౧౨. పాచిత్తియనిద్దేసవణ్ణనా

౧౨౧. ఇదాని పాచిత్తియాని దస్సేతుం ‘‘పాచిత్తీ’’తి మాతికాపదం ఉద్ధరిత్వా ‘‘ముసావాదోమసావాదే, పేసుఞ్ఞహరణే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ముసావాదే చ ఓమసవాదే చ పేసుఞ్ఞహరణే చ పాచిత్తి వుత్తాతి సమ్బన్ధో. ఏవం సేసేసుపి. ఏత్థ పన ‘‘అదిట్ఠం, అసుతం, అముతం, అవిఞ్ఞాతం, దిట్ఠం, సుతం, ముతం, విఞ్ఞాత’’న్తి (పాచి. ౩; పాచి. అట్ఠ. ౩) పుబ్బేపి ‘‘ముసా భణిస్సామీ’’తి చేతేత్వా వచనక్ఖణేవ ‘‘ముసా భణామీ’’తి జానిత్వా జానన్తస్సేవ ముసాభణనే పాచిత్తి నామ ఆపత్తి హోతీతి అత్థో. యస్స భణతి, సో తం న సుణాతి, ఆపత్తి న హోతి (కఙ్ఖా. అట్ఠ. ముసావాదసిక్ఖాపదవణ్ణనా).

‘‘ఓమసవాదో నామ దసహి ఆకారేహి ఓమసతి జాతియాపి నామేనపి గోత్తేనపి కమ్మేనపి సిప్పేనపి ఆబాధేనపి లిఙ్గేనపి కిలేసేనపి ఆపత్తియాపి అక్కోసేనపీ’’తి (పాచి. ౧౫) ఏవం వుత్తేహి దసహి ఆకారేహి ఉపసమ్పన్నం యో ఖుంసేతి వమ్భేతి, అయం ఓమసతి నామ, తస్స పాచిత్తీతి అత్థో. పరమ్ముఖా భణన్తస్స దుక్కటం, తథా పాళియం అనాగతేహి ‘‘చోరో’’తి వా ‘‘గణ్ఠిభేదకో’’తి వా ఆదీహి భణన్తస్స. ‘‘సన్తి ఇధేకచ్చే ఖత్తియా బ్రాహ్మణా చణ్డాలా’’తిఆదినా పరియాయేన భణన్తస్స చ అనుపసమ్పన్నం భణన్తస్స చ సబ్బత్థపి దుక్కటమేవ.

పియకమ్యతాయ వా భేదాధిప్పాయేన వా ఉపసమ్పన్నం జాతిఆదీహి ఓమసన్తస్స ఉపసమ్పన్నస్స వచనం సుత్వా తస్స ఉపసంహరణం పేసుఞ్ఞహరణం నామ. ఏత్థాపి పరియాయవచనేన చ అనుపసమ్పన్నస్స ఉపసంహరణేన చ దుక్కటమేవ.

పదసోధమ్మోతి ఏత్థ ‘‘ధమ్మో నామ బుద్ధభాసితో సావకభాసితో ఇసిభాసితో దేవతాభాసితో అత్థూపసంహితో ధమ్మూపసంహితో’’తి (పాచి. ౪౬) ఏవం వుత్తం సఙ్గీతిత్తయమారుళ్హం తిపిటకధమ్మం పదఅనుపదఅన్వక్ఖరఅనుబ్యఞ్జనవసేన భిక్ఖుఞ్చ భిక్ఖునిఞ్చ ఠపేత్వా అనుపసమ్పన్నం ఏకతో వాచేన్తస్స పాచిత్తి హోతీతి అత్థో.

సాగారేతి యం పన సబ్బన్తిమేన పరియాయేన దియడ్ఢహత్థుబ్బేధేన పాకారాదినా పరిక్ఖిత్తత్తా సబ్బపరిచ్ఛిన్నఞ్చ యేన కేనచి వితానాదినా అన్తమసో వత్థేనపి ఛన్నత్తా సబ్బచ్ఛన్నఞ్చ సేనాసనం, తథారూపే సేనాసనే ఏకూపచారట్ఠానే అనుపసమ్పన్నేన సహ వసన్తస్స చతుత్థదివసతో పట్ఠాయ నిపజ్జనగణనాయ చ అనుపసమ్పన్నగణనాయ చ దేవసికం పాచిత్తి హోతీతి అత్థో.

ఉజ్ఝాపనకఖియ్యనేతి ఏత్థ యో ఉపసమ్పన్నం సఙ్ఘేన సమ్మతం సేనాసనపఞ్ఞాపకం వా భత్తుద్దేసకం వా యాగుభాజకం వా ఫలభాజకం వా ఖజ్జభాజకం వా అప్పమత్తకవిస్సజ్జకం వా మఙ్కుకత్తుకామో ఛన్దేన ‘‘ఇత్థన్నామో సేనాసనం పఞ్ఞాపేతి, భత్తాని చ ఉద్దిసతీ’’తి వా వదన్తో అఞ్ఞం ఉపసమ్పన్నం ఉజ్ఝాపేతి తేన అవజానాపేతి, యో పన తథేవ వదన్తో ఉపసమ్పన్నస్స సన్తికే తస్స అయసం పకాసేన్తో ఖీయతి, తస్మిం ఉజ్ఝాపనకే చ ఖీయనకే చ పాచిత్తిద్వయన్తి వేదితబ్బం.

౧౨౨. తలసత్తిఅనాదర-కుక్కుచ్చుప్పాదనేసు చాతి ఏత్థ యో భిక్ఖు ఉపసమ్పన్నస్స పహరణాకారం దస్సేన్తో కాయం వా కాయప్పటిబద్ధం వా ఉచ్చారేతి, తస్స పాచిత్తియం. సచే విరద్ధో పహారం దేతి, అప్పహరితుకామతాయ దుక్కటం, తథా అనుపసమ్పన్నేసుపి దుక్కటమేవ.

ఉపసమ్పన్నేన పఞ్ఞత్తేన వుచ్చమానో తం అసిక్ఖితుకామతాయ వా తస్స వచనం అసోతుకామతాయ వా యో అనాదరియం కరోతి, తస్స అనాదరకరణే పాచిత్తియన్తి అత్థో. అపఞ్ఞత్తేన వుచ్చమానస్స చ అనుపసమ్పన్నేన పఞ్ఞత్తేన వా అపఞ్ఞత్తేన వా వుచ్చమానస్స దుక్కటం.

ఉపసమ్పన్నస్స ‘‘ఊనవీసతివస్సో మఞ్ఞే త్వం ఉపసమ్పన్నో, వికాలే మఞ్ఞే తయా భుత్త’’న్తిఆదినా నయేన సఞ్చిచ్చ కుక్కుచ్చం ఉప్పాదేన్తస్స పాచిత్తియం. అనుపసమ్పన్నస్స ఉప్పాదనే దుక్కటం.

గామప్పవేసనాపుచ్ఛాతి ఏత్థ పన మజ్ఝన్హికాతిక్కమనతో పట్ఠాయ యావ అరుణుగ్గమనా వికాలో నామ, ఏత్థన్తరే సచే సమ్బహులా కేనచి కమ్మేన గామం పవిసన్తి, ‘‘వికాలే గామప్పవేసనం ఆపుచ్ఛామా’’తి సబ్బేహిపి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆపుచ్ఛితబ్బం. సచే అనాపుచ్ఛా పరిక్ఖిత్తస్స పరిక్ఖేపం, అపరిక్ఖిత్తస్స ఉపచారం అతిక్కమన్తి, పఠమపాదే దుక్కటం, దుతియపాదుద్ధారే పాచిత్తియం. ఆపదాసు అనాపత్తి.

భోజనే చ పరమ్పరాతి పరమ్పరభోజనే చ పాచిత్తియన్తి అత్థో. ఏత్థ పన పఞ్చసు భోజనేసు అఞ్ఞతరం నామం గహేత్వా ‘‘ఓదనేన వా సత్తునా వా కుమ్మాసేన వా మంసేన వా మచ్ఛేన వా నిమన్తేమీ’’తిఆదినా నయేన, యేన కేనచి వేవచనేన వా అకప్పియనిమన్తనాయ నిమన్తితస్స యేన యేన పఠమం నిమన్తితో, తస్స తస్స భోజనం ఠపేత్వా ఉప్పటిపాటియా, అవికప్పేత్వా వా పఠమనిమన్తనం పరస్స పరస్స కులస్స పఞ్చన్నం భోజనానం అఞ్ఞతరం పరిభుఞ్జన్తస్స పరమ్పరభోజనే పాచిత్తి హోతి. గిలానచీవరదానచీవరకాలసమయేసు అనాపత్తి, తథా పఞ్చ భోజనాని ఠపేత్వా సబ్బత్థ.

౧౨౩. అనుద్ధరిత్వా గమనే సేయ్యన్తి ఏత్థ దసవిధా సేయ్యా భిసి చిమిలికా ఉత్తరత్థరణం భూమత్థరణం తట్టికా చమ్మఖణ్డో నిసీదనం పచ్చత్థరణం తిణసన్థారో పణ్ణసన్థారోతి. ఏతేసు యం కిఞ్చి సఙ్ఘికే విహారే గుత్తసేనాసనే అత్తనో వస్సగ్గేన గహితం అత్తనా వా సన్థరిత్వా, అనుపసమ్పన్నేన వా సన్థరాపేత్వా తం దివసం గమికవసేన పక్కమన్తో నేవ సయం ఉద్ధరేయ్య న అఞ్ఞం ఉద్ధరాపేయ్య, యథా ఉపచికాదీహి న ఖజ్జేయ్య, ఏవం న ఠపేయ్య, అఞ్ఞేన వా న ఉద్ధరాపేయ్య, పతిరూపం భిక్ఖుం వా సామణేరం వా ఆరామికమేవ వా అనాపుచ్ఛా వా గచ్ఛేయ్య, తస్స పరిక్ఖిత్తస్స విహారస్స పరిక్ఖేపం, అపరిక్ఖిత్తస్స ద్వే లేడ్డుపాతే అతిక్కమన్తస్స పాచిత్తియం. మణ్డపరుక్ఖమూలాదిఅగుత్తసేనాసనే సన్థరిత్వా గచ్ఛన్తస్స దుక్కటం, తథా మఞ్చపీఠభిసికోచ్ఛకేసు, గుత్తసేనాసనేపి దుక్కటమేవ.

సేనాసనాని వాతి ఏత్థ అనుద్ధరిత్వా గమనేతి సమ్బన్ధో. ఏత్థ పన మఞ్చో పీఠం భిసి కోచ్ఛకన్తి చతుబ్బిధమ్పి సేనాసనం వస్సానహేమన్తానం అట్ఠసు మాసేసు అజ్ఝోకాసే వా ఓవస్సకమణ్డపే వా రుక్ఖమూలే వా సయం సన్థరిత్వా వా అనుపసమ్పన్నేన సన్థరాపేత్వా వా తం అనుద్ధరిత్వా వా అనుద్ధరాపేత్వా వా తస్స సేనాసనస్స ద్విన్నం లేడ్డుపాతానం అతిక్కమనే పాచిత్తియం. సమ్ముఞ్జనీయాది సేసపరిక్ఖారేసు దుక్కటం.

ఇత్థియాద్ధానగమనేతి ఏత్థ మాతుగామేన ‘‘గచ్ఛామ భగిని, గచ్ఛామ అయ్యా’’తి ఏవం సంవిదహిత్వా ‘‘అజ్జ వా స్వే వా పరసువే వా’’తి నియమితకాలం విసఙ్కేతం అకత్వా ద్వారవిసఙ్కేతం మగ్గవిసఙ్కేతం కత్వాపి గచ్ఛతో గామన్తరే గామన్తరే పాచిత్తియం. అగామకే అరఞ్ఞే అద్ధయోజనే అద్ధయోజనే ఆపత్తి.

ఏకేకాయ నిసీదనేతి ఏత్థ ఏకో ఏకాయ ఇత్థియా నిసీదనేతి అత్థో.

౧౨౪. భింసాపనేతి ఏత్థ ఉపసమ్పన్నో ఉపసమ్పన్నం భింసాపేతుకామో చోరకన్తారవాళకన్తారాదీని ఆచిక్ఖతి, భయానకం వా రూపసద్దాదిం దస్సేతి, సో భాయతు వా మా వా, తస్స పయోగే పయోగే పాచిత్తియం. అనుపసమ్పన్నే దుక్కటం.

ఆకోటనేతి పహారదానే. ఉపసమ్పన్నో ఉపసమ్పన్నస్స అనత్తమనో హుత్వా సచే ఉప్పలపత్తేనపి పహారం దేతి, పాచిత్తియం. అనుపసమ్పన్నస్స గహట్ఠస్స వా పబ్బజితస్స వా ఇత్థియా వా పురిసస్స వా అన్తమసో తిరచ్ఛానగతస్సాపి పహారం దేతి, దుక్కటమేవ.

అనాచారం ఆచరిత్వా సఙ్ఘమజ్ఝే ఆపత్తియా వా వత్థునా వా అనుయుఞ్జియమానో తం అకథేతుకామో ‘‘కో ఆపన్నో, కిం ఆపన్నో, కిస్మిం ఆపన్నో’’తిఆదినా నయేన అఞ్ఞేహి వచనేహి తం వచనం పటిచ్ఛాదేన్తో సో అఞ్ఞం వదతి, అయం అఞ్ఞవాదకో, తస్మిం అఞ్ఞవాదకే చ కఞ్చి వీతిక్కమం దిస్వా ‘‘ఆవుసో, ఇదం నామ తయా కత’’న్తి వుత్తే తం న కథేతుకామో తుణ్హీభూతోవ సఙ్ఘం విహేసతీతి సఙ్ఘవిహేసకో, తస్మిం విహేసకే చ పాచిత్తి హోతీతి అత్థో. ఇధ పన ఞత్తిదుతియేన కమ్మేన అఞ్ఞవాదకే చ విహేసకే చ ఆరోపితే పున అఞ్ఞం భణన్తస్స, విహేసన్తస్స పాచిత్తి. అనారోపితే దుక్కటన్తి వేదితబ్బం.

దుట్ఠుల్లపకాసఛాదేతి ఏత్థ కిఞ్చాపి ‘‘దుట్ఠుల్లా నామ ఆపత్తి చత్తారి చ పారాజికాని తేరస చ సఙ్ఘాదిసేసా’’తి (పాచి. ౩౯౯) వుత్తా, తథాపి ఇధ సఙ్ఘాదిసేసావ అధిప్పేతా. తస్మా సఙ్ఘసమ్ముతిం వినా భిక్ఖుస్స దుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం ‘‘అయం అసుచిం మోచేత్వా సఙ్ఘాదిసేసం ఆపన్నో’’తిఆదినా నయేన వత్థునా సద్ధిం ఆపత్తిం ఘటేత్వా భిక్ఖుఞ్చ భిక్ఖునిఞ్చ ఠపేత్వా యస్స కస్సచి అనుపసమ్పన్నస్స ఆరోచేన్తస్స పాచిత్తియం. థుల్లచ్చయాదిఅదుట్ఠుల్లారోచనే దుక్కటం. దుట్ఠుల్లచ్ఛాదనేపి సఙ్ఘాదిసేసోవ అధిప్పేతో. యో పన భిక్ఖు భిక్ఖుస్స దుట్ఠుల్లం ఆపత్తిం సయం వా జానిత్వా అఞ్ఞేసం వా సుత్వా ‘‘ఇమం జానిత్వా చోదేస్సన్తి సారేస్సన్తి మఙ్కుం కరిస్సన్తి, నారోచిస్సామీ’’తి ధురం నిక్ఖిపతి, తస్స పాచిత్తియం. ధురం నిక్ఖిపిత్వా పచ్ఛా ఆరోచితేపి న రక్ఖతి ఏవ.

హాసోదకేతి అఙ్గులిపతోదకేన హాసో చ ఉదకే హాసో చాతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. ఉపసమ్పన్నో ఉపసమ్పన్నం హసాధిప్పాయో కాయేన కాయం ఆమసతి, ఆపత్తి పాచిత్తియస్స, కో పన వాదో ఉపకచ్ఛకాదీసు ఘట్టనే. అనుపసమ్పన్నే దుక్కటం, తథా భిక్ఖుస్స కాయప్పటిబద్ధామసనే చ నిస్సగ్గియేన కాయప్పటిబద్ధామసనే చ. ఏత్థ భిక్ఖునీపి అనుపసమ్పన్నట్ఠానే ఠితా. ఉదకే హసనధమ్మో నామ ఉపరిగోప్ఫకే ఉదకే కీళాధిప్పాయస్స నిమ్ముజ్జనఉమ్ముజ్జనప్లవనాదికం. ఇధ హాసో నామ కీళా వుచ్చతి.

నిచ్ఛుభనే విహారాతి సఙ్ఘికా విహారా నిక్కడ్ఢనేతి అత్థో. ఏత్థ పన యో కుద్ధో హుత్వా ఉపసమ్పన్నం హత్థాదీసు గహేత్వా వా ‘‘నిక్ఖమా’’తి వత్వా వా యత్తకాని ద్వారాని ఏకేన పయోగేన అతిక్కామేతి, తత్థ ద్వారగణనాయ ఆపత్తిం అగ్గహేత్వా పయోగస్స ఏకత్తా ఏకా ఏవ గహేతబ్బా. సచే నానాపయోగేహి అతిక్కామేతి, తత్థ ద్వారగణనాయ గహేతబ్బం. తస్స పరిక్ఖారనిక్కడ్ఢనే దుక్కటం, తథా అనుపసమ్పన్నే, తస్స పరిక్ఖారనిక్కడ్ఢనే చ. అలజ్జిఆదీసు పన అనాపత్తి.

అనుపఖజ్జ సయనేతి సఙ్ఘికే విహారే ‘‘వుడ్ఢో’’తి వా ‘‘గిలానో’’తి వా ‘‘సఙ్ఘేన దిన్నో’’తి వా జానిత్వా మఞ్చస్స వా పీఠస్స వా పవిసన్తస్స వా నిక్ఖమన్తస్స వా ఉపచారే సేయ్యం సన్థరిత్వా వా సన్థరాపేత్వా వా ‘‘యస్స సమ్బాధో భవిస్సతి, సో పక్కమిస్సతీ’’తి అధిప్పాయేన అభినిసీదన్తస్స చ అభినిపజ్జన్తస్స చ పయోగగణనాయ పాచిత్తియం వేదితబ్బం. పాచిత్తియవినిచ్ఛయో.

పాచిత్తియనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.