన్దపారివాసియఞ్చేవ అజ్ఝాసయపారివాసియఞ్చ. తస్మిం పారివాసియే పున ఛన్దపారిసుద్ధిం అనానేత్వా కమ్మం కాతుం న వట్టతి. ఇదం సన్ధాయ ‘‘ఛన్దేన పరివుత్థేనా’’తి వుత్తం.

౪౩౧. ఆపన్నమాపత్తిం (మహావ. ౧౬౯; మహావ. అట్ఠ. ౧౬౯) అదేసయిత్వాన వా ‘‘అహం, ఆవుసో, ఇత్థన్నామాయ ఆపత్తియా వేమతికో, యదా నిబ్బేమతికో భవిస్సామి, తం ఆపత్తిం పటికరిస్సామీ’’తి వత్వా విమతిం అనావికత్వాన వా ‘‘న చ భిక్ఖవే అనుపోసథే ఉపోసథో కాతబ్బో అఞ్ఞత్ర సఙ్ఘసామగ్గియా’’తి (మహావ. ౧౮౩) వుత్తత్తా అనుపోసథేపి వా కాతుం న చ కప్పతీతి అత్థో.

౪౩౨. ‘‘న చ భిక్ఖవే తదహుపోసథే సభిక్ఖుకా ఆవాసా అభిక్ఖుకో ఆవాసో వా అనావాసో వా గన్తబ్బో అఞ్ఞత్ర సఙ్ఘేన అఞ్ఞత్ర అన్తరాయా’’తి (మహావ. ౧౮౧) వుత్తత్తా ‘‘అట్ఠితోపోసథావాసా’’తి (మహావ. అట్ఠ. ౧౮౧) వుత్తం. న వజే న గచ్ఛే. అధిట్ఠాతుం సీమమేవ వాతి సచే విహారే ఉపోసథం కరోన్తి, ఉపోసథాధిట్ఠానత్థం సీమాపి నదీపి న గన్తబ్బా. సచే పనేత్థ కోచి భిక్ఖు హోతి, తస్స సన్తికం గన్తుం వట్టతి. విస్సట్ఠఉపోసథాపి ఆవాసా గన్తుం వట్టతి, ఏవం గతో అధిట్ఠాతుమ్పి లభతీతి. ఉపోసథవినిచ్ఛయో.

ఉపోసథనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.